سرویس هنر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)؛ تئاتر، بهعنوان یکی از قدیمیترین شکلهای بیان هنری، همواره بازتابی از زندگی اجتماعی، فرهنگی و روانی انسان بوده است. در طول تاریخ، این هنر نهتنها وسیلهای برای روایت و بازنمایی واقعیت، بلکه ابزاری برای نقد، آموزش و تأثیرگذاری بر اندیشه و رفتار مخاطبان بهشمار میآمده است. با تحولات اجتماعی و نیازهای نوین جوامع معاصر، نگاه به کارکردهای تئاتر نیز دگرگون شد و از تمرکز صرف بر اجرا و زیباییشناسی، به سوی بهرهگیری آگاهانه از ظرفیتهای آن در حوزههای آموزشی، اجتماعی و درمانی گسترش یافت.
در همین راستا، مفهومی با عنوان «تئاتر کاربردی» شکل گرفت که بر استفاده هدفمند از تئاتر در مواجهه با مسائل واقعی زندگی فردی و جمعی تأکید دارد. تئاتر کاربردی، با خروج از فضاهای رسمی اجرا و با مشارکت فعال مخاطبان، میکوشد بستری برای آگاهیبخشی، گفتوگو و تغییر فراهم آورد.
کتاب «تئاتر کاربردی» نوشته مونیکا پرندرگست و جولیانا ساکستن و ترجمه علی ظفرقهرمانینژاد، یکی از آثاری است که بهصورت مجموعهای از مقالات و مطالعات موردی بینالمللی درباره اصول، نظریهها و تجربههای عملی در این شاخه از تئاتر منتشر شده است. این کتاب شامل مجموعهای از پژوهشها و موردپژوهیها است که تجربههای مختلف تئاتر کاربردی در کشورها و بافتهای اجتماعی متفاوت را بررسی میکند. هر موردپژوهی تلاش میکند چارچوبی نظری و عملی برای فهم بهتر امکانها و چالشهای اجرای تئاتر کاربردی ارائه دهد.
جولیانا ساکستن استاد بازنشسته دپارتمان تئاتر دانشگاه ویکتوریا و برنده جایزه دستاورد زندگی از سوی اتحادیه و آموزشگری امریکاست. در سطح جهانی او را به عنوان استاد ارشد، سخنران اصلی همایشهای مهم و جزو مولفان شمار زیادی از کتب تحسین شده میشناسند.
ضرورت پرداختن به سوژه تئاتر کاربردی در مطالعات هنر
تئاتر کاربردی حوزه بینالمللی نسبتاً جدیدی است که به هنر درام، تئاتر و اجرا جنبه کاربردی میدهد و آن را به امکانی قابل دسترسی و همگانی برای ارتقای کیفی مناسبات انسانی تبدیل میکند. برخلاف تئاتر جریان اصلی که معطوف به تفسیر زندگی از راه تجربه زیباییشناختی اجراست. تئاتر کاربردی با برداشتن مرز بین هنر و زندگی در جهان پرمسئله امروز، معطوف به تغییر زندگی است. یکی از مهمترین اهداف تئاتر کاربردی ایجاد ارتباطی بیواسطه پویا و سازنده میان شهروندان و مسئولان است. این تئاتر از یک سو فضای امن و بیتنش در اختیار مسئولان میگذارد تا به جای تحمیل یا القای نظر خود به شهروندان، نظر خود را با آنان به بحث بگذارند، از ایشان آسیبشناسی و راهکار بجویند و عملاً آنها را به مشاوران خود در تصمیمگیریهای خرد و کلان بدل کنند.
جنبه کاربردی این هنر آن را با طیف متکثری از حوزههای گوناگون مانند علوم سیاسی، عدالت کیفری، مطالعات صلح، مددکاری، جامعه شناسی، روانشناسی و… پیوند میدهد. ازآنجا که تئاتر کاربردی فرهنگ همفکری و همکاری را در اجتماعات تقویت میکند، سازمانها، ادارات و نهادهای دولتی و مردمی بسیاری از کشورها از آن برای پوشش دادن چهار محور آموزش، فرهنگسازی، پیشگیری و مدیریت بحران در حوزههای گوناگون بهره میبرند. تئاتر کاربردی بنا به ماهیت توسعهگرا و عدالتمحور خود، طیف گستردهای از افراد را ترغیب میکند تا آن را فرا گیرند و خود و دیگران را از مواهب آن بهرهمند سازند. کسانی چون کنشگران سیاسی، فعالان مدنی، مددکاران اجتماعی، معلمان و مربیان تربیتی و… هر یک میتوانند با روشهای طراحی تامین مالی، تسهیلگری، اجرا و اتمام پروژههای تئاتر کاربردی آشنا شوند و از این طریق به فعالیتهای خود جنبه تعاملی بدهند. طی دو دهه اخیر به دلیل استقبال فزاینده از تئاتر کاربردی در عرصهةای مختلف، کتب گوناگونی در این زمینه در سارسر دنیا منتشر شده است.
ازدیاد فارغالتحصیلان رشته تئاتر و عدم امکان جذب همه آنها در تئاتر حرفهای از یک سو و عامالمنفعه بودن و جامعالاطراف بودن تئاتر کاربردی از سوی دیگر اهمیت توجه به این حوزه را بیشتر کرده و بر ضرورت تبدیل آن به یک رشته مستقل دانشگاهی افزوده است و همین موضوع نیاز به انتشار متون نظری و عملی در این حوزه را بیشتر میکند.
تئاتر کاربردی چگونه پدید آمد؟
تئاتر در جامعه نقشی تاریخی بر عهده دارد. چنانکه مسیر نسبتاً امنی را برای بحث در مورد قدرت هموار کرده است. میتوانیم در فرهنگها و سنتهای ادوار مختلف نمونهةایی از گروههای مردمی بیابیم که از صحنه نمایش به عنوان فضا و مکانی برای نقل قصههای زندگی خود بهره گرفتهاند. در تاریخ تئاتر مدرن غرب، نمایشنامهنویسانی چون شاو، هنریک ایبسن و برتولت برشت، تئاتری ناظر به نقد اجتماعی، مباحثه و در مورد برشت، کنش بالاقوه انقلابی را مطرح کردهاند. نویسندگان معاصرتری چون کریل چرچیل، داریو فو، وله شوینکا، آریل دورفمان، تونی کوشنر، ساراکین و بسیاری دیگر در نمایشنامههای خود بیشتر بر افشا و واکاوی مسائل سیاسی و اجتماعی مترمکز بودهاند. تئاتر کاربردی متاثر از این نویسندگان و آثار آنهاست. زیرا آنها به روشنی نشان میدهند که یک تئاتر کارآمد چگونه میتواند با انواع مسائل روز برخورد کند و برای بررسی مدنظرش موقعیت زیبایی شناختی فراهم آورد. تئاتر کاربردی آشکارا در کار تقویت یا تضعیف هنجارهای سیاسی اجتماعی است، زیرا میخواهد شرایط موجود را شفافتر کند.
در بخشی از این کتاب و جملاتی از ریچارد ایر و نیکلاس رایت آمده است: «اگر تئاتر را دوست دارید باید آنی و گذرا بودنش را نیز دوست بدارید؛ تئاتر در زمان حال روی می دهد و امری خطاپذیر است. در هر اجرای تئاتر حس آنی بودن و در هر عمل جمعی حس مشارکت وجود دارد. شما به عنوان فردی عادی وارد تئاتر میشوید و به عنوان تماشاگر از آن بیرون میآیید.»
تحولات قرت بیستم سرعت خیره کنندهای داشت و در اواسط آن قرن معلوم شد که رابطه بین بازیگران، تماشاگران و ساختارهای اجرایی از حیث درک زیباییشناختی دستخوش تغییرات چشمگیری شده است. در واقع به نظر مورخان، نظریه پردازان و کنشگران تئاتر، سال ۱۹۶۸ حد فاصل میان تئاتر سنتی و تئاترمدرن محسوب میشود.
چگونه تئاتر کاربردی خلق کنیم؟
در حوزه تئاتر کاربردی، غالباً برای کسانی که با اجتماعات کار تئاتر انجام میدهند، از عناوین مختلفی استفاده می شود که تسهیلگر متداولترین و طبق معنای اصلی آن مناسبترین عنوان است. یک تسهیلگر تئاتر کاربردی، فردی چند رشتهای است که باید از تئاتر و کارکرد آن آگاه باشد، در عین حال درکی از آموزش و آموختن هم داشته باشد. همین شناخت و مهارتها هستند که کار را برای کسانی که با عرصه تئاتر آشنا نیستند، آسان میکند.
تئاتر کاربردی همانند رقصی است که مبتنی بر همکاری و توافقی است که در یک سوی آن افرادی حضور دارند که موضوع نمایش برایشان حائز اهمیت است و در سوی دیگر تسهیلگران، درام پردازان یا نمایشنامه نویسانی که از صلاحیت و تجربه لازم برخوردارند. در نمونه های خاصی از تئاتر کاربردی، یک نمایشنامه نویس موظف میشود نمایشنامه ای را بر مبنای، پژوهش، مصاحبه و منابع دست اول دیگر بنویسد. چنین نمایشنامه نویسی غالباً در مراحل تمرین نمایش نیز مشارکت میکند تا نمایشنامه را بازنویسی و بازسازی کند.
در کار تئاتر کاربردی، نمایش سازی اهمیت بسزایی دارد و فرآیند پیوسته ای از معناسازی است که بر توافق جمعی استوار است. نمایشسازی را «خلاقیت جمعی» یا ابداع نیز مینامند. خلاقیت جمعی محصول نگرشی تئاتری در اواخر قرن بیستم است و عبارت است از خلق نمایشی بدیع و نو بر مبنای مستندات یا پژوهش زنده توسط گروهی از اجراگران ماهر که غالباً یک کارگردان یا درامپرداز با آنها همکاری میکند. وقتی از نمایش ابداعی حرف میزنیم، منظور نمایشی است که در اصل از طریق کاوشی دموکراتیک و به مدد فرم های مختلف بداهه سازی خلق شده است. اخیراً اصطلاح تئاتر دسته جمعی مطرح شده است که اشاره به گروه ها و هنرمندان تئاتری دارد که فعالیت هایشان معطوف به خلق و اجرای آثاری جمعی است. در تئاتر کاربردی، اجرا بهانه ای برای تعامل با اجتماع بزرگ تر (تماشاگران) در مورد مسائل و موضوع های تحت بررسی است. خود این تعامل و گفت و گو می تواند امکان بیشتری برای شفاف سازی و یا تغییر سیاسی-اجتماعی ایجاد کند. حتی اگر هدف اصلی یک پروژه تئاتر کاربردی نوعی همگرایی جمعی باشد، در اجرای آن قابلیت تامل گروهی و پردازش ایدههای جدید نهفته است.
تئاتر کاربردی برای چه کسانی است؟
«مشارکت» بخش جدایی ناپذیر انواع تئاتر کاربردی است. مشارکت از فرآیند تمرین تا مرحله اجرا و پس از آن ادامه دارد و از طریق تعامل میان اجراگران، تماشاگران و تسهیلگران به انجام می رسد. در واقع تئاتر کاربردی مانند همه تئاترهای خوب در خدمت تماشاگر است. در اجرای تئاترهای جریان اصلی، تعامل میان تماشاگران و بازیگران در بسیاری موارد ناچیز و محدود به واکنش هایی در چهارچوب اجرا است که تغییری در اجرا ایجاد نمی کند. در تئاتر کاربردی عکس این قضیه صادق است. تماشاگران دعوت می شوند تا با کلام و در پاره ای موارد با حضور جسمی در اجرا مشارکت کنند و حضورشان پیش از اجرا، هنگام اجرا و پس از آن توسط اجراگران به رسمیت شناخته میشود.
کتاب «تئاتر کاربردی» نوشته مونیکا پرندرگست و جولیانا ساکستن و ترجمه علی ظفرقهرمانینژاد، در ۳۲۹ صفحه، در نشر باهمستان و با بهای ۳۲۵ تومان در سال ۱۴۰۳ منتشر شده است.
این کتاب به عنوان نامزد چهل و سومین جایزه کتاب سال انتخاب شده است.
نظر شما