به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، نشست خبری اولین همایش سیاستگذاری هنر در ایران با حضور علیاصغر فهیمیفر، دبیر علمی همایش و عضو هیأت علمی دانشگاه تربیت مدرس و طیبه عزتاللهینژاد، دبیر اجرایی این همایش و عضو هیأت علمی پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، حسین میرزایی، رئیس پژوهشگاه و رئیس همایش و اهالی رسانه برگزار شد. این همایش ۲۶ بهمن ماه در فرهنگستان هنر برگزار میشود.
در ابتدای این نشست، حسین میرزایی، رئیس پژوهشگاه و رئیس همایش گفت: این همایش که قرار است فردا برنامه اختتامیه آن را داشته باشیم، ۳۱ پیشنشست در طول سال گذشته تاکنون داشته است که دغدغه اصلی آن این بوده که بتواند تمام مراکز علمی و پژوهشی و اجرایی کشور را در کنار هم به طرح مباحث در حوزه هنر و ابعاد آن و سیاستگذاری هنر گردهم آورده شوند و مباحث خود را مطرح کنند. برای همین پیشنشستهای این همایش جامع و کامل بوده و تمامی ارکانی که در این حوزه ورود داشته و توانایی اجرایی داشته در این پیش نشستها به مشارکت دعوت شدهاند.
خلاقیت؛ محور اصلی در سیاستگذاری هنر
وی افزود: ارتباط بین دانشگاهها و پژوهشگاهها و حوزه سیاستگذاری هنر از دغدغههایی است که همیشه مدنظر بوده و پژوهشگاه فرهنگ و هنر و ارتباطات هم به عنوان اتاق فکر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی این دغدغه را داشته که بتواند با استفاده از ظرفیتهای علمی تمامی مراکز علمی کشور در زمینه هنر گامی را در این جهت بردارد. مقوله سیاستگذاری، مقولهای است که فرادستی است و خود وزارت فرهنگ و ارشاد به عنوان مهمترین وزارتخانه فرهنگ در کشور است ولی همه سیاستگذاریها در آنجا صورت نمیگیرد و شوراهای عالی که در شئون مختلف هستند در این حوزه ایفای نقش میکنند. برای همین در نظر داشتیم در تعامل با آن دستگاهها نیز تعریف و پیشبینی کارها صورت بگیرد تا بتوانیم قدمی برداریم و تصمیمگیریهای درستی در این حوزه انجام شود.
میرزایی با اشاره به اهمیت عنصر خلاقیت در هنر، ادامه داد: به هر حال هنر از جمله مقولاتی است که در کنار سایر حوزههای معرفتی دیگر نیازمند آن است که عنصر خلاقیت هم عنصر کلیدی و پایه است شأن هنرمندان وخلاقیتهای هنری همیشه مورد توجه بوده است. برای همین رئوس کلی و اهداف در این سیاستگذاری که صورت میگیرد و تاریخ نشان داده خلاقیت در هنر اثرگذاری خاص خود را دارد و همه ما اینه را میدانیم که بازتاب و شکل دهی در باب هنر انجام شده و بازتابی است از آنچه در جامعه اتفاق می افتد و در عین حال شکلدهنده آن چیزی است که میتواند در حیات اجتماعی رخ دهد. برای همین این کشل دهی رویکردهای کلاسیک و قابل اعتناست و رویکردهای پیشروتری در نوع خود اثر بخشی خود را در تمامی حوزههای هنری دارد. در جشنواره فیلم فجر دو فیلمی که در آرای مردمی بهترین فیلم شدند، «زندهشور» و «اسکورت» دو فیلمی بود که فیلمهایی بود که مسائل اجتماعی ار طرح بحث جدی میکند و سینمای اجتماعی است. در همه حوزههای هنر همین وضعیت است.
وی یادآور شد: این همایش این دغدغه را دارد که در باب سیاستگذاری هنر و حکمرانی اصحاب اندیشه را به مشارکت بطلبد و کارهای پژوهشی خود را بتواند تجمیع کند تا گامی در جهت بهبود سیاستگذاری در کشور برداریم. هدف اصلی این همایش هم همین است. استمرار اهمیت دارد و امیدواریم بتوانیم پلی بین جامعه فکری و هنری و اندیشمندان این حوزه و آنچه در حوزه سیتاستگذاری و اجرا صورت میگیرد، باشد.
ضرورت بازنگری در سیاستهای هنری؛ نقد پارادایمها
در بخش دیگری از این نشست، علیاصغر فهیمیفر، دبیر علمی همایش گفت: امروز که چند دهه از انقلاب اسلامی میگذرد نیازمند نقد عمیق سیاستهای گذشته در هنر و فرهنگ و همه ابعاد هستیم و اگر این اتفاق نیفتد و تمامی تلاشهایی که در حوزه علم، فرهنگ و هنر میکنیم بیشتر جنبه فرمایشی پیدا میکند و ما باید نسبت به نقد خودمان اقدام کنیم. زمانی که سینما در غرب پدید آمد تمام کتابهای نظری در حدود چند ال بعد شروع به انتشار پیدا کرد و تمدن غرب که غنی است محصول نقد است. در قرن هفدهم نقد یک جنبه فلسفی پیدا میکند. متاسفانه ما نسبت به نقد توجه جدی نداریم و بیشتر به مصلحتبینی توجه میکنیم.
وی افزود: همایش سیاستگذاری در هنر بر اساس همین ضرورت شکل گرفت تا سیاستهایی که از ابتدای انقلاب در حوزه مدیریت هنر داشتیم را بررسی و آسیبشناسی کنیم و نقاط مثبت و منفی آن را پیدا کنیم. تا مقدمهای شود که چشمانداز آینده را ترسیم کنیم. سیستم حکومتی ما نمیتواند تصمیم بگیرد که به مردم دسترسی مجازی دهد یا فیلترینگ را بردارد. بحث نتوانستن و مدیریت نیست بلکه تکلیفمان در این حوزه روشن نیست. ما در یک موقعیت یا نقطه عطف تاریخی قرار گرفتهایم که نباید تنها سیاستها را تغییر دهیم، بلکه پارادایمهای حاکم بر سیاستها را مورد نقد قرار دهیم. مبانی تئوریک ما درباره کلیت کشور تا حد زیادی باید بازسازی شود و متناسب با شرایط شکل بگیرد.
فهیمیفر گفت: اگر ما در جنگی پیروز شدیم آن جنگ نتیجه یک چیز بود. وفاداری به کشور، مردم و انقلاب بود. اگر بخواهیم تقوای درونی مردم، مقوم وحدت ملی باشد باید از طرف حاکمیت نسبت به آن صداقت وجود داشته باشد؛ مردم باید بدانند که کشور متعلق به همه است و همه باید در آن مشارکت کنند. اگر این فاکتور ملی بودن از حاکمیت ما جدا شود مطمئناً هیچ قدرتی نخواهیم داشت. فرآیند ملتسازی و تعمیق حس ملت به این سادگی میسر نیست. وقتی میگوییم مردمسالاری ملی هستیم در همه مسائل من جمله هنر باید این طور باشد. زمانی که تکنولوژی به هنر وصل شده و این کار را دشوارتر میکند. امروز مخاطب هنر را کاربر مینامیم که هر دو سازنده هستند. هر فردی تبدیل به یک رسانه و پیامرسان میشود. جامعه به سمت شبکه شدن میرود و مدیدت پیام دیگر در دست دولتها نیست؛ دست مردم است. اگر فیلترینگ باز باشد و به مردم اعتماد کنیم خودشان وسط میآیند. اما به تدریج اگر سیاست هایی باشد به مردم بیشتر مردم را دخیل کنند و زمینه شایعات را از بین ببرند بیشتر به نفع ما خواهد بود. تا اینکه اینطور احساس کنند که مردم محرم نیستند. سیاستگذاریهای جدید باید مردممحور باشد نه دولت محور. مردم هنوز دلداده این سیستم هستند، چون خودشان آن را ایجاد کردهاند. نمیگذارند که بیگانه حاکم شوند. باید سیاستگذاریهای مبتنی بر دولت و حاکمیت را به مردم واگذار کنیم.
وی افزود: با توجه به ضرورت بررسی سیاستگذاری در هنر و نقد آن برای اولین بار همایشی برگزار شد و فراخوان این همایش ۱۵ آذر ماه بود تعداد زیادی از چکیده به دست ما رسید. ۳۰ دی ماه هم نتایج نهایی اعلام شد مقالات زیادی به دست ما رسید که هنوز کمی دانشگاهی است و علمی است. باید به بطن جامعه و بیاید و روشهای پیمایشی شود. واقعیتهای جامعه مورد بررسی قرار بگیرد و نتایج بدون هیچ رودربایستی اعلام شود. چشمانداز دقیق از آینده برسیم ترسیم شود.
هنر برتر از گوهر آمد پدید
در بخش دیگری از این نشست، طیبه عزتاللهینژاد، دبیر اجرایی این همایش گفت: پژوهشکده هنر از سال ۱۳۸۰ آغاز به کار کرد و ضرورت ایجاد آن، ایفای نقش بهعنوان چشم و گوش وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در عرصه هنر بود. نخستین گروهی که در این پژوهشکده تأسیس شد، گروه موسیقی بود. در حال حاضر، پژوهشکده هنر دارای چهار گروه تخصصیِ موسیقی، سینما، هنرهای تجسمی و هنرهای نمایشی است. در فرهنگ ایرانی، دو مقوله «گوهر» و «هنر» مطرح است. گوهر، امری ذاتی و حاصل انباشت تجربه و هوشی است که به ارث میرسد؛ اما هنر، دستیافتنی و اکتسابی است و مجموعه توانمندیهایی را دربر میگیرد که فرد به آنها دست پیدا میکند. از همین رو گفته میشود: «هنر برتر از گوهر آمد پدید».
وی افزود: در تعریف غربی، هنر را آشکارکننده حقیقت میدانند. در این چارچوب، سیستم حکمرانی در عرصه هنر باید بهگونهای عمل کند که تسهیلکننده باشد، نه ترسیمکننده و تعیینکننده مسیر. ضرورت برگزاری چنین همایشی، حاصل دو دهه فعالیت پژوهشگاه هنر بود. این سابقه، الزامی را ایجاد کرد تا به واکاوی سیاستگذاری هنر در ایران در چهار دهه گذشته بپردازیم و بررسی کنیم که آیا این تسهیلگری بهدرستی محقق شده است یا خیر؛ و نیز اینکه مداخلاتی که صورت گرفته، تا چه اندازه به نفع هنر بوده است.
عزتاللهینژاد با اشاره به وظایف سازمانها و نهادها در مقوله هنر، ادامه داد: این ضرورتها، منوط به وظایف سازمانی و نهادی پژوهشگاه هنر بود و در نهایت، برگزاری چنین همایشی را ایجاب کرد. سه قوه مجریه، مقننه و قضائیه و نیز چهار نهاد اصلیِ وزارت علوم، وزارت آموزش و پرورش، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و وزارت میراث فرهنگی، به مثابه اجراکنندگان سیاستگذاریها عمل کردهاند و محوریت اصلی همکاریهای ما را شکل دادهاند. بر این اساس، ۳۱ پیشنشست طراحی شد تا نهادهای خرد و کلانی که در عرصه سیاستگذاری فعالیت میکنند دعوت شوند و بازخوانی اندیشه و تفکر افرادی که از منظر سیاستگذاری تأثیرگذار بودهاند، صورت گیرد و تعاریف آنان مورد واکاوی قرار بگیرد و دغدغههایشان استخراج شود. در مجموع، ۵۰ مقاله به دست ما رسید. پس از داوری، هرگاه مقالهای به موضوعی خاص اختصاص داشت، در پی متخصصی میگشتیم که در آن عرصه فعالیت کند. در نهایت، ۲۷ مقاله پذیرفته شد. همچنین ۱۶ مقاله سفارشی داشتیم که از این تعداد، ۱۲ مقاله پذیرفته شد.
نخستین حوزهای که بیشترین فراوانی مقالههای رسیده به این همایش را به خود اختصاص داد، حوزه هنرهای تجسمی بود. پس از آن، حوزه نشر و انجمنهای صنفی قرار داشت. واکاویهای اولیه نشان میداد که در عرصه سیاستگذاری هنر، از متون قوی و نظریهپردازان قدرتمند در این حوزه برخوردار نیستیم و مطالعات بینارشتهای نیز چندان قوی نیست و با کمبودهایی مواجه است. یکی از ضعفهایی که در پیشنشستها مشاهده کردیم، این بود که آموزش و پرورش ما ارتباط قوی و مؤثری با آموزش عالی ندارد. همچنین از دیگر ضعفهای مشهود این بود که چهار نهادِ علوم، آموزش، فرهنگ و میراث، بهصورت سلسلهمراتبی و منسجم چیده نشدهاند و در عرصه هنر، تصمیمگیریها به شکل موازی، جزیرهای و گاه مخرب یکدیگر صورت گرفته است.
موضوعات مقالاتِ ارائهشده نشان میدهد که «سیاستگذاری هنر و مدیریت سازمانی» بیشترین سهم را به خود اختصاص داده است. همچنین سایر موضوعات شامل «حکمرانی و توسعه فرهنگی»، «هنر و آموزش عمومی هنر»، «مصرف و آفرینش هنری»، «دیپلماسی فرهنگی»، «مطالعات تاریخی و تطبیقی» و «مبانی حکمی» از رئوس مطالب این همایش به شمار میآید. پس از برگزاری همایش نیز، ۳۱ پیشنشست را به صورت گزارش در قالب کتابچه تبدیل کردیم و آن را به وزارت فرهنگ و ارشاد تقدیم نمودیم تا در اختیار سایر نهادها و علاقهمندان قرار گیرد. افزون بر این، مجموعه مقالات و چکیدهها نیز به آنان ارائه میشود. همایش در روز یکشنبه، ۲۶ بهمن، در قالب هشت پنل تخصصی برگزار میشود که عناوین آن عبارتاند از: سیاستگذاری هنر و حکمرانی و توسعه فرهنگ، سیاستگذاری هنر و توسعه اجتماعی و سیاسی، سیاستگذاری هنر و مدیریت سازمانهای هنری، سیاستگذاری هنر و توسعه اقتصادی صنایع خلاق، سیاستگذاری هنر و دیپلماسی فرهنگی و مطالعات تاریخی و تطبیقی، سیاستگذاری هنر و آموزش عالی، سیاستگذاری هنر و آموزش عمومی هنر، سیاستگذاری هنر و فناوریهای نوین.
وی در پاسخ به خبرنگار ایبنا درباره رویکرد این همایش به کتاب و نویسندگان گفت: نشستی در حوزه انجمن ناشران هنر برگزار کردیم که در آن، یکی از دغدغههای اصلی ناشران هنر مطرح شد. از مهمترین کارکردهای انجمنها، شناسایی مسائل و دغدغههای آن عرصه و ارائه راهکارهای عملی برای آنهاست. یکی از خروجیهای این نشست که در نمایشگاه کتاب و با حضور ناشران هنر برگزار شد این بود که ضرورت تشکیل چنین انجمنی برای این عرصه و نیز برای وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی گوشزد شود تا مسیر فعالیت برای ناشران هنر تسهیل شده و همچنین جمعی از این ناشران بتوانند در همکاریها و مسائل مشترک این حوزه، حضوری منسجم و مؤثر داشته باشند.
وی افزود: متأسفانه با وجود فعالیتهای گسترده در عرصه نشر هنر که میتوان با جدیت گفت بهصورت جدی به آن پرداختهایم هنوز ساختاری منسجم برای این حوزه شکل نگرفته است. پیش از این چه در قالب کتابآرایی و چه در شکلگیری نهضت کتابآرایی، همواره به هنر توجه داشتهایم و به آن پرداختهایم؛ با این حال، نمیتوان گفت که تنها صد سال است به این مقوله توجه شده است. اگر به گذشته بازگردیم، میتوانیم به کتابهایی اشاره کنیم (ارژنگنامه) که پیش از اسلام نیز به هنر پرداختهاند و نشاندهنده پیشینه عمیق این حوزهاند.
عزتاللهینژاد ادامه داد: ایجاد انجمن ناشران هنر امروز یکی از ضروریات جامعه ایران به شمار میآید. با توجه به این سابقه تاریخی، میتوانیم در سطح جهان ادعا کنیم که جزو سه کشوری هستیم که سابقهای چند هزار ساله در نشر کتاب دارند؛ و جای تأسف است که با وجود چنین پیشینهای، هنوز انجمن و صنف منسجم و مستقلی در این حوزه نداریم.
نظر شما