سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - کوروش دیباج: سید عبدالوهاب نشاط اصفهانی، شاعر، منشی و خوشنویس برجسته دربار قاجار، یکی از چهرههای کلیدی جریان بازگشت ادبی در ایران است که نقش او در احیای نظم زبانی و معیارهای بلاغی کلاسیک کمتر از همدورهایهای مشهورش مورد توجه قرار گرفته است. او با رجوع آگاهانه به سبکهای خراسانی و عراقی متقدم، از ایهامهای پیچیده و خیالبافیهای افراطی سبک هندی فاصله گرفت و با وضوح معنا، انسجام جمله و فخامت لحن، شعر فارسی را به انضباط کلاسیک بازگرداند.
در پرونده ویژه خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) با عنوان «چهرههایی که اصفهان را نوشتند»، نشاط اصفهانی دومین نفر از مفاخر اصفهان است که به آن پرداخته میشود. این پرونده تلاش دارد با معرفی زندگی و آثار شخصیتهای برجسته اصفهان، جایگاه آنها در شکلدهی به فرهنگ، ادبیات و هویت شهری شهر را برای مخاطبان روشن کند. جایگاه نشاط در این پرونده نه فقط به عنوان شاعر، بلکه به عنوان معمار زبان معیار، قطب نمای بازگشت ادبی و کارگزار فرهنگی-سیاسی بررسی شده است.
با توجه به اهمیت تاریخی و ادبی او، گفتوگویی با الهه رضایی، پژوهشگر و دانشآموخته دکترای ادبیات فارسی انجام شد تا ضمن واکاوی سبک شعری و ویژگیهای منحصربهفرد دیوان نشاط، تأثیر او بر ادبیات امروز و ذهنیت ادبی اصفهان نیز روشن شود. این گفتوگو فرصتی برای آشنایی با ابعاد چندوجهی زندگی و آثار نشاط و درک جایگاه او در تاریخ ادبیات و فرهنگ شهری اصفهان است.
ویژگیهای منحصر به فرد سبک شعری نشاط اصفهانی چیست و او چگونه با جریان بازگشت ادبی در عصر قاجار ارتباط دارد؟
نشاط اصفهانی از نخستین شاعرانی است که آگاهانه به شعر قرون چهارم تا ششم هجری، یعنی سبک خراسانی و عراقی متقدم، رجوع کرده است. او با زبان سالم و استوار کار میکند و به وضوح معنا و انسجام جمله وفادار است. برخلاف سبک هندی، که پر از ایهامهای پیچیده و خیالبافیهای افراطی است، شعر نشاط ساده و قابل فهم است.
ویژگی شاخص دیگر شعر نشاط، لحن فخیم و رسمی آن است، به ویژه در قصاید. نشاط از واژگان فاخر و کلاسیک استفاده میکند و از محاوره و شکستن نحو پرهیز دارد. این فخامت ریشه در نثر و شعر کلاسیک دارد و طبیعی جلوه میکند. البته این سبک باعث شده شعر او از نظر خیال و تخیل شاعرانه اندکی ضعیف باشد، اما از نظر عقلانیت و بلاغت بسیار قوی است. نشاط شاعر بلاغی است که به جای تصویرسازی تازه، به تحلیلهای ساده و تشبیهات خوش ساخت علاقه دارد و این باعث میشود شعرش سالم، الگوساز و قابل آموزش باشد.
در قصاید نشاط، ساختار سنتی شامل مدح، تخلص و تشبیه با دقت رعایت شده است. شاهان و بزرگان بیشتر با فضایل رسمی و سیاسی ستوده میشوند تا با تصاویر خیالپردازانه و مدح اغراقآمیز سبک هندی. به همین دلیل، نشاط را میتوان قصیدهسرای بازگشت ادبی دانست و اگر قاآنی ستاره درخشان بازگشت باشد، نشاط قطبنمای آن است.
نقش نشاط در دربار قاجار و ارتباط او با قدرت سیاسی چگونه بوده است؟
نشاط از دل دستگاه اداری قاجار برخاسته است. او ارزشهایی مانند سلسله مراتب، مصلحت، نظم و احتیاط زبانی را به خوبی درک کرده و در شعر خود بازتاب داده است. برخلاف بسیاری از شاعران، نه عارف شوریده است، نه حجفپرداز افراطی و نه مرثیهسرای اعتراض. شعر او متعادل و محافظهکارانه است و از اغراق خطرناک پرهیز میکند.
در قصاید او، شاه نه موجودی اسطورهای، بلکه محور نظم سیاسی است. عدالت، تدبیر، حفظ امنیت و تداوم سلطنت ارزشهای اصلی شعر اوست؛ ارزشهایی که یک منشی یا وزیر باور دارد، نه یک شاعر منزوی. نشاط در گزینش واژهها دقیق است و از واژگان چندپهلو یا خطرناک سیاسی اجتناب میکند، چرا که زبان او باید قابل دفاع و کمریسک باشد.
به این ترتیب، شعر نشاط نه تنها زیباشناسانه، بلکه سیاسی و تاریخی نیز قابل تفسیر است. او شاعر ثبات و نظم است، نه شاعر اعتراض یا رهایی. بنابراین، مطالعه آثار نشاط یکی از کلیدهای فهم رابطه زبان، قدرت و نظم در ایران قاجار به شمار میرود.
چه تأثیری شعر نشاط بر ذهنیت ادبی و فرهنگی اصفهان داشته است؟
تأثیر نشاط بر اصفهان را باید در خلق ذهنیت ادبی خاص شهر دید، نه صرفاً در مضمونهای محلی. او در اصفهانِ پساصفوی، شهری با سنت علمی، ذوق هنری و عقلانیت شهری فعال، شعر را امری قابل تعلیم و تصحیح میدانست. شعر او شبیه خطابه یا متن درسی است، نه فوران عاطفی یا کشف شهودی.
مانند معماری اصفهان، شعر نشاط متقارن، سنجیده و منظم است. او اندک تصویرپردازی دارد، اما ساختار و توازن نحوی و موسیقایی را به دقت رعایت میکند. این نظم و حافظه تمدنی باعث شده شاعران و هنرمندان اصفهان تمایل به حفظ معیارهای کلاسیک و زبان سالم داشته باشند. نشاط، در واقع، حافظ فرهنگ و نظم شهری اصفهان بوده است.
بسیاری نشاط را تنها با غزلهایش میشناسند، آیا این برداشت کامل است؟
خیر، این یکی از بدفهمیهای رایج درباره نشاط است. ارزش تحلیلی او بیش از هر چیز در قصاید، قطعات تعلیمی و بخشهای منشیانه دیوانش نهفته است. بسیاری از قصاید او تشبیههای سنجیده و کمهیاهو دارند که معمولاً خوانده نمیشوند، چرا که نه تصویرپردازی خیرهکننده دارند و نه شور عاشقانه یا پیام سیاسی مستقیم.
این بخشها، در واقع، اسناد ادبی و ذهن دولت قاجاریه هستند. نشاط به عنوان شاعر و منشی، زبان را با احتیاط و دقت به کار میبرد و متنهای او بیش از آنکه از هیجان سرچشمه بگیرند، از تحلیل و نظم حکومتی ناشی میشوند.
اهمیت هنر خوشنویسی در شعر نشاط چیست؟
برای فهم شعر نشاط، خوشنویسی او کلید اصلی است. نشاط نه تنها شاعر بلکه خوشنویس منشی بوده است و این هنر، منش زیباییشناختی او را شکل داده است. او به تعادل حروف، فاصله واژهها و کششها حساس بود.
در شعر نشاط، ترکیب واژهها غالباً متوازن است و از ازدحام لفظی پرهیز میشود. سطر شعری قابل دیدن است، نه فقط قابل شنیدن. خوشنویسی به او آموخته بود اقتصاد واژگان، خودمهاری و تمرکز بر فرم را رعایت کند. این تجربه مستقیم خوشنویسی در شعر نشاط باعث شد وزن و ترکیب شعری طبیعی، منضبط و آرام باشد، برخلاف سبک هندی که به انباشت معنا و تصویر گرایش داشت.
جایگاه نشاط در ادبیات معاصر ایران چگونه دیده میشود؟
نشاط شاگرد مستقیم ندارد، اما رد پای او در شعر و نثر معاصر ایران و به ویژه اصفهان قابل ردیابی است. تأثیر او در سه سطح قابل مشاهده است.
۱. سبک زبانی: استمرار زبان منضبط، اقتصاد واژه و جملهبندی دقیق در شعر امروز، حتی در شعر سپید، ریشه در سنت نشاط دارد.
۲. نگرش به شعر و قدرت: شعر نشاط الگویی از شعر مسئولیتپذیر و مراقب زبان است. شعری که نه کاملاً معترض و نه صرفاً شخصی است، بلکه از شعار و هیجان خام پرهیز میکند.
۳. تأثیر اصفهانی: در شعر معاصر اصفهان، زبان اغلب حساب شده، تصویرها کنترل شده و نوعی خویشتنداری بیانی مشاهده میشود. این ویژگی میراث مستقیم نشاط است؛ او نماینده نظم و مهارت است، نه رنج فردی یا اعتراض.
به عبارت دیگر، نشاط الهامبخش است اما الگو نیست؛ حضور دارد اما محبوب رسمی نیست. او به شاعران امروز نمیگوید چه بگویند، بلکه یاد داده چگونه بگویند تا زبان فرو نریزد.
چرا نشاط اصفهانی کمتر شناخته شده است و چگونه میتوان نسل امروز را با او آشنا کرد؟
مشکل نشاط دشواری ذات او نیست، بلکه نحوه ارائه و معرفی اوست. وقتی او را فقط به عنوان شاعر دوره قاجار معرفی میکنیم، برای مخاطب عام تصویری نمیسازد. راه برونرفت، معرفی نشاط به عنوان یک شخصیت چندوجهی است: شاعر، منشی، خوشنویس و شهروند اصفهان.
با ارائه بخشهایی از دیوان او به شکل مدرن، با توضیح کوتاه و غیرآکادمیک، مردم میتوانند با آثار او ارتباط برقرار کنند. همچنین اگر فعالیتهای او را با مسائل امروز پیوند دهیم، جذابیت و دستاوردهای معرفی او افزایش مییابد؛ برای مثال میتوان گفت: «اگر امروز یک سخنگوی دولت شاعر بود، شبیه نشاط حرف میزد.»
جمعبندی شما از جایگاه تاریخی و فرهنگی نشاط چیست؟
نشاط شاعر کمخوانده اما پر مسئله است. او در تاریخ ادبیات ایران معمولاً در کنار قاآنی شیرازی، سروش و وصال دیده شده، نه به عنوان قله ادبی، بلکه به عنوان معمار زبان معیار و واسطه فرهنگ و قدرت.
او شاعر بازگشت ادبی است، اما پروژه او صرفاً ذوقی نبود؛ او نظم فرهنگی پساصفوی را بازسازی کرد. نشاط هنوز در ادبیات امروز الهامبخش است، چه در جریان سنتی و چه در شعر نو اصفهان. حضور او حضوری شباحوار است؛ وسواس زبانی، احترام به فرم و اخلاق گفتار از او الهام گرفته شده است.
به این ترتیب، شناخت نشاط اصفهانی نه فقط برای مطالعه شعر، بلکه برای درک پیوند زبان، قدرت، فرهنگ و ذهنیت شهری اصفهان ضروری است.
نظر شما