سرویس دین و اندیشه خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - سید حسین امامی؛ کتاب سترگ «عبقات الانوار فی امامة الائمة الاطهار» اثر ماندگار علامه میرحامد حسین لکهنوی، امسال بهعنوان برگزیده کتاب سال جمهوری اسلامی ایران انتخاب شد. این اتفاق بهانهای شد تا با محمدتقی سبحانی، رئیس بنیاد بینالمللی امامت و مسئول احیای این اثر بزرگ، درباره جایگاه علمی عبقاتالانوار، مدرسه لکهنو و ویژگیهای احیای جدید این کتاب گفتوگو کنیم.
***
انتخاب «عبقاتالانوار» بهعنوان برگزیده کتاب سال جمهوری اسلامی را چگونه ارزیابی میکنید و این انتخاب چه پیامی برای فضای علمی کشور دارد؟
علوم و دانشهای مختلف، هرکدام تاریخ و سیر تطور خاص خود را دارند و در هر دانش، نقاط عطفی وجود دارد. این نقاط عطف معمولاً شخصیتها و آثاری هستند که تحولات اساسی و کیفی ایجاد کردهاند. در دانش امامت نیز چنین نقاط طلاییای وجود دارد و بیگمان در دوران معاصر، یکی از درخشانترین آنها، مدرسه لکهنو در شمال هند است. انتخاب عبقاتالانوار بهعنوان کتاب سال، در واقع توجه دوباره به یکی از مهمترین نقاط عطف امامتپژوهی شیعه و پاسداشت یک میراث بزرگ علمی است؛ میراثی که نهتنها متعلق به گذشته، بلکه الهامبخش پژوهشهای آینده است.
به مدرسه کلامی فقهی لکهنو اشاره کردید. این مدرسه چه جایگاهی در تاریخ امامتپژوهی دارد؟
مدرسه لکهنو مدرسهای است که توسط عالم بزرگ و مجتهد نامآور، مرحوم سید دلدارعلی غفرانمآب، پایهگذاری شد. شاگردان ایشان در عرصه امامتپژوهی، کار را تا جایی پیش بردند که بسیاری از آثار پیشین را پشت سر گذاشتند و سرآغاز تحقیقات بزرگ و جدیدی شدند. این مدرسه، بهویژه در مواجهه با چالشهای کلامی عصر خود، توانست الگوهای نوینی از پژوهش روشمند و مستند ارائه دهد و به همین دلیل، در تاریخ امامتپژوهی جایگاهی بیبدیل دارد.
در میان چهرههای این مدرسه، علامه میرحامد حسین چه موقعیتی دارد و چرا عبقاتالانوار اینقدر اهمیت پیدا کرده است؟
عصاره مدرسه لکهنو در عرصه امامتپژوهی، شخصیت والامقام مرحوم علامه میرحامد حسین موسوی، صاحب کتاب عبقاتالانوار است. ایشان عالمی بود که در فقه و اصول، کلام، تاریخ و تفسیر قرآن، تخصصی گسترده داشت، اما بیتردید ماندگارترین اثرش همان عبقاتالانوار است. این کتاب توانست مسیر پژوهشهای امامت، بهویژه در حوزه امامت تطبیقی، را دچار یک تحول کیفی کند. عبقاتالانوار پاسخی نقادانه به کتاب «تحفه اثنیعشریه» شاه عبدالعزیز دهلوی است، اما در عمل فراتر از یک ردیه، به دایرهالمعارفی بزرگ در باب امامت تبدیل شده است.
مهمترین ویژگیهای علمی و روشی عبقاتالانوار چیست که آن را به اثری ماندگار تبدیل کرده است؟
از ویژگیهای برجسته این کتاب، تتبع بسیار گسترده مؤلف در منابع شیعه و اهل سنت است؛ بهگونهای که عبقاتالانوار را میتوان یک دائرهالمعارف بزرگ امامت دانست. ویژگی مهم دیگر، روشمندی علامه در اثبات مدعیات است. ایشان سیر منطقی و الگوی مشخصی در بررسی احادیث و شبهات دارد که بعدها مورد تبعیت بسیاری از بزرگان قرار گرفت. همچنین توجه ویژه به میراث حدیثی اهل سنت و بررسی همهجانبه احادیث امامت، از نقاط قوت این اثر است؛ بهطوریکه جای چندانی برای اشکال و مناقشه باقی نمیگذارد.
با وجود چنین اهمیتی، چرا احیای دوباره عبقاتالانوار ضروری بود؟
این اثر در طول زمان، توسط خود مرحوم علامه میرحامد حسین و سپس فرزند ایشان، مرحوم علامه سید ناصر حسین، و دیگر اعضای خاندانشان تکمیل شده است. به همین دلیل، وضعیت نسخهها و چاپهای آن ناهمگون بود؛ بخشی چاپ سنگی قدیمی، بخشی چاپهای بعدی و بخشهایی نیز بهصورت دستنویس باقی مانده بود. با وجود شهرت کتاب، تلاشهای پیشین برای تصحیح جامع آن به سرانجام نرسید و خطر فراموشی یا حذف این اثر جدی بود. حتی مرحوم امام خمینی (ره) در کتاب «کشفالاسرار» هشدار دادند که عبقاتالانوار حجت بزرگ شیعه است و باید احیا شود.
احیای جدید عبقاتالانوار توسط بنیاد بینالمللی امامت چه ویژگیهایی دارد؟
بنیاد بینالمللی امامت حدود پانزده سال پیش، از طریق گروه احیای آثار پژوهشکده امامت، این پروژه را بهصورت جدی آغاز کرد. نخست، نسخهپژوهی گستردهای انجام شد و همه نسخهها، دستخطها و یادداشتهای مؤلف گردآوری شد؛ حتی نسخههایی که پیشتر در دسترس نبود. سپس روششناسی دقیقی برای تصحیح متن تدوین و محققان متخصص تربیت شدند. در این چاپ، حدود ۱۲۰۰ منبعی که مؤلف به آنها ارجاع داده، تا حد امکان شناسایی و معرفی شده و متن با دقت بالا، حروفچینی منقح، ذکر نسخهبدلها و تخریجهای لازم منتشر شده است. این مجموعه در نهایت حدود ۳۵ جلد خواهد بود و از جامعترین تحقیقات انجامشده بر روی این اثر به شمار میآید.
این مجموعه فعالیتها در چه قالبی به جامعه علمی معرفی خواهد شد؟
مجموع این فعالیتها در قالب یک کنگره بینالمللی برای بزرگداشت علامه میر حامد حسین لکهنوی ارائه خواهد شد. این کنگره تنها ناظر به کتاب عبقاتالانوار نیست، بلکه فرصتی است برای معرفی مجموعه آثار علمی علامه میر حامد حسین در حوزههای مختلف فقه، کلام و امامت، همچنین آثار پدر بزرگوار ایشان و برخی دیگر از اعضای این خاندان علمی که هر یک در تداوم مدرسه لکهنو نقشآفرین بودهاند. بخشی از این آثار که تاکنون منتشر نشده یا کمتر شناخته شده بوده، توسط پژوهشکده امامتِ بنیاد بینالمللی امامت در حال احیا است و در قالب این کنگره به جامعه علمی معرفی خواهد شد تا تصویری جامعتر از این میراث علمی ارائه گردد.
برای زنده نگهداشتن عبقاتالانوار و ادامه این مسیر در آینده چه اقداماتی ضروری است؟
ما معتقدیم احیای آثار گذشتگان نباید به توقف در آنها منجر شود. عبقاتالانوار یک نقطه پایان نیست، بلکه یک نقطه آغاز و یک زیرساخت علمی برای حرکتهای بعدی در عرصه امامتپژوهی است. از همین رو، چند گام مشخص برای امتداد این مسیر تعریف شده است.
گام نخست، عرضه محتوای عبقاتالانوار با زبانی امروزی و قابل استفاده برای محققان معاصر است. این اثر با وجود عظمت علمی، بهلحاظ حجم و ادبیات، برای بسیاری از پژوهشگران جوان و دانشگاهی دشوار است. به همین دلیل، دبیرخانه کنگره بینالمللی علامه میرحامد حسین، با بهرهگیری از محققان برجسته، کل این مجموعه حدود ۳۵ جلدی را در قالب حدود سه جلد، با زبان امروز، ادبیات آکادمیک و ساختار علمی جدید تنظیم کرده است؛ بهگونهای که همه محتوای اصلی منتقل شده، اما از نقلها و گزارشهای مفصل پرهیز شده و منابع بهصورت دقیق در پاورقیها حفظ شده است.
گام دوم، استخراج و تبیین روششناسی علامه میرحامد حسین است. عبقاتالانوار صرفاً مجموعهای از دادهها و نقلها نیست، بلکه واجد یک روش تحلیلی دقیق و منسجم است. در همین راستا، دبیرخانه کنگره، پنج مجلد مستقل در حوزه روششناسی استخراجشده از این اثر تولید کرده است؛ شامل روششناسی اعتبارسنجی منابع، فقهالحدیث، تفسیر، تاریخ و ادبیات. این مجلدات میتواند بهعنوان الگوی آموزشی و پژوهشی در مطالعات امامت مورد استفاده قرار گیرد.
گام سوم، تکمیل پروژه ناتمام مؤلف است. علامه میرحامد حسین بهدلیل محدودیت زمان و شرایط، تنها به بررسی برخی از مهمترین احادیث امامت مانند حدیث غدیر، حدیث ولایت و حدیث سفینه پرداخته و بسیاری از روایات کلیدی دیگر بررسی نشده است. در مرکز تخصصی امامشناسی، حدود بیست روایت دیگر با همان روششناسی عبقات، در قالب پایاننامهها و پژوهشهای تخصصی بررسی شده که قابلیت انتشار بهعنوان مستدرکی بر عبقاتالانوار را دارد.
گام چهارم، توجه جدیتر به بخش قرآنی امامت است. تمرکز اصلی مؤلف، به اقتضای شرایط زمانه، بر احادیث امامت بوده و آیات قرآن بهصورت محدود بررسی شده است؛ در حالیکه آیات امامت از حیث اثرگذاری و بنیانگذاری نظری، اهمیت ویژهای دارند و نیازمند تحقیقات مستقل و گستردهتر هستند.
در نهایت، بهرهگیری از روشها و ابزارهای نوین علمی در امتداد مسیر عبقاتالانوار، ضرورتی اجتنابناپذیر است. تحولات دو قرن اخیر در حوزههایی مانند زبانشناسی، مطالعات تاریخی، نسخهپژوهی و علوم قرآنی، ظرفیتهای تازهای ایجاد کرده که میتواند در خدمت اهداف عبقات قرار گیرد و این میراث بزرگ را با زبان امروز و برای مخاطبان گستردهتر زنده نگه دارد.
سخن پایانی شما به مناسبت انتخاب عبقاتالانوار بهعنوان کتاب سال چیست؟
عبقاتالانوار هم پایانبخش تلاشهای بزرگ گذشته است و هم آغازگر افقی نو در امامتپژوهی. انتخاب این اثر بهعنوان برگزیده کتاب سال جمهوری اسلامی، فرصتی مغتنم برای بازخوانی و بازشناسی این میراث سترگ است. در این مسیر، لازم میدانم از پژوهشگران پژوهشکده امامتِ بنیاد بینالمللی امامت که سالها با دقت و صبر علمی، مسئولیت احیای این اثر دشوار و کمنظیر را بر عهده داشتند، صمیمانه تشکر کنم. همچنین از بنیاد پژوهشهای آستان قدس رضوی که در مراحل نهاییسازی، آمادهسازی و چاپ این مجموعه همراهی مؤثری داشتند، قدردانی میکنم. امیدواریم با همت این عزیزان و حمایت نهادهای علمی، برکات این اثر و دفاع علمی از امامت اهل بیت (ع) بیش از پیش در فضای علمی و فرهنگی کشور و جهان اسلام جاری شود.
نظر شما