سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، هر سال با اعلام برگزیدگان جایزه کتاب سال، توجه بخشی از جامعه فرهنگی به کتابهایی جلب میشود که مسیر دشوار داوریهای تخصصی را پشت سر گذاشتهاند. این رویداد که بیش از چهار دهه از عمر آن میگذرد، برای بسیاری از نویسندگان و پژوهشگران تنها یک مراسم تقدیر نیست، بلکه نشانهای از به رسمیت شناخته شدن تلاشهای فکری آنها در فضای رسمی فرهنگ کشور است.
مرور دیدگاههای برخی از اهالی قلم، داوران و برگزیدگان ادوار گذشته نشان میدهد که جایزه کتاب سال، با تثبیت اعتبار علمی خود، اکنون در مرحلهای قرار دارد که نیازمند گسترش دامنه اثرگذاری و بازتعریف برخی کارکردهاست.
دیدگاه مشترک بسیاری از صاحبنظران این است که جایزه کتاب سال پیش از هر چیز یک مرجع اعتبارسنجی علمی است. داوریهای تخصصی این رویداد باعث شده کتابهای منتخب برای جامعه دانشگاهی و حرفهای بهعنوان منابع قابل اعتماد شناخته شوند. برای پژوهشگری که سالها روی یک موضوع کار کرده، قرار گرفتن اثرش در فهرست برگزیدگان به معنای دیده شدن در سطح ملی است؛ اتفاقی که هم به تثبیت موقعیت علمی او کمک میکند و هم کتاب را وارد چرخه جدیتر مطالعه میکند. از این منظر، جایزه کتاب سال در هدایت سلیقه مخاطبان تخصصی و معرفی آثار مرجع، نقش تعیینکنندهای دارد.
محسن معینی، داور چهلوسومین دوره جایزه کتاب سال، درباره تاثیرگذاری این رویداد گفت: «آشنایی و دیده شدن محققان و نویسندگان درجه یک کشور و معرفی کتابهای خوب و ارزشمند در جامعه، از مهمترین نتایج برگزاری کتاب سال است. آثار هرچه دقیقتر بررسی و ارزیابی شوند، جریان معرفی کتابها در جامعه کتابخوان موثر شکل خواهد گرفت.»
در کنار کارکرد علمی، بُعد انسانی و انگیزشی جایزه نیز اهمیت ویژهای دارد. بسیاری از نویسندگان درباره تأثیر روانی دیده شدن نتیجه سالها کار پژوهشی سخن میگویند؛ اتفاقی که میتواند خستگی مسیر طولانی تألیف را کاهش دهد.
نگین شیدوش، شایسته تقدیر سه دوره جایزه کتاب سال، معتقد است: «برگزاری این رویداد برای من از جنبههای مختلف امیدوارکننده بوده و این احساس را ایجاد میکند که کاری که انجام میدهم، دیده میشود.»
به نظر میرسد در شرایطی که صنعت نشر با مشکلات اقتصادی و کاهش شمارگان روبهروست، استمرار چنین رویدادی برای فعالان حوزه کتاب نوعی پشتوانه معنوی محسوب میشود. با این حال، در کنار این جنبه امیدوارکننده، مطالبهای جدی نیز وجود دارد: تقدیر نمادین باید با حمایتهای پایدار پس از دریافت جایزه همراه باشد تا به تقویت واقعی جریان تولید علم و فرهنگ منجر شود.
محمدعلی رجبی، شایسته تقدیر چهلویکمین جایزه کتاب سال، میگوید: «طی سالهای اخیر، متأسفانه به دلایل مختلف ازجمله مشکلات اقتصادی، کتاب کمتر چاپ میشود و ناشران رغبت سابق را برای انتشار آثار ندارند. این وضعیت، نگرانیهای جدی برای مؤلفان و محققان ایجاد کرده است؛ بنابراین جایزه کتاب سال میتواند بهعنوان یک مرجع معتبر، امید بیشتری برای نویسندگان و پژوهشگران فراهم کند و انگیزه آنها را برای ادامه مسیر افزایش دهد.»
شیدوش نیز معتقد است: «استمرار جایزه کتاب سال، فراتر از یک رویداد نمادین، حمایت عملی از نشر محسوب میشود.»
جایزه کتاب سال همچنین کارکرد مهمی در رصد وضعیت نشر دارد. بررسی سالانه آثار منتشرشده، در جریان داوری کتابها، امکان نوعی آسیبشناسی مستمر را فراهم میکند. کیفیت کتابهای راهیافته به مراحل نهایی، نبود اثر شاخص در برخی رشتهها یا رونق حوزهای دیگر، همه نشانههایی از وضعیت تولید دانش در کشور است.
ذاتالله نیکزاد، داور چهلوسومین دوره جایزه کتاب سال، درباره تاثیرات جایزه و معرفی برگزیدگان بر صنعت نشر میگوید: «میدانیم حوزه نشر با مسائل و مشکلات متعددی، ازجمله مالی و فرهنگی روبهرو است. این ارزیابیها میتواند به تصمیمگیرندگان حوزه نشر کمک کند تا وضعیت موجود را بهتر بشناسند و تصمیمهای درستتری بگیرند. حتی میتوان میزان برونداد ناشران خصوصی، دولتی، دانشگاهی و پژوهشگاهی را ارزیابی کرد. این آسیبشناسیها و تعیین وضعیت، در دستیابی به راهکارها برای گامهای بعدی کمک میکند.»
با وجود این ظرفیتها، یکی از چالشهای مهم، فاصله جایزه با مخاطب عمومی است. تمرکز طبیعی رویداد بر آثار تخصصی باعث شده بخش بزرگی از جامعه ارتباط مستقیمی با آن برقرار نکند. در حالی که کتابهای منتخب میتوانند در ترویج فرهنگ مطالعه نقش داشته باشند، سازوکار معرفی گسترده آنها هنوز کافی نیست. ایجاد بخشهایی برای آثار مخاطب عام، تقویت پوشش رسانهای، برگزاری نشستهای نقد و بررسی و نمایش هدفمند کتابهای برگزیده در کتابخانهها و نمایشگاهها، از جمله راهکارهایی است که میتواند این فاصله را کاهش دهد.
محمدعلی رجبی در این باره تاکید میکند: «مجموعهای از فعالیتها باید بیرون از این رویداد پیگیری شود و حتی جایزه کتاب سال مطالبهگر هم باشد؛ مثلاً آیا کتابهای برگزیده به اندازه هزاران کتابخانه عمومی کشور، در سطح جامعه معرفی و توزیع شدهاند تا آثار ارزشمند در معرض دید مخاطبان قرار بگیرند؟»
موضوع کیفیت نشر نیز اهمیت دارد؛ ارزش یک کتاب تنها به محتوای علمی آن محدود نمیشود و کیفیت چاپ، صفحهآرایی و شکل انتشار نیز بخشی از هویت اثر است. محدودیتهای اقتصادی ناشران گاه به کاهش کیفیت ظاهری آثار میانجامد.
ذاتالله نیکزاد تاکید میکند: «این روند میتواند نویسندگان را تشویق کند کیفیت آثار خود را ارتقا دهند و کتابهایشان را به ناشرانی بسپارند که به کیفیت نشر و داوریهای دقیق و سازنده اهمیت میدهند. معمولاً کتابهایی که نقص کمتری دارند و حاوی مطالب جدید هستند، امکان دیدهشدن بیشتری پیدا میکنند.»
بسیاری از دیدگاهها بر این نکته تأکید دارند که اثرگذاری جایزه نباید به مراسم اختتامیه محدود شود. خرید و توزیع نظاممند کتابهای برگزیده در کتابخانههای عمومی و دانشگاهی، حمایت از ترجمه آثار شاخص برای معرفی بینالمللی، استفاده از ظرفیت رسانهها و مشارکت فعال دانشگاهها در معرفی و نقد این کتابها، اقداماتی است که میتواند اثرگذاری جایزه را چند برابر کند. جلب مشارکت نهادهای اقتصادی و تقویت حمایتهای دولتی برای پایداری مالی رویداد نیز ضروری است.
جعفر حسنپور، برگزیده چهلودومین دوره جایزه کتاب سال، گفت: «از دیگر اقداماتی که میتواند به دیده شدن بیشتر این کتابها کمک کند، این است که کتابخانههای عمومی و دانشگاهی کشور ملزم شوند نسخهای از آثار برگزیده را در اختیار داشته باشند یا نمایشگاههای ویژهای برای کتابهای منتخب سال در کتابخانهها برگزار شود. حتی میتوان در نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران، غرفهای اختصاصی برای کتابهای برگزیده جایزه کتاب سال در نظر گرفت.»
حجتالاسلام و المسلمین علیاوسط عبدالعلیزاده، برگزیده سیوسومین دوره جایزه کتاب سال، نیز تاکید دارد: «اگر قرار است فعالیتهای تبلیغی و ترویج کتابخوانی موثر واقع شود، باید فضای آشنایی عموم مردم با کتابهای اثرگذار به وجود آورد.»
جایزه کتاب سال را میتوان روایتی فشرده از وضعیت فرهنگ مکتوب کشور دانست؛ روایتی که هم نشانههای امید دارد و هم ضرورت بازاندیشی. مریم مشرف، داور چهلوسومین دوره جایزه کتاب سال، میگوید: «هر حرکتی که به ترویج فرهنگ و هنر و ارتقای فعالیتهای علمی کمک کند، ارزشمند و پیشرو است و امیدوارم جایزه کتاب سال همچنان توانایی فراگیر شدن دامنه فعالیتهای خود را داشته باشد.»
این رویداد طی چهار دهه به نهادی معتبر برای شناسایی آثار علمی تبدیل شده و انگیزهای مهم برای نویسندگان ایجاد کرده است. آینده آن به موفقیتش در تبدیل شدن به یک جریان مستمر آموزشی، ترویجی و حمایتی وابسته است؛ جریانی که بتواند هم با مخاطبان تخصصی و هم با جامعه گسترده کتابخوان ارتباط فعال برقرار کند.
نظر شما