سرویس تاریخ خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - کتاب «پیدایش یهودیت: سنتهای کهن در چشمانداز معاصر» نوشته کریستین هیز، استاد مطالعات یهودی کلاسیک در دانشگاه ییل، اثری دانشگاهی و تحلیلی است که به بررسی روند تاریخی شکلگیری یهودیت میپردازد. این کتاب با ترجمه محمدمهدی سیاهکالی مرادی از سوی نشر نی منتشر شده است.
کریستین هیز، استاد دانشگاه و محقق آمریکایی مطالعات یهودی است که تا زمان بازنشستگیاش در سال ۲۰۲۳ به عنوان استاد ممتاز مطالعات دینی در یهودیت کلاسیک در دانشگاه ییل خدمت میکرد و در مطالعات تلمود و میدراش و یهودیت کلاسیک تخصص داشت.
این کتاب پس از پیشگفتار، یادداشتی پیرامون شخصیتها در یهودیت، اصطلاحات، ارجاعات، نقل قولها و گاهشماری وقایع مهم در پیدایش یهودیت در هفت فصل تنظیم شده است. پیدایش یهودیت تا ۶۵۰ م: دورنمایی روایی، اسرائیل دوران کتاب مقدس: صداهای بسیار، مضامین ادبیات کتاب مقدس، از اسرائیل دوران کتاب تا یهودیت معبد دوم، از یهودیت معبد دوم تا یهودیت خاخامی، موضوعاتی در یهودیت خاخامی و یهودیت در طول اعصار فصلهای هفتگانه کتاب را شامل میشود.
یهودیت یکی از کهنترین و اثرگذارترین سنتهای دینی جهان
کتاب با این پرسش آغاز میشود که یهودیت، یکی از کهنترین و اثرگذارترین سنتهای دینی جهان، چگونه شکل گرفت و در گذر تاریخ دگرگون شد؟ کریستین هیز، استاد ممتاز بازنشسته مطالعات دینی دانشگاه ییل و از برجستهترین متخصصان یهودیت کلاسیک، در این کتاب خواندنی و مستند داستان پرپیچوخم پیدایش یهودیت را از ریشههای پیش از کتاب مقدس تا دوران معبد دوم، تلمود و یهودیت خاخامی دنبال میکند. هیز با بهرهگیری از تازهترین پژوهشها و منابع دست اول نشان میدهد که چگونه روایات، آیینها و باورهای اسرائیلیان باستان در بستر تحولات سیاسی و فرهنگی خاور نزدیک شکل گرفتند و به مرور زمان به نظام دینیای بدل شدند که نه تنها هویت یهودیان را تعریف کرد، بلکه بر مسیحیت و اسلام نیز اثر گذاشت. ترجمه و تفسیر متون مهم، کتابنامه مشروح و واژهنامه دقیق این اثر را به مرجعی ارزشمند برای دانشجویان، پژوهشگران و علاقهمندان به تاریخ ادیان ابراهیمی تبدیل کرده است.
دین یهودیت در دوران باستان متاخر از دل میراث باستانی اسرائیل ظهور کرد و به چهار گوشه زمین گسترش یافت. در طول قرون وسطا و در دوران یهودیت به سنتی پیچیده تبدیل شد که در هر منطقه به شکلی متفاوت درآمد. با وجود این وجه مشترک اغلب اَشکال متنوع دینی یهودی مبارزهای مصمم برای حفظ ایمان به خوبی بنیادین خلقت و انسان، به معنادار بودن حیات بر روی زمین. به قدرت کنش اخلاقی برای قداستبخشی به زندگی انسان است. گاه این مبارزه به شکست میانجامد، اما اغلب حیات یهودیان را تعریف و تغذیه معنوی میکنند حتی اگر در نهایت به راهحل روشنی نرسد.
کتاب مقدس یک کتابخانه است
کتاب مقدس کتابی واحد نیست، یعنی اثری نیست که در برههای از زمان به دست نویسندهای واحد نوشته شده باشد، بلکه یک کتابخانه است: گلچینی از کتابهای کوتاه با نویسندگان مختلف از حدود ۱۰۰۰ ق.م تا ۲۰۰ ق.م که هر یک در واکنش به مسائل و شرایط تاریخی خودشان نوشته شدهاند. در نتیجه کتاب مقدس سبک و پیام واحدی ندارد و دیدگاه فرازهای مختلف آن با یکدیگر متفاوت یا آشکارا در تضاد است. در کتاب مقدس گونهها یا ژانرهای بسیاری بهچشم میخورد: روایات داستانی؛ احکام شرعی؛ متون دینی / آیینی؛ نبوتهای پیامبران؛ سرودهای دعا؛ ستایش و شکرگزای؛ مراثی؛ اشعار عاشقانه؛ امثال و حکم؛ کتاب مقدس عمدتاً به زبان عبری نوشته شده و چند فراز آن به زبان آرامی است.
نویسنده در این کتاب یهودیت را نه بهعنوان دینی ازلی و یکپارچه، بلکه بهمثابه سنتی تاریخی معرفی میکند که در واکنش به شرایط اجتماعی، سیاسی و فرهنگی جهان باستان بهتدریج صورتبندی شده است. هیز با بهرهگیری از روشهای نقد تاریخی و تحلیل متون، تلاش میکند نشان دهد باورها، قوانین و نهادهای دینی یهودی چگونه در طول زمان شکل گرفته و تثبیت شدهاند. زبان کتاب آکادمیک اما روان است و برای مخاطبانی فراتر از محیط دانشگاه نیز قابل استفاده به شمار میرود.
تعامل یهودیان با فرهنگهای مسلط و تمدن هلنیستی
هیز تاکید میکند که عهد عتیق مجموعهای همگن با یک دیدگاه واحد نیست، بلکه شامل روایتها و صداهای متنوعی درباره مفاهیمی مانند عهد الهی، قانون، قوم برگزیده و رابطه انسان با خداست. نویسنده نشان میدهد که این تنوع دیدگاهها بازتاب شرایط تاریخی متفاوت و گروههای فکری گوناگون مانند کاهنان، انبیا و حکماً بوده است. سپس کتاب به دورههای مهمی چون تبعید بابلی میپردازد و توضیح میدهد که این تجربه تاریخی چگونه باعث بازاندیشی عمیق در باورهای دینی یهودیان و شکلگیری قرائتهای تازه از رنج، مسئولیت جمعی و وفاداری به شریعت شد.
بخش میانی کتاب به دوران معبد دوم و تعامل یهودیان با فرهنگهای مسلط، بهویژه تمدن هلنیستی و جهان یونانیرومی اختصاص دارد. هیز توضیح میدهد که یهودیت در خلأ رشد نکرد، بلکه در گفتوگو، تقابل و گاه تاثیرپذیری از فرهنگهای پیرامون خود تکوین یافت. این مواجههها به پیدایش جریانها و فرقههای مختلف یهودی انجامید و اختلافنظرهایی اساسی درباره تفسیر قانون، شیوه عبادت و هویت دینی ایجاد کرد. نویسنده با بررسی این دوره نشان میدهد که بسیاری از عناصر فکری یهودیت، نتیجه تلاش برای حفظ هویت در برابر فشارهای فرهنگی و سیاسی بیرونی بوده است.
در ادامه گذار سرنوشتساز یهودیت معبدمحور به یهودیت ربینی پس از ویرانی معبد دوم در سال ۷۰ میلادی مطرح میشود. هیز توضیح میدهد که با از میان رفتن مرکز آیینی، سنتهای تفسیری و نقش خاخامها اهمیت محوری پیدا کرد و متونی مانند تلمود و میدراش به پایههای اصلی حیات دینی تبدیل شدند. مفاهیمی چون تورات مکتوب و شفاهی، هلاخا و قانون دینی در این دوره بهصورت نظاممند شکل گرفتند. کتاب «پیدایش یهودیت» همچنین پیوند میان این تحولات کلاسیک و یهودیت معاصر را روشن میسازد و نشان میدهد بسیاری از مباحث و چالشهای امروز، ریشه در همین فرآیند تاریخی دارند.
کورش به تبعیدیان اجازه داد به وطن خود بازگردند
بنا به منابع کتاب مقدس در ۵۳۸ ق.م کورش هخامنشی فرمانی صادر کرد و به تبعیدیان یهودی اجازه داد به اورشلیم بازگردند و معبد خود را از نو بسازند. یکی از یافتههای مهم باستانشناختی به نام منشور کورش به شکلی غیرمستقیم این ادعا را تایید میکند. این منشور سیاست کورش را توصیف میکند که به تبعیدیان اجازه میداد به وطن خود بازگردند. بسیاری از یهودیان تبعیدی در بابل باقی ماندند و هسته اولیه جامعه آوارگی یهودی در شرق را تشکیل دادند اما بسیاری دیگر نیز بازگشتند. معبد دوم بین سالهای ۵۲۱ تا ۵۱۵ ق.م تکمیل شد. بسیاری این رویداد را تحقق سخنان ارمیای نبی میدانستند که پیشگویی کرده بود تبعید پس از هفتاد سال به پایان خواهد رسید. با این حال بین یهودیانی که در زمان تبعید در یهودیه باقی مانده بودند و یهودیان بازگشته از تبعید که گرچه کمشمار اما برخوردار از حمایت امپراتوری بودند، تنش زیادی وجود داشت. این «فرزندان تبعید» خودخوانده یهودیان محلی را «مردم سرزمین» مینامیدند، اصطلاحی تحقیرآمیز که از اساس یهودی بودن ایشان را زیر سوال میبرد. در این دوران بر سر هویت یهودی و مرزهای جامعه یهودیه درگیریهای تلخی جریان داشت.
برخی محققان استدلال کردهاند که شاهنشاه هخامنشی در راستای سیاست برقراری ثبات از طریق اصلاحات محلی، دینی و قانونی از استقرار تورات به منزله قانون مصوب یهودیان حمایت کردند. برخی دیگر معتقدند که چنین سیاستی وجود نداشته و علاقه ایرانیان به امور استان یهود موقتی و محلی بوده است. با این حال متن کتاب مقدس استقرار مرجعیت تعالیم موسوی را به دو شخصیت نسبت میدهد که ترتیب زمانی و رابطه دقیقشان با دربار هخامنشی مشخص نیست؛ عزار و نحمیا. بنا به کتاب مقدس، عزرا یهودیای بابلی از خاندانی کهانتی بود، کاتبی متخصص در تورات موسی که از سوی شاهنشاه هخامنشی مامور شده بود بر معبد نظارت کند، تورات موسی را در استان یهود مستقر سازد، کاتبان و قاضیانی بگمارد، و در حیطه مدنی و اخلاقی نظم را برقرار کند. بنا به کتاب مقدس نحمیا به عنوان فرماندار استان بهود از جانب ایرانیان دست به برخی اضلاحات اقتصادی و اجتماعی زد.
مضامین ادبیات کتاب مقدس
بسیاری از محققان نشان دادهاند، نویسندگان و ویراستاران کتاب مقدس از میراث ادبی مشترک خاور نزدیک استفاده کرده و آن را بهگونهای تغییر دادهاند که دیدگاههای منحصر بهفرد اسرائیلیان به خدا، جهان و انسان را بازتاب دهد. نویسندگان متاخر کتاب مقدس اسرائیلیان باستان را به شکلی تصویر میکنند که گویی از همان ابتدا راه خود را از چندگانهپرستی فقط در تعداد خدایان مورد پرستش (یک در مقابل بسیار) نیست، بلکه همچنین در ماهیت خدایان مورد پرستش است: خدای جریانهای یکتاباور کتاب مقدس با طبیعت تجربه نمیشود، بلکه از طریق تاریخ، رویدادهای تاریخی و رابطهای خاص با انسان به تجربه درمیآید. در ادیان چندگانهپرست ایزدان متولد میشوند، همچون انسانها اما در مقیاسی عظیم زندگی میکنند، به داستان تولد خدایان یزدانزایی و به روایت زندگی خدایان اساطیر میگویند و هر دو در چندگانه پرستی یافت میشوند. چون خدا و انسان هر دو مخلوقند، مرز قاطعی بینشان وجود ندارد و هر یک میتوانند به قلمرو دیگری وارد شوند.
بسیاری از محققان حدس میزنند که دین کتاب مقدس از فعالیتهای پیامبرانی غیرتمند در پادشاهی شمالی قرن نهم ق.م سرچشمه گرفته که بنا به کتاب اول پادشاهان به شدت با بعلپرستی مخالفت کردند. پیامبرانی مانند ایلیا و الیشع یهوهپرست بودند، و پرستش خدایی دیگر را برنمیتافتند. پس از سقوط پادشاهی شمالی به دست آشور، این یهوهپرستی در پادشاهی جنوبی نیز پا گرفت و در اواخر قرن هفتم ق.م در مکتب تثنیهای تثبیت شد و بر اصلاحات یوشیا پادشاه یهودا در دهه ۶۲۰ ق.م تاثیر گذاشت. یوشیا با استناد به «کتاب تورات» (احتمالاً کتابی شبیه تثنیه) که به تازگی کشف شده بود، خواستار تمرکز پرستش یهوه در اورشلیم شد. پس مکانهای مرتفع محلی را به این بهانه که گونهای از بتپرستیاند تعطیل کرد و دست به تخریب شمایل، ستونهای آیینی و قربانگاههای مرتبط با آنها زد.
کتاب «پیدایش یهودیت: سنتهای کهن در چشمانداز معاصر» نوشته کریستین هیز با ترجمه محمدمهدی سیاهکالی مرادی در ۲۶۷ صفحه و قیمت ۴۸۰ هزار تومان از سوی نشر نی منتشر شده است.
نظر شما