سرویس هنر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)؛ معماری مسکن و بازار در ایران، یکی از گستردهترین و ماندگارترین عرصههای خلاقیت هنری و مهندسی این سرزمین است. عرصهای که از دل اقلیمهای متنوع، سازههایی هماهنگ با طبیعت پدید آورده و شاهکارهایی جاودانه در تاریخ معماری جهان ثبت کرده است. از گنبدهای کهن تا بازارهای سرپوشیده، این میراث نشان میدهد که آسایش انسان میتواند بینیاز از مصرف انرژی و در هماهنگی کامل با محیط زیست تأمین شود.
مسکن و بازار در ایران همیشه با فضاهای زیبا ساخته شده و از دیرباز وسیعترین بخش هنری ایرانیان بوده و نمودهای فراوانی از آن عرصه خلاقیتها و شگفتیهای عظیم در پهنه گیتی شده است. برای مثال مجموعههای تخت جمشید در نزدیکی شیراز، طاق کسری در نزدیکی بغداد، معبد آناهیتا در نزدیکی کازرون، قصر بهرام در فیروزآباد، معبد چغازنبیل در شوش، و ارگ قدیم بم از آثار جاودان قبل از اسلام هستند.
بعد از اسلام مجموعههای مساجد جامع گنبدی اصفهان، کاشان، تبریز، شیراز، سمنان، مشهد، کرمان و … یا کاروانسراهای قدیم در جایجای ایران، به خصوص فلات مرکزی، گواه توجه مردم این سرزمین به طراحی سازگار با طبیعت و اقلیم و ایجاد آرامش و آسایش جسمی و روانی بوده است. ارزش هنر، معماری و مسکن این مکانها از لابهلای بناهای تاریخی و سنتی گذشته کاملاً مشهود است.
از حدود قرن چهارم هجری یا مدتی پیش از آن، این عنصر برای بناهای مذهبی، مانند مساجد و مزارها به کار میرفت و به تدریج در دوران اسلام، به عنصری نمادین برای بناهای مذهبی تبدیل شد. ساختمانهای گنبدی به ویژه بازارهای سرپوشیده قوسی، از شاهکارهای معماری ایران به شمار میآیند که بیش از سه هزار سال قدمت دارند.
بازارهای سرپوشیده از بزرگترین دستاوردهای تمدن دوره اسلامی در ایران شمرده میشوند که دارای فضای معماری متناسب با اقلیماند و سازگار با وضعیت بومی و سنتی منطقه شکل گرفتهاند.
با مطالعه گذشته ابنیه در ایران مشاهده میشود که بازارهای گنبدی ویژگی مصرف صفر انرژی را در تابستانهای گرم و خشک به خصوص در فلات مرکزی ایران دارا بودهاند. بازارهای ایرانی جزئی از طبیعت، متناسب با طبیعت، سازگار با طبیعت، زیباساز طبیعت، مرتبط با مکان و اقلیم خاص، منظم، با طراحی استوار و منسجم و همچنین دارای بعد معنوی، الهی و روانی بودهاند.
معماران و مهندسان ایرانی از قرنها پیش با استفاده از جریان باد، اختلاف دما در شب و روز و در طول سال توانستند در شرایط بسیار گرم کویری ایران بدون مصرف انرژی در بازارهای گنبدی برای خود آسایش محیطی و روانی مطلوبی فراهم آورند. این شاهکارها شامل طراحی و ساخت بادگیرها، سقف گنبدی، حیاطها، سردابها و زیرزمینها، آب انبارهای زیرزمینی و یخچالهای طبیعی بوده است.
سقفهای گنبدی و قوسی کارایی خوبی در تهویه طبیعی در مناطق گرم و خشک داشته و علاوه بر این مقاومت خوبی در برابر طوفانهای بیابانی از خود نشان دادهاند. از دیگر ویژگیهای این نوع سقفها رفتار گرمایی آنهاست. سقفهای قوسی و گنبدی، در مقایسه با سقف مسطح و تخت، دارای مساحت بیشتری هستند و با توجه به فزونتر بودن سرعت جریان هوا از روی سقفهای گنبدی و جمع شدن گرمای تابش خورشید در زیر گنبد، اتلاف حرارت از طریق جابهجایی با محیط زیادتر و جابهجایی بیشتر سبب تهویه بیشتر فضای درون گنبد میشود.
در گذشته در نواحی فلات مرکزی ایران، سنگ و چوب کافی و مناسب برای ساختمانسازی وجود نداشت و به ناچار از خشت و گِل و سپس خشته پخته یا آجر در ساختمانسازی استفاده میشد. این مصالح شکلها و عناصر ساختمانی ویژهای پدید آوردند: چون خاصیت کششی ندارند به ناچار برای پوشانیدن دهانهها، از قوس یا سقفهای قوسی شکل بهره برده میشد و بدین ترتیب قوسهای جناغی و هلالی و سایر مدلها از انواع سقفهای قوسی و گنبدی شکل پدید آمد.
بر اساس برخی مُهرهای باقی مانده از تمدن ایلام، پیشینه سقف گنبدی شکل به حدود هزاره سوم پیش از میلاد میرسد. این عنصر معماری ایرانی، بر اساس شواهد و آثار باقیمانده از دوره اشکانی و سپس ساسانی، به مثابه عنصری بسیار مهم در کاخها و سایر بناهای مهم و بزرگ استفاده میشد.
تاثیر بد انسان بر طبیعت
طی بیش از دو قرن گذشته، تاثیر بد انسان بر طبیعت چشمگیر بوده و پدیدهای نسبتاً تازه است که به دو عامل مهم ارتباط دارد: یکی افزایش جمعیت و دیگری تسلط بر طبیعت. در ابتدای قرن بیستم، مصرف انرژی، به موازات توسعه اقتصادی و فناوری، در همه بخشها، به خصوص برای تامین آسایش، افزایش یافته است و انتظار میرود در چند دهه آینده این نیاز همچنان بیشتر شود.
تحولات سریع در فناوریهای ساخت و ساز ساختمان، پیامدها و اثرات مخرب زیستمحیطی مصرف انرژی در این بخش موجب شده، ایده ساختمانهای با مصرف صفر انرژی و هوشمند فراگیر شود. شناخت فنی و مهندسی این معماری کهن، حفظ این میراث فرهنگی و هنری و کارکرد فناوری آن در ساخت و سازهای جدید از اهداف نگارش این کتاب است. همچنین هدف کتاب بررسی عملکرد گرمایی بازارهای گنبدی در تابستان است.
امروز، در شرایطی که مصرف بیرویه انرژی و پیامدهای زیستمحیطی آن به بحرانی جهانی بدل شده، بازخوانی معماری مسکن و بازارهای گنبدی ایران ضرورتی فراتر از حفظ میراث فرهنگی است. این بناها نه فقط یادگارهای تاریخی، بلکه الگوهایی زنده از دانش فنی، مهندسی اقلیمی و فهم عمیق رابطه انسان و طبیعتاند. شناخت علمی سازوکارهای حرارتی، تهویه طبیعی و منطق ساخت این فضاها میتواند پلی میان گذشته و آینده بسازد؛ پلی که بر پایه آن، معماری معاصر ایران بار دیگر به سمت پایداری، صرفهجویی انرژی و آرامش انسانی حرکت کند. حفظ این میراث و بهرهگیری هوشمندانه از فناوری نهفته در آن، گامی اساسی برای بازتعریف معماری امروز در مواجهه با چالشهای فردا خواهد بود.
کتاب «طبیعت بازارهای گنبدی شهرهای فلات مرکزی ایران» تالیف محمود یعقوبی در ۲۰۰ صفحه، شمارگان ۱۰۰ نسخه از سوی مرکز نشر دانشگاهی به بازار کتاب آمده است.
این کتاب به عنوان نامزد چهل و سومین جایزه کتاب سال انتخاب شده است.
نظر شما