سرویس میهن و مقاومت خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، جواد کاموربخشایش، پژوهشگر: محمدمهدی طهرانچی در ۱۴ تیر ۱۳۴۴، در خانوادهای مذهبی و متعهد در یکی از محلههای قدیمی تهران زاده شد. والدین او با پیشینهای فرهنگی و علمی به اصول اعتقادی و ارزشهای دینی پایبند بودند. دوران کودکی و نوجوانی او در تهران سپری شد و او از همان دوران کودکی علاقه خاصی به کشف پدیدههای پیرامون خود نشان میداد. پیشینه خانوادگی محمدمهدی او را هم به سمت مطالعه و کتابخوانی سوق میداد و البته پدر و مادر هم در هدایت و تشویق او در امر مطالعه نقش جدی ایفا میکردند. کنجکاوی خود او هم در سوق داده شدنش به مطالعه بیتأثیر نبود.
طهرانچی تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در مدارس تهران گذراند. به اذعان معلمهایش او علاقه وافری به علوم پایه داشت و عموماً آزمایشهای ساده را در منزل انجام میداد و سعی میکرد مفاهیم علمی را به صورت عملی تجربه کند. عشق او به ریاضی و فیزیک زبانزد دوستان و معلمهای او بود.
او پس از کسب دیپلم در سال ۱۳۶۲ و قبولی در کنکور وارد دانشگاه شهید بهشتی شد و چهار سال بعد لیسانس فیزیک دریافت کرد. یک سال بعد، دوباره در همان دانشگاه تحصیل در دوره فوقلیسانس فیزیک را آغاز کرد و سال ۱۳۷۰ فارغ التحصیل شد. او در آن دوره با گرایش به فیزیک حالت جامد، تمرکز خود را بر یکی از مهمترین و نوآورانهترین شاخههای فیزیک معاصر معطوف کرد. این انتخاب پژوهشی افقهای جدیدی در حوزه فناوریهای نوین و مواد پیشرفته پیش روی او گشود و فضای مناسبی برای ورود به دانش هستهای فراهم آورد.
او سپس برای تکمیل دانش تخصصی خود عازم روسیه شد و در مقطع دکتری فیزیک در مؤسسۀ فیزیک و فناوری مسکو، یکی از معتبرترین مراکز علمی اروپا، مشغول تحقیق و تحصیل شد و در حوزه فیزیک نظری به تحقیق پرداخت. او در سال ۱۳۷۶ با دفاع از پایاننامهای با موضوع فیزیک نظری دکتری گرفت و سپس به تهران بازگشت و وارد چرخه آموزش عالی علمی کشور شد. طهرانچی به عنوان استادیار در رشته فیزیک دانشگاه شهید بهشتی به تدریس پرداخت و به عضویت هیئت علمی دانشگاه مزبور درآمد.
او علاوه بر تلاش مستمر در رشد علمی، کوشش ویژهای به حفظ آرامش خانوادگی و ایفای نقش فعال در حوزۀ خانواده داشت به گونهای که با ازدواج در سالهای جوانی، مسیر پویایی زندگیاش را با مسئولیتپذیری در قبال همسر و فرزندان همراه ساخت. سالهای بعد هم، با وجود مسئولیتهای گسترده اجرایی و علمی، نقش پدری خود را در تربیت فرزندان و ایجاد محیطی انگیزشی و متعادل برای رشد آنها جدی میگرفت. برخورداری از خانوادهای همراه و پشتیبان، سرمایه ارزشمندی برای او به شمار میآمد که پیوند میان تعهد حرفهای و آرامش ذهنی او را تضمین میکرد
طهرانچی در همان دوره فرصت مطالعاتی ارزشمندی را در مرکز بین المللی فیزیک نظری عبدالسلام(ICTP) در شهر تریسته ایتالیا به دست آورد. این مرکز در سال ۱۹۶۴ به ابتکار و مدیریت علمی عبدالسلام، فیزیکدان برجستۀ پاکستانی و برندۀ جایزۀ نوبل فیزیک، با حمایت یونسکو، آژانس بینالمللی انرژی اتمی و دولت ایتالیا تأسیس شد. هدف بنیادین ICTP رفع نابرابریهای علمی جهانی بود؛ به این معنا که دانشمندان و پژوهشگران مستعد کشورهای در حال توسعه بتوانند از محیط علمی، زیرساختها و شبکههای همکاری بینالمللی برخوردار شوند و در ارکان پیشبرد مرزهای دانش در علوم پایه نقشآفرینی کنند. حضور در این مرکز که یکی از مهمترین مراکز فیزیک دنیا و یکی از مراکز مهم رفت و آمد دانشمندان بزرگ جهان فیزیک بود، فرصت مناسبی به طهرانچی داد تا تعاملاتش را با دیگر دانشمندان جهان در عرصه فیزیک نظری گستردهتر کند. او این ارتباطات را تا مدتهای طولانی حفظ کرد و در جهت توسعه و تعمیق دانش به گفتوگو و تعامل با بسیاری از داشمندان اقصی نقاط دنیا پرداخت. تلاش او همواره معطوف به ایجاد همافزایی میان دستاوردهای روزآمد علوم جدید و گفتمان ارزشمحور اسلامی بود؛ نمونه آشکار این رویکرد را میتوان در سیاستهای جذب و پرورش استعدادهای بومی، حمایت از علوم میانرشتهای با تأکید بر حل مسائل عینی جامعه ایران و هدایت پروژههای پژوهشی بهسوی پاسخگویی به نیازهای فرهنگی و صنعتی کشور مشاهده کرد.
طهرانچی بر این باور بود که نوآوری علمی زمانی در جامعۀ ایرانی معنا می یابد که با اخلاق حرفهای، مسئولیت اجتماعی، توجه به عدالت آموزشی و حفظ استقلال فکری ایران همراه شود؛ بنابراین، توسعۀ دانشگاهی از نگاه او حلقهای جدا از هویت دینی و ارزشهای بومی نبود و بستری برای رشد متوازن علم و فرهنگ و تحقق مرجعیت علمی ایران در تراز جهانی بهشمار میرفت.
دکتر محمدمهدی طهرانچی با سابقه تدریس بیش از ده عنوان درس در مقطع کارشناسی فیزیک و بیش از ده عنوان درس در مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری فیزیک و فوتونیک، همچنین تدریس در مقطع دکتری مدیریت آموزش عالی، از استادان اثرگذار و چندبعدی دانشگاهی کشور بود. برخی از دروسی که او در این مقاطع تدریس کرده عبارتند از: بلورشناسی، تاریخ علم فیزیک، تاریخ علم و فناوری دوره اسلامی، تولید و آشکارسازی میدانهای مغناطیسی، خواص مغناطیسی مواد، سمینار و روش تحقیق، سیاستگذاری علمی در آموزش عالی، سیاستگذاری و برنامهریزی در آموزش عالی، فلسفه علم، فیزیک، فیزیک حالت جامد پیشرفته (۱ و ۲)، فیزیک حالت جامد (۱ و ۲)، فیزیک پایه ۱، مباحث ویژه در فیزیک ۱، مباحث پیشرفته در مغناطیس، مغناطیس و مواد مغناطیسی پیشرفته، مکانیک کوانتومی، نظریه کوانتومی جامدات، نظریه کوانتومی مواد مغناطیسی، نهاد علم در ایران و پروژه کارگاهی فیزیک.
این تنوع و گستردگی آموزشی نشاندهنده عمق علمی، تجربه و توانایی دکتر طهرانچی در تربیت نسلهای مختلف دانشآموختگان در حوزههای مختلف فیزیک و سیاستگذاری علمی بوده است. او از سال ۱۳۷۶ تا ۱۳۸۱ به عنوان استادیار، از ۱۳۸۱ تا ۱۳۸۵ به عنوان دانشیار و ۱۳۸۵ تا زمان شهادت به عنوان استاد فیزیک در دانشگاه شهید بهشتی تدریس داشته است.
طهرانچی علاوه بر تدریس و تحقیق مسئولیتهای علمی و دانشگاهی زیادی را هم عهدهدار بوده است که از آن میان میتوان به: ریاست دانشگاه شهید بهشتی در بازۀ زمانی ۱۳۹۱ تا ۱۳۹۵ و معاونت پژوهش و فناوری همان دانشگاه بعد از آن اشاره کرد. او همچنین از آبان ماه ۱۳۹۷ با حکم رهبر انقلاب اسلامی ایران ریاست دانشگاه آزاد اسلامی را بر عهده گرفته است. افزون بر این، طهرانچی یکی از اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی و دریافتکنندۀ نشان درجه یک علمی بوده است.
محمدمهدی طهرانچی به عنوان استادتمام با پایه ۴۱ در شورای عالی انقلاب فرهنگی شناخته میشد که این مرتبه، بالاترین درجۀ استادی در نظام آموزش عالی ایران به شمار میرود. همچنین او استاد ممتاز دانشگاه شهید بهشتی بود. طهرانچی بیش از ۱۵۰ مقاله در نشریات معتبر بینالمللی منتشر نموده، بیش از ۳۰۰۰ ارجاع علمی دریافت کرده و شاخص h-index وی تقریباً ۲۹ است. همچنین ۱۲ عنوان کتاب نگاشته و ۸ اختراع را به ثبت رسانده است. میانگین ارجاعات برای هر مقاله علمی دکتر محمدمهدی طهرانچی نشاندهنده جایگاه ممتاز و اثرگذاری عمیق او در جامعه پژوهشی کشور و جهان است؛ این عدد یعنی هر اثر علمیاش، به طور متوسط بیش از چهار بار توسط پژوهشگران دیگر مورد توجه و استناد قرار گرفته. چیزی که فقط نصیب اندیشمندان مرجع و جریانساز میشود. چنین جایگاهی حکایت از آن دارد که آثار دکتر طهرانچی در کتابخانهها خاک نمیخورند و الهامبخش نسلهای آتی پژوهشگران و زمینهساز پیشرفتهای علمی بعدی شدهاند. این میزان تاثیرگذاری، نشانۀ مقبولیت فکری او در میان صاحبنظران و وزنهای سنگین برای علم ایرانی در جهان است.
او به عنوان یکی از فعالان تأثیرگذار عرصۀ آموزش عالی و سیاستگذاری علمی، نقش برجستهای در شکلدهی به سیاستها و راهبردهای علمی و دفاعی کشور داشت و در حوزه فناوری هستهای بهویژه در کاربردهای پزشکی و صنعتی، فعال بود و پروژههای متعددی را در سازمان انرژی اتمی ایران هدایت کرد. طهرانچی با پژوهشهای بنیادین و تحول در آموزش عالی نقش بیبدیلی در اقتدار علمی و تکامل صنعت هستهای ایران ایفا کرد. برای این دانشمند هستهای، علم ابزار قدرت و هویت ملی بود؛ هرجا که ایران در صنایع دفاعی، هستهای، موشکی، امنیت غذایی و مهمترین پروژههای دانشبنیان کشور، گرفتار مخاطره و وابستگی شد، او خود را نه تماشاگر که وظیفهدار میدان میدانست. در این میدان، سالها دوشادوش شهیدان بزرگی چون دکتر فخریزاده و دانشمندان نامآور حوزه دفاعی و هستهای و غیره، نقش آفرید. مدیر علمی پروژههای راهبردی که برخی از آنها امروز و بسیاری از آنها فرداها، در میدان نبرد و دفاع از کشور، اقتدارآفرین ملت خواهند شد از رد پررنگ نقشآفرینی علمی شهید طهرانچی حکایت دارند و اسرار آن، بخشی از امانتهای ماندگار انقلاب اسلامی خواهد ماند.
در صنایع هستهای هم، نامش در شمار بنیانگذاران و استادان برجسته بود؛ همانجا که علم، زندگی و امنیت ایران را به هم گره میزد. این دانشمند هستهای سال ۱۳۹۸ توسط وزارت خزانهداری آمریکا به دلیل فعالیت در طرح هستهای صلحآمیز در فهرست تحریم قرار گرفته بود و بارها هم از سوی دشمنان تهدید به ترور شده بود و نامش در فهرست سیاه دشمنان ایران قرار داشت.
دکتر طهرانچی سحرگاه ۲۳ خرداد ۱۴۰۴ در جریان حمله موشکی اسراییل به تهران به شهادت رسید. آن روز خیابانهای شمال تهران در خاموشی و سکوت عمیقی فرو رفته بود که ناگهان صدای انفجاری سهمگین همه چیز را به هم ریخت، مثل زخمی ناگهانی بر خواب شهر. کابوس شب، حقیقت شد؛ خانهای هدف حمله تروریستی قرار گرفت و محمدمهدی طهرانچی، در پنجاهونهسالگی به همراه همسر و چهار نفر از تیم حفاظت، جانشان را فدای امنیت و عزت کشور کردند. جنایت رژیم صهیونیستی به همین مورد ختم نشد و آن روز تعداد دیگری از دانشمندان هستهای به خاک و خون کشیده شدند. پیکر پاک و مطهر شهید و همسرش، پس از تشییع باشکوه، در حرم حضرت عبدالعظیم حسنی (علیهالسلام) شهر ری به خاک سپرده شد.
شهادت دکتر طهرانچی، نه یک پایان، بلکه یک آغاز بود. آغاز راهی که او آغاز کرده بود: راه علم آموزی با ایمان، تلاش برای استقلال کشور و تربیت نسلهایی که ایران را به اوج عزت می رسانند. طهرانچی، دانشمند برجسته فیزیک و مدیر تحولگرای دانشگاه آزاد اسلامی، مطالعات و پژوهشهای گستردهای در حوزههای علمی، مدیریتی و فرهنگی داشته است.
* نظر به اهمیت معرفی و الگوسازی شخصیتهای علمی و فرهنگی اثرگذار، دفتر تکریم و الگوسازی بنیاد ملی نخبگان با همکاری خبرگزاری ایبنا، اقدام به نگارش مقالاتی به قلم جواد کاموربخشایش کرده است. در هر مقاله به معرفی یکی از این مفاخر علمی پرداخته میشود.
نظر شما