سرویس هنر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)؛ نور یکی از مهمترین عناصر در هنر معماری است که تأثیر عمیقی بر درک فضا دارد.
طراحی نور در معماری، تلاشی آگاهانه برای کنترل و هدایت نور طبیعی و مصنوعی بهمنظور ارتقای کیفیت فضایی، تأکید بر فرم و معنا، و ایجاد تعامل میان انسان و محیط است.
نور میتواند فضا را زنده کند، احساسات را برانگیزد و حتی رفتار کاربران را تحت تأثیر قرار دهد. در معماری معاصر، طراحی نور به عنوان یک عامل مستقل و در عین حال همپیوند با سایر عناصر طراحی، نقش مهمی در پایداری، زیباییشناسی و کارایی فضاها ایفا میکند.
از اینرو، طراحی نور بهعنوان یکی از ارکان اساسی فرآیند طراحی معماری، نیازمند درک عمیق از جنبههای فنی، زیباشناختی و روانشناختی است.
نور گرچه لازمه اطمینان از دقت کار بصری، افزایش ایمنی، امنیت، سلامت و رفاه انسان، بهبود زیباییشناسی و مانند آن است، اما بهرهگیری از آنچه به صورت مصنوع، چه به صورت طبیعی بیهزینه هم نیست.
هزینههای مالی و زیستی مستلزم تعادل بین مزایا و هزینه ها در شکل توصیههای روشنایی است. به علاوه حوزههایی مانند موضوع آسایش بصری، عبارتی که برای بسیاری از افراد تجربیات متنوعی را یادآور میشود، تا اهمیت موضوع نور در عملکردهای مختلف بدن از جمله اختلال در ریتم شبانهروزی یا اختلالات متابولیک، چاقی، دیابت و گاهی افسردگی، دامنه کاربرد این توصیهها را محدودتر و حساستر میکند.
به همین منظور لازم است وجود مختلف موضوع به خوبی شناخته و تبیین، شاخصهای مرتبط با آن تعریف و محدودههای مربوطه مشخص شوند. کتاب کتاب «طراحی نور در معماری» برای رفع این نیاز در طراحی معماری و ساختمان تدوین شده است.
این کتاب در پنج فصل نوشته شده است. در فصل اول مقدمات نور و روشنایی و عوامل موثر بر دریافت نور روز در فضاهای داخلی بررسی شده است و در فصل دوم به ابزارها و روشهای ارزیابی روشنایی در فضاهای داخلی شامل ابزارهای اندازهگیری، روشهای تخمینی و تحلیلی، بهرهگیری از مدلهای مقیاس شده، روشهای رایانهای و روشهای کیفی در ارزیابیهای میدانی پرداخته و چالشها و ملاحظات بهرهگیری از ابزارها و روشهای مختلف بررسی شده است.
در فصل سوم شاخصهای ارزیابی بصری و غیربصری کمیت و کیفیت نور شرح داده شده و آستانههای قابل قبول آنها در استانداردها، کدها و گواهینامههای ساختمانی ارائه شده است.
فصل چهارم مروری بر روشنایی مصنوعی و موضوعات مرتبط به آن از جمله لامپها، چراغها و کنترلگرهاست. همچنین راهکارهای کاهش مصرف انرژی روشنایی و ابزارهای کاربردی به منظور طراحی روشنایی مصنوعی شرح داده شده است.
در فصل آخر به کاربرد روشها و شاخصهای ارزیابی در طراحی معماری پرداخته شده است. بدین ترتیب در این فصل ابتدا قواعد سردستی نور روز قابل استفاده در مراحل اولیه طراحی بررسی و جمعبندی و سپس طراحی سایهبانها به عنوان یکی از اجزای مهم در تامین آسایش بصری فضاهای داخلی بررسی شده است.
در نهایت فرآیند طراحی روشنایی در پروژههای ساختمانی از مراحل اولیه تا طراحی جزئیات مرور شده و به عنوان نمونهای راهبردی، بهرهگیری از شبیهسازی رایانهای برای طراحی نمای ساختمان به منظور تامین شرایط آسایش بصری با ذکر نمونههایی شرح داده شده است.
نور چیست؟
واژه نور برای توصیف تشعشعاتی به کار میرود که سیستم بینایی را تحریک میکند. نور یک کمیت فیزیکی-روانی محسوب میشود و از دیرباز مدلهای متعدد و متنوعی برای توضیح مشخصات و چگونگی تعامل آن با اجسام پیشنهاد شده است.
بر اساس مدل ذرهای، نور نور از ذزات بسیار کوچکی تشکیل شده است که از اجسام گداخته یا نورانی، چه در محیط ماده و چه در خلأ، ساطع میشود و با تحریک چشم به دیدن منجر میشود.
این نظریه که نیوتن آن را مطرح کرد قادر به توصیف برخی رفتارهای نور نبود و بنابراین نظریه موجی بودن نور ارائه شد. بر اساس آن، نور از نوسانات مولکولی اجسام نورانی یا ملتهب ناشی میشود که به صورت موج منتشر میشود و در برخورد با چشم بر اعصاب بینایی اثر میگذارد و سبب دیدن میشود.
درخشندگی
درخشندگی اثر فیزیولوژیکی نور روی چشم و برابر است با شدت نور منتشر شده از منبع در واحد سطح در جهتی معین. واحد سنجش درخشندگی کندلا بر متر مربع یا نیت است. درخشندگی منبع نور نقطهای در چشم ناظر به فاصله وی از منبع بستگی دارد. شدت نور ساطع شده از منبع نوری ممکن است در طول زمان ثابت باشد. اما با حرکت ناظر تراکم فوتون های دریافتی از منبع نوری کاهش مییابد و در نتیجه نور کمتری در واحد زمان از سطح به چشم میرسد. در منبع نوری با پرتوهای موازی نظیر خورشید، درخشندگی با تغییر فاصله از منبع کاهش نمییابد.
مشخصات معماری
هندسه یک ساختمان بر ظرفیت انتقال مقادیر کافی نور روز به داخل تاثیرگذار است. هنگامی که عمق ساختمان زیاد باشد، تامین نور روز به کمک پنجرههای نما به تنهایی جوابگو نخواهد بود.
فارغ از اینکه چه مساحتی از شیشه در جداره نما به کار رفته باشد، نور کافی فقط در فاصله چند متری از نما تامین خواهد شد. در این حالت به ناچار باید برای انتقال نور به قسمتهای عمیقتر فضا از راهکارهایی همچون رَف نوری، مصالح بازتابدهنده برای سقف، پنجرههای سقفی و لولههای نوری و… استفاده کرد.
پنجرهها
امروزه تعریف قدیمی پنجره به عنوان یک روزنه در جداره، کاربرد خود را از دست داده است. زیرا نوآوریهایی همچون ساختارهای تمام شیشهای و یا نماهای دوپوسته، در این تعریف نمیگنجند. با وجود این همچنان واژه پنجره برای تحلیل راهکارهای استفاده از نور روز به کار میرود.
پنجرهها کارکردهای متنوعی دارند که بسته به مورد طراحی، اولویتبندی متفاوتی خواهند داشت. جهتگیری، ابعاد، میزان شفافیت شیشه، جانمایی و نوع سایهبان از مهمترین مواردی هستند که به طراحی پنجره مرتبطاند و با تصمیمگیری درست طراح در هر یک موارد مذکور، تغییرات اساسی در نورپردازی فضا ایجاد خواهد کرد.
جانمایی
جانمایی پنجرهها مقدار نور روز قابل استفاده و الگوی پخش آن در داخل فضا را مشخص میکند. تعداد پنجرهها و فواصل آنها از یکدیگر باید به گونهای انتخاب شود که روشنایی به طور یکنواخت در فضا توزیع شود. این موضوع در دیوارهایی که طول زیادی دارند اهمیت ویژهای پیدا میکند. در تعیین جانمایی پنجرهها علاوه بر مقدار نور و نحوه توزیع آن، لازم است به امکان دید به بیرون با توجه به افق دید کاربر توجه شود.
سطوح
دو مشخصه رنگ و جنس سطوح داخلی فضا بر کمیت و کیفیت نور در فضا موثرند. سطوح آینهای و براق، نور را مثل آینه بازتاب میدهند و تصویر منبع نور در سطح قابل رویت خواهد بود.
اما سطوح مات مانند سنگ، چوب و گچ نور را در تمامی جهات منعکس میکنند. رنگ سطوح نیز مشخص میکند که چه مقدار از نوری که به سطح میرسد جذب و چه مقدار منعکس میشود. یک دیوار سفیدرنگ، نزدیک به ۸۲ درصد از نوری را که به آن برخورد میکند انعکاس میدهد.
این مقدار برای یک دیوار زرد روشن ۷۸ درصد و برای دیواری با رنگ آبی یا سبز تیره ۷ درصد است. هر یک از سطوح مات و براق یا تیره و روشن در صورتی که در جای درست استفاده شوند در ایجاد یک محیط روشن مطلوب مفید واقع خواهند شد.
اندازهگیری روشنایی
اندازهگیری میدانی روشنایی معمولاً با استفاده از نورسنجهای قابل حمل صورت میگیرد. مدار الکتریکی این ابزار ماده فتوالکترونیک را به یک آمپرمتر متصل می کند. فتومترهای مدرن امکان انتخاب خودکار دامنه و اصلاح پوستهسازی داده برای منابع نور لحظهای یا متناوب و جمعآوری و انتقال داده را دارند.
اندازهگیری درخشندگی
از جمله کاربردهای مهم اندازهگیری درخشندگی، تعیین میزان کنتراست ناشی از منابع نوری و همچنین میزان خیرگی است. برای اندازهگیری از درخشندگی سنجها استفاده میشود. مثلاً میزان درخشندگی یک نمایشگر دیجیتال در شرایط روشنایی معمول فضای داخلی بین ۲۰۰ تا ۵۰۰ کندلا بر متر مربع است.
جهتدار بودن نور
ارتباط بصری خوب و شناخت چهرهها مستلزم آن است که صفحات عمودی در یک اتاق به اندازه کافی روشن باشند. برای دستیابی یه این هدف، نور اتاق نباید خیلی جهتدار باشد.
یک نور جهتدار قوی ممکن است باعث ایجاد سایههای تیره در صورت افراد و در نتیجه ایجاد اختلال در رویت ظاهر صورت شود. در مقابل، نور نباید چندان پراکنده باشد که موجب ایجاد محیط روشن کسلکننده شود.
روشنایی جهتدار را میتوان برای تاکید بر اشیا، نشان دادن بافت و بهبود ظاهر افراد حاضر در فضا استفاده کرد. برای این کار از اصطلاح «مدلسازی» استفاده میکنند. روشنایی جهتدار برای انجام فعالیت میتواند خوانایی یا قابلیت دیدن آن را افزایش دهد.
طراحی روشنایی
طراحی نورپردازی ترکیبی از هنر و دانش کاربردی است. از میان راهکارهای متعدد محتمل برای نورپردازی یک فضا، که پاسخگوی نیازهای حداقلی پروژه هستند، تعدادی کسلکننده و بیروح و تعدادی نیز منعکسکننده نبوغ و تدبیر طراح است.
طبعاً هر مسئله طراحی نورپردازی مستلزم به کارگیری شیوه جدید و بهرهگیری از دانش روز و تجربههای پیشین و به دور از بازتکرار ایدههای قبلی است.
قواعد کلی طراحی نور روز
مقدار فضای داخلی بهرهمند از نور روز مطلوب در ساختمان به عوامل مختلفی بستگی دارد. از جمله شکلگیری ساختمان و نیز موانع و شرایط محیط. در مراحل اولیه طراحی تعیین توده حجمی بنا از اولین اقدامات و موثرترین گامهای طراحی است.
در عین حال که در این مرحله اطلاعات کافی برای ارزیابی دقیق ساختمان وجود ندارد. در قالب محدودیتهای این مرحله باید از ضوابط و قواعد کلی و کلان استفاده کرد تا مسیر سعی و خطای طراحی تا حد امکان کوتاهتر و نتیجه مطلوبتر باشد.
از این رو، در این بخش اطلاعات لازم برای تودهگذاری و ضوابط کلان طراحی در گامهای اولیه مبتنی بر قواعد کلی نور ارائه میشود.
کتاب «طراحی نور در معماری» نوشته زهرا سادات زمردیان، محمد تحصیلدوست و سیده نسترن سید شفوی مقدم در انتشارات دانشگاه شهید بهشتی به بهای ۲۰۶ هزار تومان و در ۳۲۹ صفحه منتشر شده است.
این کتاب به عنوان نامزد چهل و سومین جایزه کتاب سال انتخاب شده است.
نظر شما