سرویس هنر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)؛ ابراهیم گلستان را به عنوان نویسنده و فیلمسازی میشناسیم که آثارش در نیمه نخست زندگیاش مورد توجه گروهی از مخاطبان ادبی و هنری قرار گرفت. او در حدود نیمه دوم زندگی، به ویژه دو دهه پایانی اغلب به نقد شفاهی در حوزههای ادبیات و اجتماع و حتی سیاست پرداخت.
در کتاب «داستانها و فیلمهای ابراهیم گلستان» مجموعه آثار ابراهیم گلستان اعم از فیلمهای مستند و داستانی تا داستانهای کوتاه و بلند با نگاهی درون متنی و فرامتنی بررسی شدهاند که با خوانش و دقت در این آثار میتوان متوجه پیوندهای عمیقی میان نگرشها و نشانههای هر یک از این آثار با یکدیگر شد. به مرور زمان و بعد از دهه چهل تغییراتی در این آثار بوجود میآید و تاثیر سینما را در این آثار میتوان به وضوح دید. تاکنون اغلب پژوهشهایی که در خصوص آثار ابراهیم گلستان انجام شده به بررسی گرایشها و نگرشهای سیاسی و اجتماعی او در زندگیاش پرداختهاند.
این کتاب در دو بخش «خوانش در متن» و «خوانش در فرامتن» به بررسی ساختاری، تطبیقی، موضوعی و تاثیر سینما در داستانها و نیز تشابه نگاه او با فروغ فرخزاد میپردازد. در بخش «خوانش فرامتن» به موضوعها و درونمایهها، نگرهها و اندیشهها و زمینههای کلیتر متنها پرداخته میشود. در بخش «نگاهی به فیلمهای مستند گلستان» به چگونگی آموختن سینما و دوربین به دست گرفتن او در شرکت نفت تا ساختن فیلمهای گزارشی اولیهاش و بررسی یک به یک فیلمهای صنعتیاش میپردازد.
نگاهی به آثار مستند گلستان
کار ابراهیم گلستان در روابط عمومی شرکت نفت در ۱۳۲۸، نخست آرشیو کردن مقالههای سیاسی روزنامههای خارجی با موضوع نفت خاورمیانه و سپس نشر مجله هفتگی «اخبار هفته» بود. او در این مجله اخبار هنری و صنعتی نشریههای خارجی را ترجمه و در آن نشریه نشر میداد. پس از آن گلستان از اتفاقهای مهم دوران ملی شدن صنعت نفت در ایران همچون اخراج انگلیسیها از صنعت نفت ایران، اعتصاب کارگردان شرکت نفت، تجمعها و تظاهرات گروههای مختلف سیاسی عکاسی میکند و آنها را به آژانسهای خبری جهان میفروشد.
نخستین فیلم او به نام «از قطره تا دریا» که بابت آن دستمزدی هم از شرکت نفت نمیگیرد و تنها به پول نگاتیوهای مصرفی بسنده میکند، به شدت مورد توجه مدیران شرکت نفت قرار میگیرد.
در نوروز ۱۳۳۷ گلستان در خیابان ارک تهران ساختمانی اجاره میکند و در طبقه دوم آن دفتر مستقل فیلمسازی خود را با عنوان «سازمان فیلم گلستان» برقرار میکند. گسترش فعالیتهای سازمان فیلم گلستان در زمینه مستندسازی، سفارش کار، ترجمه و زیرنویس و دوبله فیلمهای شاخص سینمای مستند به فعالیتهایش در شرکت نفت محدود نشد. او دفتر فیلمسازی خود را به محله دروس میبرد و تعداد افراد بیشتری را به کار میگیرد تا چرخه تولید فیلم را گسترش دهد.
گلستان در سری مستندهای «چشماندازها» که شامل شش فیلم است، با اخوان ثالث و فروغ فرخزاد همکاری میکند. در چشمانداز «گردش چرخ» فروغ فرخزاد تدوینگر است و در چشمانداز «آب و آتش» نام فروغ در کنار گلستان به عنوان کارگردان آمده است. فروغ در تدوین چشماندازها به ویژه در چشمانداز چهارم یعنی «پیشرفت» استعداد بینظیری از خود نشان داد به طوری که گلستان حضور او را در جریان فیلمبرداری چشمانداز «آب و آتش» ضروری تشخیص داده بود. حضور مستقیم و کار با ابزار فروغ فرخزاد منجر به ساخت «خانه سیاه است» توسط فروغ میشود و او با هزینه سازمان فیلم گلستان جهت مطالعه امور تشکیلاتی تهیه فیلم و آموزش عملی تدوین به انگلستان میرود.
مستند یک آتش
مهمترین فیلم مجموعه چشمانداز، فیلم «یک آتش» تولید ۱۳۴۰ است؛ فیلمی درباره واقعه چاه نفت شماره ۶ اهواز که آخرین مراحل حفاری را پشت سر میگذاشت. این چاه با جرقهای کوچک دچار حریق عظیمی شد تا آنجا که گفتهاند یکی از بزرگترین آتشسوزیهای تاریخ نفت بوده است. ۶۵ روز کارگردان و متخصصان ایرانی و خارجی برای مهار این حریق بزرگ تلاش کردند تا سرانجام آتش مهار شد.
نجف دریابندری از همکاران سازمان فیلم گلستان درباره مستند «یک آتش» نوشته است: «یک آتش نخستین فیلم مستند ایرانی است که دارای همه خصوصیات یک اثر سینمایی است و درباره آن میتوان به عنوان یک اثر هنری به طور جدی سخن گفت. شاهرخ گلستان از روز سوم با دوربین خود کنار آتش حاضر شد و تا هنگامی که آتش فرو نشست و چاه مهار شد، از نبرد آتش و آتشنشانان فیلمبرداری کرد. اکنون حاصل دو ماه رنج و تلاش توانفرسا را به صورت یک جریان بیستوپنج دقیقهای از زیبایی محض میتوانیم روی پرداه تماشا کنیم. باید گفت کمتر رنج و تلاشی تا این حد توفیق یافته است.»
«یک آتش» تیر ماه ۱۳۴۰ به دوازدهمین جشنواره فیلم ونیز فرستاده شد و در بخش مسابقه فیلمهای مستند موفق به دریافت جایزه شد و و برای اولین بار سینمای ایران در جشنوارهةای یسنمایی درخشید.
«خراب آباد»، «موج و مرجان و خارا»، «تپههای مارلیک»، «گنجینههای گوهر»، «خرمن و بذر»، «خشت و آینه» و «اسرار گنج دره جنی» از دیگر آثار فیلمسازی ابراهیم گلستان است.
نگاهی به خشت و آینه
تصاویر این فیلم به شدت مستند و روزمره هستند؛ در آن آدمهای کوچه و خیابان را میبینیم که ریشه در پسزمینه مستندسازی کارگردان و سینمای نئورئالیسم ایتالیا دارد که تقریباً همزمان جریان داشته است. این نوع فیلم در ایران با «جنوب شهر» و «شب قوزی» فرخ غفاری شروع شده بود و اینجا به تکامل میرسد. دوربین میان خیابانها، پیادهروها و ادارهها رفته و توانسته نبض زندگی را در پسزمینه تصاویر ثبت کند و این خود یکی از سندها و دستاوردهای هنوز زنده فیلم است. اما در گفتار آدمها مستند نیستند و واقعگرا حرف نمیزنند؛ نوشتاری و نگارشی سخن میگویند و در نوعی بازی کلامی فرو رفتهاند.
گفتوگوها ضرباهنگ خاص نثر نمایشی ادبی دارند و حس میکنیم در حال بازخوانی و شنیدن اجرای نمایشی یکی از داستانهای گلستان هستیم. این فاصله نوعی دوگانگی و دو جنس بودن را در کلام و تصویر ایجاد کرده است. انگار آدمها خودشان حرف خودشان را نمیزنند بلکه حرفها و نگاه نویسنده را واگویه میکنند. به اصطلاح حرف در دهانشان گذاشته شده و نویسنده از دهان شخصیتها تکهتکه سخن میگوید.
گویا در فیلم کسی شنونده نیست. آدمها خودمحور بوده و بیشتر در حال تکگویی هستند. کسی به حرف دیگری گوش نمیدهد. هر یک ادامه حرف خود را پی میگیرد. صحبتها در حد تلگراف و خبر پراکنده میشود و باعث ارتباط نمیشود. حتی تاجی و هاشم (شخصیتهای فیلم) که به ظاهر کنار هم هستند و دوشادوش هم راه میروند. در این میان خودمحوری آدمها به خودگویی میانجامد. ناگهان آدمها از دنیای درون خود پرده برمیدارند و در خود فرو میروند.
نگاهی به پایان «خشت و آینه»، نشانههای نمایهای / نمادین در داستانهای ابراهیم گلستان، تاثیر متقابل نثر شاعرانه ابراهیم گلستان و چند شعر فروغ فرخزاد، تصویر زن در آثار ابراهیم گلستان، نشانهشناسی آثار ابراهیم گلستان، نگاهی به برخی مایههای آثار ابراهیم گلستان، نشانههای تصویری در داستان عشق و سالهای سبز، بررسی تطبیقی داستان کوتاه لنگ ابراهیم گلستان با فیلم سازدهنی امیر نادری و تصویر مدرسه در آثار ابراهیم گلستان از موضوعات بخش اول این کتاب یعنی «خوانش در متن» است.
«خوانش در فرامتن» و اخلاق در آثار ابراهیم گلستان
در بخش دوم این کتاب؛ اخلاق در آثار ابراهیم گلستان را از چهار منظر اخلاقی بررسی میکند: اخلاق فایدهباورانه، اخلاق وظیفهگرای کانتی، اخلاق مراقبتی فمینیستی و اخلاق فضیلتگرای نوارسطویی. میتوان بسیاری از آثار گلستان را در عرصه تقابل این چهار نوع اخلاق در موقعیتها و شخصیتهای گوناگون دانست. تضاد دیالکتیکی که گاه به سنتزی اخلاقی میرسند و گاه خواننده میان دو روش اخلاقی رها میشود تا پاسخ خود را بیابد. در این کتاب از این چهار منظر اخلاقی به داستانهای گلستان پرداخته میشود.
دیگری در آثار ابراهیم گلستان
دیگری در اندیشههای لویناس جنبههای اخلاقی برجستهای دارد اما مفهوم دیگری، جنبههای گوناگون وضعیت انسانها نسبت به هم را نشان میدهد. در مراحل رشد از خود به دیگری مسائل زنان به عنوان دیگریهای خانواده و جامعه، اقلیتهای فراموش شده، جوانان به عنوان نسل به حاشیه رانده شده، طردشدگان و محرومان اجتماعی و قومی، نژادی و هر آن چیز یا کسانی که در مناسبات انسانی دچار فراموشی یا طردشدگی شدهاند، مورد توجه قرار میگیرد.
توجه به دیگری نشانه بلوغ انسانی، سیاسی و اجتماعی به شمار میرود و میکوشد فردگرایی را با توجه و مراقبت به زندگی دیگران پیوند بزند و به جهانی انسانیتر و مسئولانهتر گام بگذارد. دیگری در این مفهوم حتی میتواند طبیعت یا سایر موجودات زنده باشد که در معرض نابودی و ظلم و تعدی انسانها قرار گرفته است.
در آثار ابراهیم گلستان در نگاه اول چنین به نظر میرسد که با فردی خودشیفته و خودمحور روبرو هستیم که فقط به نوشتن درباره خود علاقهمند است و دیگران را معمولاً افرادی عقبمانده و رشدنیافته میبیند. او انتقاد تندی نسبت به ویژگیهای تیره رفتار قشرهای مختلف مردم ایران دارد و از بالا و با فاصله به آنها نزدیک میشود و رفتار متناقضشان را مورد شماتت قرار میدهد.
مثلاً در داستان «یادگار سپرده» به یکی از زنان سرپرست خانوار که شوهرش اعدام شده میپردازد. توجه به دیگری در این داستان در برجسته کردن برشی از موقعیت بغرنج زندگی این زن نمایان میشود. این دنبالهای تفکر عدالتطلبانه در قلم نویسنده است که اینجا به وضوح خود را نشان میدهد و برای آن چند سال از عمرش را درگیر فعالیت حزبی کرده بود که شعار اصلیاش توجه به محرومین و برقراری عدالت در جامعه بود.
در داستان «سفر عصمت» به ماجرای زنی میپردازد که با نگاه جنسیتی تبدیل به «دیگری» شده است. جامعه او را طرد میکند و به حاشیه میراند و مردان از او به عنوان کالا بهره میجویند. او به امامزادهای پناه میبرد و در سایه توجه سیدی خوشچهره و خوشلباس که به او توجه میکند، احساس میکند از دیگری بودن خارج شده است. توجهی واقعی که سالها از زندگی او رخت بربسته بود.
در داستان «آذر، ماه آخر پاییز»، احمد کاوه چنان تبدیل به «دیگری بزرگ» میشود که او را در زندان اعدام میکنند. فرآیند تبدیل به دیگری شدن احمد و دیگر کنشگران سیاسی آن سالها در داستان گفته نمیَشود. راوی در این جریان فکری، خود را نیز یک دیگری میپندارد. همچنین در این کتاب در داستانهای گلستان مثل «میان دیروز و فردا»، «تب عصیان»، «در خم راه»، «بیگانهای که به تماشا رفته بود»، «ظهر گرم تیر»، «لنگ»، «مردی که افتاد»، «عشق سالهای سبز»، «صبح یک روز خوش»، «طوطی مرده همسایه من»، «از روزگار رفته حکایت»، «مد و مه»، «اسرار گنج دره جنی»، «خروس» و آثار سینمایی و مستند او مثل «خشت و آینه»، «اسرار گنج دره جنی»، «موج و مرجان و خارا»، «گنجینههای گوهر»، «تپههای مارلیک» رد پای دیگری بررسی میَشود.
کتاب «داستانها و فیلمهای ابراهیم گلستان» نوشته رسول نظرزاده به همت انتشارات مروارید و به بهای ۳۹۰ هزار تومان در ۳۱۵ صفحه در بازار نشر عرضه شده است.
نظر شما