سرویس تاریخ و سیاست خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، کتاب «رویکردهای ایرانی به واقعهی عاشورا» با عنوان فرعی تحلیلی پدیدارشناسانه از عاشورا در فرهنگ ایران تالیف علی مهجور از سوی انتشارات نیستان هنر به بازار کتاب آمد.
پژوهش درباره عاشورا معمولاً با این پیشفرض انجام میشود که واقعه عاشورا فصلی از فصلهای تاریخ اسلام است و از این رو، همیشه ارتباط همبسته و درهمتنیده عاشورا با فرهنگ ایرانی نادیده گرفته میشود. از یک سو پیشزمینههای تاریخی عاشورا معمولاً به شصت و یک سال پیش از آن در تاریخ اسلام شبهجزیره عربستان و قبایل عرب آن دیار معطوف میشود و از سوی دیگر، پیامدهای عاشورا نیز صرفاً با بنیامیه، بنیعباس و نهایتاً با توجه به تاریخ ائمه (ع) تبیین شده است. کمتر پژوهشی وجود دارد که در آن، عاشورا به مثابه بخشی از تاریخ ایران مطرح باشد.
در مقدمه کتاب به این نکته اشاره میشود: «اگر بتوانیم به عاشورا به عنوان بخشی از تاریخ ایران نظر بیفکنیم، فهم این واقعه تاریخی به مثابه رخدادی مهم در فرهنگ ایرانی، افق تازهای را در برابر دیدگان ما خواهد گشود. در پیشزمینههای فرهنگی واقعه عاشورا، جای مردم و فرهنگ ایران خالی است. امپراطوری بزرگ خسروانی که کمتر از پنجاه سال، پیش از واقعه عاشورا از بین رفته است و مردمی که حیرتزده شاهد تقسیم ولایات ایران بین والیان منصوب امویان هستند، چه بسا چنان تصویر پرآشوب و منفعلی از ایران در پیشزمینههای عاشورا در نظر بگیرد. اما پیامدها و تاثیرهای عاشورا وضع متفاوتی دارند.
وقتی بر مبنای عاشورا، زمان را به پیش و پس از آن تقسیم میکنیم، از فردای عاشورا، فرهنگ ایرانی به این واقعه توجهی روزافزون میکند. این واقعه، نه همچون هر رخداد تاریخی دیگر، بلکه به عنوان یک منبع فرهنگساز در ایران مورد توجه قرار میگیرد؛ همچون مولفهای در فرهنگ ایرانی ایفای نقش میکند و رابطهای متقابل با سایر اجزا و عناصر فرهنگ ایرانی برقرار میکند. در این تعامل، هم از عاشورا معانی تازهای کشف میشود و هم فرهنگ ایرانی در ابعاد اسطورهای، عرفانی، اخلاقی، سیاسی، دینی و عاطفی از آن بهره میبرد. آنچه امروز در زمان ما به عنوان «عاشورا» شناخته میشود، نه تنها بیارتباط با ایران نیست، بلکه در تمامیت معنای خود همبسته با فرهنگ ایرانی است.»
بر این اساس کتاب «رویکردهای ایرانی به واقعهی عاشورا» بعد از دیباچه و کلیات در هشت فصل به رویکرد اسطورهای، رویکرد عرفانی، رویکرد آیینی، رویکرد عاطفی، رویکرد هنجاری و رویکرد الهیاتی و رویکرد جامع در مورد واقعه عاشورا میپردازد.
مهجور در رویکرد اسطورهای به آیین جوانمردی و فتوت اشاره میکند و مینویسد: «در شمار مهمترین جریانهایی که در ایران از رویکرد اسطورهای به عاشورا متاثر بوده، آیین فتوت و جوانمردی است. آیین فتوت، جریانی است که بر اساس دیدگاه برخی از محققان، ریشه در جامعه ایرانی پیش از اسلام دارد. سعید نفیسی مینویسد «دلایلی دارم که فکر جوانمردی و فتوت در ایران پیش از اسلام در برابر امتیازات طبقاتی و خانوادگی خانمانسوز و ایرانکُش پیدا شده و در زیر پرده مانده و سرانجام روزی آشکار گشته است.» چنانکه از عنوان فتوت پیداست مفهوم محوری این جریان مفهوم جوانمرد است. شخصیت جوانمرد همواره مورد علاقه ایرانیان بوده است و عیاران و جوانمردان بخش قابل توجهی از تاریخ فرهنگی ایرانزمین را به خود اختصاص دادهاند. آنها این آیین را پس از اسلام به حضرت علی (ع) و اصحاب و فرزندان آن حضرت یعنی امام حسن (ع)، امام حسین (ع) و محمد حنفیه منتسب ساختهاند. به عنوان مثال روایاتی از این دست در فتوتنامهها وجود دارد که «امیرالمومنین حسین (ع) را فرموده است که فتوت به عهد ازل وفا کردن است و بر جاده دین قویم که صراط مستقیم عبارت از آن است ثابت قدم بودن.» یا درباره لباسها و پوششهای اهل فتوت نوشتهاند که «اگر پرسند که این جامه از که مانده؟ بگوی از اصل، این جامه از حضرت شهید کربلا مانده که چون برادرزاده… را به میدان میفرستاد، گریبان جبه او را چاک زد…»
این انتساب تمهیدی است برای اهداف دیگری در آیین فتوت. اهل فتوت همیشه متمایل بودهاند تا حضرت علی (ع) را «مولا» خطاب کنند و به حضرت عباس (ع)، «اباالفضل» بگویند. اگر به این دو نام با نگاه دلالتشناسانه نگاه کنیم، به خوبی میتوانیم، خصوصیاتی را که جوانمردان در فتوتنامههایشان متذکر میشدند در این دو عنوان پیدا کنیم. به باور آنها، این خصوصیات در واقع، خصوصیات اسوه و الگوی جوانمردان یعنی حضرت علی (ع) بود و عنوان «مولا» یا «حضرت مولا» نشانگر آن خصوصیات بود. در مورد امام حسین (ع) و حضرت عباس (ع) نیز همین نگرش الگوسازی در بین اهل فتوت وجود داشت. هدف آنها از انتساب فتیان به امام حسین (ع) نیز پیوند زدن خصوصیات جوانمردان به شخصیت آن حضرت بوده است. در واقع، هدف آنها از استناد این جریان به ائمه، این بود که نشان دهند رفتارها و اعمالشان مبتنی بر مبانی مشروع و اخلاقی است و به تأسی از اهل بیت (ع) پای در راه فتوت نهادهاند.
جوانمردان در بازپسگیری حقوق ستمدیدگان و مقاومت و مبارزه در برابر ظلم، به خصوص در دوره خلافت، خود را مسئول میدانستند. این مسئولیت، با اقتدا به حضرت علی (ع) و امام حسین (ع) تبیین میشد و پشتوانه اخلاقی و نظری مییافت.»
در پایان کتاب نیز فهرست منابع برای مراجعه علاقهمندان آورده شده است.
کتاب «رویکردهای ایرانی به واقعهی عاشورا» با عنوان فرعی تحلیلی پدیدارشناسانه از عاشورا در فرهنگ ایران تالیف علی مهجور با ۴۲۶ صفحه و بهای ۶۲۰ هزار تومان از سوی انتشارات نیستان هنر منتشر شد.
این کتاب به عنوان نامزد چهل و سومین جایزه کتاب سال انتخاب شده است.
نظر شما