سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، در سالهای اخیر، تورم به یکی از چالشهای جدی صنعت نشر تبدیل شده است؛ چالشی که به گفته کارشناسان بازار نشر، به دلیل ساختار سنتی قیمتگذاری کتاب، آثار عمیقتری نسبت به بسیاری از کالاهای دیگر بر این حوزه گذاشته است. در حالی که تولیدکنندگان کالاهایی مانند مواد غذایی، دارو یا حتی مصالح ساختمانی میتوانند قیمت محصولات خود را بهسرعت متناسب با شرایط بازار بهروزرسانی کنند، صنعت نشر با محدودیتهای ساختاری در تغییر قیمت مواجه است.
مشکل قیمت ثابت در بازار کتاب
در ماده ۱۵ قانون نظام صنفی کشور، تصریح شده است: «افراد صنفی عرضهکننده کالاها و خدمات مکلفاند با الصاق برچسب روی کالا یا نصب تابلو در محل کسب یا حرفه، قیمت واحد کالا یا دستمزد خدمت را به طور روشن و مکتوب و به گونهای که برای همگان قابل رؤیت باشد، اعلام کنند.»
به نظر میرسد، بازار انتظار دارد، کتاب همواره قیمت ثابت یا حداکثر در فاصله زمانی طولانی تغییر کند؛ علاوه براین مسئله فشار تورم بر دخل و خرج خانوادهها ماده اصلی شکلگیری این انتظار است. در مقابل، کالاهایی مانند دارو و اقلام خوراکی به دلیل گردش سریع در بازار، بهسرعت جایگزین شده و قیمت آنها متناسب با شرایط اقتصادی اصلاح میشود. اما کتابها معمولاً بین ۶ماه تا یکسال در قفسه کتابفروشیها باقی میمانند و همین مسئله موجب میشود ارزش اقتصادی آنها در اثر تورم کاهش یابد. در این زمینه بسیاری از کارشناسان معتقدند که این وضعیت در بلندمدت موجب تضعیف توان مالی ناشران، کاهش انگیزه تولید و در نهایت کوچکتر شدن بازار کتاب میشود.
یکی از چالشهای جدی مخاطبان و خریداران کتاب با کتابفروشان طی سالهای اخیر تغییر قیمتها و نصب برچسب بر قیمتهای قبلی است، مخاطب این موضوع را نادرست و غیراخلاقی میماند، اما کتابفروش آن را عُرف بازار میداند، در این زمینه حتی گاهی بحثهای طولانی در کتابفروشیها انجام میشود و مخاطب فکر میکند که قیمت از سوی کتابفروش تغییر یافته، درحالی که طبق قانون، تنها ناشر میتواند قیمت کتاب را تغییر دهد.
برخی از ناشران نیز با پیشبینی هولوگرام روی کتابها و درج نکردن قیمت کتاب، مخاطب را به سمت سایت خود سوق میدهند، موضوعی که گاهی با گله ناشران همراه میشود، زیرا معتقدند که با این اقدام، ممکن است مخاطب مستقیم به سراغ ناشر برود و نقش کتابفروش در این زنجیره نادیده گرفته شود.
قیمت مرجع شناور
برخی متخصصان حوزه نشر، «قیمت مرجع شناور» را راهکاری اصلی برای حل این مشکل معرفی کردهاند. در این مدل، قیمت کتاب، پویا و از طریق یک سامانه مرکزی تعیین و اعلام میشود و ناشر میتواند در هر زمان قیمت اثر خود را بهروزرسانی کند.
در این طرح، بهجای درج قیمت ثابت روی جلد، یک QRکد روی کتاب قرار میگیرد که خریدار با اسکن آن به سامانه رسمی قیمت مرجع هدایت میشود، قیمت نهایی کتاب نیز از طریق این سامانه اعلام خواهد شد. براساس پیشنهاد مطرحشده، این سامانه میتواند با نظر مدیریت نهادهای رسمی حوزه نشر ازجمله موسسه خانه کتاب و ادبیات ایران و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی فعالیت کند.
اما ویژگیهای این سامانه پیشنهادی چیست؟ سامانه «قیمت مرجع شناور» باید دارای ویژگیهایی مثل امکان بهروزرسانی قیمت ازسوی ناشر در هر زمان، ثبت قیمت مرجع واحد و رسمی برای هر کتاب، دسترسی عمومی به قیمت از طریق QR کد، امکان تعیین قیمت مرجع برای کتابهای قدیمی و موجود در انبار و ارائه دادهها و API برای دسترسی سریع به اطلاعات کتاب.
در این زمینه کارشناسان معتقدند استفاده از API و دادههای باز میتواند دسترسی به اطلاعات کتاب را تسهیل کرده و توسعه بازار نشر، فروش آنلاین و خدمات کتابخانهای را تقویت کند.
سامانه قیمت مرجع کتاب؛ راهکاری برای مقابله با تورم در بازار نشر
علی محمدپور، فعال حوزه نشر اما معتقد است که تورم مدام موجب کاهش ارزش واقعی کتابها میشود و سرمایه ناشران و کتابفروشان را تهدید میکند. او ایجاد سامانه قیمت مرجع کتاب را راهکاری مؤثر برای بهروز نگه داشتن قیمتها و حمایت از شبکه توزیع دانست.
محمدپور، در این زمینه به ایبنا گفت: «کتاب یکی از معدود کالاهایی است که قیمتش با تورم همگام نمیشود و ارزش مادی آن با گذشت زمان کاهش پیدا میکند. این مسئله بهویژه برای ناشران و کتابفروشان مشکلآفرین است؛ اگر کتابی که خریداری شده بعد از چند ماه فروخته نشود، مجبور میشوند آن را با قیمت قدیمی و کمتر از ارزش واقعی بفروشند.»
وی افزود: «نتیجه این وضعیت، کاهش سرمایه کتابفروشان و ناشران و کاهش رغبت آنها به انتشار یا توزیع کتابهای جدید است. به همین دلیل ایجاد سامانهای که قیمت کتابها را براساس تورم بهروز کُند، ضرورت دارد.»
محمدپور، درباره عملکرد این سامانه توضیح داد: «ایده اصلی این است که چه کتابهای چاپ جدید و چه کتابهای چاپ قبلی با شابک یکسان، همیشه با قیمت بهروز و ثابت عرضه شوند. این اقدام ارزش سرمایه کتابفروشان را حفظ میکند و انگیزه آنها برای همکاری با ناشران جدید را افزایش میدهد.»
وی گفت: «برای موفقیت چنین سامانهای چند نکته کلیدی وجود دارد؛ ناشر باید مرجع قیمتگذاری باشد و بتواند هنگام بازچاپ، قیمت کتاب را بهروز کند؛ همچنین برای کتابهای قدیمی، اگر ناشر اقدامی نکرد، سامانه خودکار هر سال قیمتها را براساس تورم بهروز میکند.»
محمدپور، با اشاره به اهمیت مشارکت ناشران در اجرایی شدن این طرح، افزود: «مشارکت ناشران برای اعتبار سامانه حیاتی است و باید ابزارهای دسترسی API در اختیار کتابفروشان و فروشگاههای اینترنتی قرار گیرد تا قیمتها در کوتاهترین زمان بهروز شوند. علاوه بر این، سامانه میتواند خدمات ارزشافزودهای مثل معرفی نویسنده، فیلم و صوت مرتبط با کتاب، نظرسنجی، کد تخفیف و دسترسی به نسخه الکترونیکی و صوتی ارائه دهد.»
این ناشر گفت: «طرح سامانه قیمت مرجع نخستینبار در رویداد «ایدههای برتر نشر» مطرح شد و خانه کتاب با توجه به اهمیت آن، پیگیر اجرای آن است. امیدوارم هرچه زودتر این سامانه در دسترس ناشران و کتابفروشان قرار گیرد و مرجعیت خانه کتاب در بازار نشر تقویت شود.»
پیامدهای اقتصادی و بازارمحور
میتوان امیدوار بود در صورتی که روند کارشناسی این موضوع اجرای قیمت مرجع شناور میتواند پیامدهای اقتصادی مهمی برای صنعت نشر داشته باشد، ازجمله کاهش زیان ناشران ناشی از تورم، افزایش شفافیت در قیمتگذاری، جلوگیری از افت ارزش اقتصادی کتابهای موجود در بازار، افزایش عمر اقتصادی آثار چاپشده و حرکت بازار نشر به سمت اقتصاد دادهمحور.
ازسوی دیگر به نظر میرسد، این مدل در بلندمدت میتواند بخشی از آثار تورم بر بازار کتاب را کاهش داده و ثبات بیشتری در چرخه تولید و توزیع ایجاد کند، البته با وجود مزایای مطرح شده، اجرای چنین طرحی مستلزم فراهم شدن زیرساختهای فنی، پذیرش صنفی و تدوین مقررات مشخص است. ایجاد سامانه مرکزی، دسترسی عمومی به ابزارهای دیجیتال در کتابفروشیها و طراحی سازوکار نظارت بر تغییر قیمتها، ازجمله پیشنیازهای اجرای این مدل محسوب میشود.
میتوان گفت در شرایطی که اقتصاد نشر با افزایش هزینههای تولید، کاهش قدرت خرید مخاطبان و گردش کُند کالا مواجه است، استفاده از فناوریهای نوین و مدلهای جدید قیمتگذاری بهعنوان یکی از راهکارهای احتمالی برای حفظ پویایی بازار مطرح شده است و به نظر میرسد اجرای طرح قیمت مرجع شناور، در صورت فراهم شدن زیرساختهای لازم و همراهی فعالان حوزه نشر، میتواند به یکی از مهمترین تحولات ساختاری در نظام قیمتگذاری کتاب در ایران تبدیل شود.
نظر شما