سرویس تاریخ خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - کتاب «مقبره سلطنتی زیویه و هنر سکایی» نوشته رُمَن گیرشمن با ترجمه بابک ارشادی و یوسف حسینزاده از سوی انتشارات فرسنگ با همکاری موزه ملی ایران منتشر شد.
زیویه در چهل کیلومتری شهر سقز استان کردستان یکی از محوطههای شناخته شده غرب ایران است که در سال ۱۳۲۵ با کاوشهای تجاری نامش بر سر زبانها افتاد و آثار منسوب به آن از موزههای مختلف دنیا به نمایش درآمد. محوطه زیویه و سرگذشت آن از زمان کشف تا امروز که آوازهای جهانی دارد و بیش از ۱۲ موزه و مجموعه خصوصی آثار آن را نگهداری میکنند، همچنان با محوریت موزهها در جریان است. از نخستین روزهای کشف که آندره گدار، مدیر وقت موزه ایران باستان، نخستین مقالات و کتابها را در معرفی این مجموعه نوشت تا تلاشهای بسیار مدیران و کارکنان وقت موزه ایران باستان از جمله محمدتقی مصطفوی برای خرید آثار زیویه از کاوشگران تجاری و حفظ آنها در کشور از آن جمله است.
جبرئیل نوکنده، رئیس کل موزه ملی ایران در مقدمه کتاب نوشته است: «رابرت دایسون از موزه پنسیلوانیا نخستین فصل کاوش زیویه را آغاز کرد و آنگاه که نصرتالله معتمدی، مدیر وقت موزه ایران باستان به مدت هشت فصل در زیویه به کاوش پرداخت و اسکار وایت ماسکارلا از موزه متروپولیتن مقاله معروف «زیویه و زیویه» را نوشت و رومن گیرشمن، وابسته پژوهشی موزه لوور به انتشار کتاب حاضر پرداخت که به همت یوسف حسن زاده، رئیس گروه پژوهش موزه ملی ایران برای انتشار آماده شده است، پژوهشهای زیویه همچنان بر محور پژوهشگران موزهای در جریان است. البته به این فهرست باید مقالات منتشر شده زیادی که فهرست آنها در پیوست همین کتاب آمده است را اضافه کرد که برمبنای مجموعههای موجود در موزهها نوشته شده است و درصد چشمگیری از نویسندگان آنها کارکنان موزهها بودهاند.
موزه ملی ایران در مقام موزهای که بزرگترین بخش از مجموعه اشیای زیویه را دارد با داشتن پژوهشگری متخصص و متمرکز بر پژوهشهای پادشاهی مانا این شانس را دارد که همچنان پیگیر انتشارات و پژوهشهای زیویه باشد و انتشار کتاب حاضر نیز بخشی از این پروسه پژوهشی است. ابهامات زیویه بیشمار است و متاسفانه کاوشهای زیویه هدفمند و سیستماتیک نبوده است و نیاز به کارهای جدیتر و متمرکزتری دارد که امیدواریم موزه ملی ایران بتواند این نقش را برای زیویه ایفا کند و به سان موزه پنسیلوانیا که پروژه حسنلو را به سامان رساند و سلسله کاوشها و انتشارات آن را پیگیری کرد بتواند زیویه را سامان دهد و به درستی معرفی و منتشر کند.»
یوسف حسنزاده، رئیس گروه پژوهش موزه ملی ایران میگوید: زیویه محوطهای پر ماجرا از حیث سرگذشتی که برای محوطه آن در یک سده اخیر رخ داده و پیچیده از نظر محتوای هنری و آثاری است که در آن به دست آمده است. پژوهشگران زیادی تلاش کردهاند از ماهیت تاریخی و جایگاه آن در معادلات سدههای هشت و هفت پیش از میلاد شرق نزدیک سر در آورند و تفسیرهایی در مورد آن ارائه کنند که فهرست بلندبالایی از انتشارات را دارد که در پیوست فصل دوم همین کتاب ارائه شده است. این تفسیرها و دیدگاهها گرچه در مواردی قابل نقد هستند و دیگر پذیرفته نیستند اما هر کدام هنوز هم جای بحث و توجه دارند. یکی از این منابع کتاب ارزشمند رُمَن گیرشمن است. ویژگی کتاب وی چه میتواند باشد که برای ترجمه به فارسی انتخاب شده است. جدای از اینکه هر اثری ارزش یکبار خوانده شدن دارد و متن کتابی که به زبان فرانسه نگاشته شده است زبانی کمتر آشنا برای ایرانیها اما این کتاب چند ویژگی خاص دارد.
نخست اینکه گیرشمن این کتاب را به نوعی در پاسخ به مقاله «زیویه و زیویه» ماسکارلا نوشته است، مقالهای که گیرشمن را متهم به بزرگنمایی زیویه کرده است و وی سعی کرده است نشان دهد زیویه مجموعهای بزرگتر و فراتر از آن بخشهایی است که در موزه متروپولیتن قرار دارد و ماسکارلا به آن دسترسی داشته است. گیرشمن به انتشار فهرستی از آثار زیویه ارجاع میدهد که وی سعی کرده است تنوع و بزرگی مجموعه زیویه را نشان دهد.
نکته دوم اینکه گیرشمن سعی دارد مجموعه را یکدست و منسجم نشان دهد که همه آنها از یک الگوی هنری تبعیت میکنند و خط و ربط آن به شاهزاده سکایی را نشان دهد. این تلاش گرچه در نوع خود ستودنی است اما اشکالات جدیای نیز دارد. در این کتاب یک نقل قول از سولیمیرسکی ارائه میکند که خود گیرشمن هم با وی همعقیده است و «مجموعه زیویه را گواه نخستین مرحله از هنر سکایی» میدانند. این ادعا بیشتر برای سرپوش گذاشتن بر عدم همخوانی کامل آثار زیویه با هنر سکاهاست عناصر هنر محلی مانا که در آن سالها برای هر دو پژوهشگر ناشناخته بوده است آنان را به این سمت سوق داده است. در برخی موارد با مرتبط دانستن برخی از آنها به هنر اورارتویی سعی میکند نسبت آن را با هنر سکایی منسجمتر نشان دهد، در حالی که تاثیر هنر آشور را نادیده انگاشته است و هنر محلی ماناها و مادها را هم کنار گذاشته است.
این اشکال در کتاب چشمگیر است و در برخی موارد برای برجسته کردن هویت سکایی آثار زیویه دست به دامن هنر مدیترانه و یونان نیز شده است و ملغمهای از هنرهای مختلف را به خدمت گرفته است تا به این نتیجه برسد که شاهزاده مدفون در زیویه، یک شاهزاده سکایی است و هر آنچه در زیویه میبینیم بر محور این تدفین اتفاق افتاده است. برای نقوش آشوری روی لبه تابوت ازدواج دختر شاه آشوری با شاهزاده سکایی را پیش میکشد. ایراد اینجاست که گیرشمن همانطور که در نتیجهگیری پایانی همین کتاب اشاره میکند زیویه را پازلی از هنر سکاها میشمارد و از هنر بومی سرزمینی که در آن قرار گرفته است ماناها جدا میداند در حالی که نمیتوان تأثیر هنر سکاها را در زیویه کتمان کرد ولی مطالعات بعدی نشان داد که زیویه علیرغم وجود تأثیر هنرهای سکایی اورارتویی و آشوری یک کالبد اصلی و چشمگیر دارد و آن هنر مانایی - مادی است. کاوشهای سپسین نشان داد که زیویه یک استقرار است که تداوم تاریخی چشمگیری داشته است و بیش از ۳۳۰ گور هم از طبقات مختلف مردم در گورستان چنگبار دفن شده است و اتفاقاً مانایی - مادی بودن آن بسیار برجسته تر از اورارتویی - سکایی بودن آن است.
روحیه ارائه راهکارهای تقریباً قطعی برای مسائل پیچیده را در گیرشمن پیش از این هم سراغ داریم زمانی که وی سعی کرد با تکیه بر سفالهای خاکستری کاوشهایش در تپه گیان و سیلک فرضیه مهاجرت آریاها به فلات ایران را به رخدادی واقعی و مستند بدل کند، موضوعی که تا به امروز هم باستانشناسی عصر آهن فلات ایران را تحت تأثیر خود قرار داده است. وی در پیشبرد این فرضیه تا جایی پیش رفته است که نام شاهزاده سکایی زیویه را نیز مشخص کرده است و یکبار برای همیشه پرونده زیویه را بسته به بایگانی سپرده است در حالیکه پژوهشگرانی که با آثار زیویه آشنایی دارند میدانند که آثار زیویه متنوع تر از آن است که بتوان همه را به تدفین یک شاهزاده سکایی مرتبط دانست و درصد آثار قابل پیوند با هنر سکایی نسبت به کل مجموعه آثار زیویه، درصد حتی چشمگیری هم نیست و نهایتاً بتوان ده درصد از یافتههای زیویه را با اگر و اما متأثر از هنر سکایی دانست و نه بیشتر.
نکته سوم را میتوان حسن و از نکات مثبت این کتاب گیرشمن دانست و آن این است که دروازه ارزشمندی به شناخت هنر سکایی برای زیویهپژوهان میگشاید سکاها که خود ریشه در استپهای سردسیر بالادست داشتند بیشتر یافتههای مرتبط با آنها از همان اقلیم به دست آمده و عمدتاً به زبان روسی منتشر شده است. گیرشمن که خود اصالتاً اوکراینی است و بعداً به فرانسه مهاجرت کرده است، به خوبی منابع هنر سکایی را بررسی کرده و مثالها و منابعی را در این اثر به ما معرفی کرده است که پیش از این انتشار با آنها آشنایی نداشتیم و از این بررسی دقیق توجه ما را به برخی از آثار و نقشمایههای زیویه جلب میکند که پیش از این آنقدر مورد توجه ما نبودند و این را مدیون تلاش ایشان هستیم.
در ویرایش این کتاب سعی کردیم دخل و تصرف خود در متن و حتی کامنتها و پانوشتها را به حداقل برسانیم و حتی در مواردی که با وی هم نظر هم نبودهایم، کتاب مبتنی بر نظرات گیرشمن باقی بماند و تنها در مواردی به بحث ورود کنیم که اطلاعات اشتباه ارائه شده است یا در فاصله نگارش کتاب اصلی و انتشار ترجمه آن دانستههای قطعی در اختیار قرار گرفته که در آن زمان در حد فرضیه و حدس مطرح بوده است.
تصاویر فصل نخست بدون تغییرات منتشر شد آن هم به دلیل سند بودن تصاویر کتاب گیرشمن است. برخی از این آثار در طول زمان اتفاقاتی برای آنها پیش آمده و دچار آسیبهایی شدهاند، گاه شیئی در گذشته شکسته شده بوده و امروزه مرمت یا بازسازی شده، تصاویر این کتاب به ما نشان میدهد که این اثر در آن تاریخ در این وضعیت بوده است بنابراین از جایگزین کردن تصاویر با نسخه جدید آنها خودداری کردیم. پیدا کردن اسلایدهای تخت و شیشهای اصلی برخی از این تصاویر در آرشیو بخش مستندنگاری موزه ملی ایران و اسکن با کیفیت آنها را مدیون تلاش علاقهمندانه همکارانم در این بخش مریم معتمدی نصر و رخساره اسفندیاری هستیم. در تصاویری که نگاتیو آنها را یافتیم زمینه را حذف کردیم که بشود تصویر را بهتر درک کرد.
در فصل دوم تصاویری که در متن گیرشمن به آنها ارجاع شده بود و خود وی آنها را نیاورده بود به صورت رنگی اضافه شد که امیدوارم در درک مطالب ارائه شده مفید واقع شود.
در فصل دوم این کتاب یوسف حسن زاده به معرفی پژوهشهای زیویه از سال ۱۳۲۵ تاکنون پرداخته است و سعی کرده است اسناد مرتبط با کاوشهای تجاری زیویه را به دقت بر اساس مستندات به خوانندگان عزیز عرضه کند منابع را تا حد ممکن به خواننده معرفی کند و چشماندازی از دانستههایمان در مورد زیویه را بررسی کند. کتاب معروف «دوران بیخبری» که در مورد زیویه نگاشته شده به نقد گذاشته شده است و نقاط قوت و ضعف آن تشریح شده است. در پایان یک منبعشناسی نسبتاً کامل و به روز از زیویه برای بهرهبرداری پژوهشگران تنظیم شده است.
کتاب «مقبره سلطنتی زیویه و هنر سکایی» نوشته رُمَن گیرشمن با ترجمه بابک ارشادی و یوسف حسینزاده در ۱۷۶ صفحه و قیمت ۳۰۰ هزار تومان از سوی انتشارات فرسنگ با همکاری موزه ملی ایران منتشر شد.
نظر شما