سرویس دین‌واندیشه خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا): سیزدهم رجب سال‌روز ولادت باسعادت مولی‌الموحدین علی (ع) نخستین امام شیعیان جهان است. امام علی (ع) پس از دعوت پیامبر (ص) به اسلام گروید و حضرت محمد (ص) پس از مهاجرت به مدینه و ایجاد پیمان برادری بین مسلمانان، او را به عنوان برادر خویش انتخاب کرد. امام علی (ع) پس از کشته‌شدن عثمان، به خلافت برگزیده شد و دوران خلافتش با نخستین جنگ‌های داخلی در عالم اسلامی و شورش‌هایی چند هم‌زمان بود. امام علی (ع) در طول دوران خلافت خود با دو نیروی مخالف مجزا مواجه شد، نخست، گروهی به رهبری عایشه، طلحه و زبیر در مکه که خواهان برگزاری شورا برای تعیین خلافت بودند و گروهی به رهبری معاویه در شام که انتقام خون عثمان را خواستار بودند. امام علی (ع) چهار ماه پس از خلافت در جمل گروه اول را شکست داد، اما سرانجام جنگ صفین با معاویه به‌لحاظ نظامی بی‌نتیجه ماند. امام علی (ع) در سال ۳۸ هجری با خوارج در نهروان جنگید و پیروز شد. اما سرانجام در مسجد کوفه به ضرب شمشیر یکی از خوارج به نام ابن‌ملجم مرادی به شهادت رسید.

در باب حیات و اندیشه‌های حضرت علی (ع) آثار متعددی به نگارش درآمده است که از آن میان، «وارث پیامبر؛ زندگانی علی‌بن‌ابیطالب (ع)» نوشته حسن عباس، پژوهشگر پاکستانی–آمریکایی و استاد روابط بین‌الملل در مرکز مطالعات استراتژیک آسیای جنوبی شرق نزدیک در دانشگاه دفاع ملی در واشنگتن دی‌سی، به‌همت انتشارات هرمس از سوی محمد کیوانفر ترجمه و منتشر شده است. هدف عباس از نگارش این کتاب، همچنان‌که در مقدمه اثر آمده، صرف تقریر یک زندگی‌نامه تاریخی و یا ورود به جدل‌های کلامی فرقه‌ای نیست، بلکه وی در این اثر می‌کوشد، تصویری انسانی، اخلاقی و معنوی از علی (ع) ارائه دهد. از عباس آثار دیگری نیز چون «بازگشت طالبان» و «وارث نبی» منتشر شده است.

عباس در این کتاب، روایت خود را از تولد علی (ع) در کعبه آغاز می‌کند و از همان ابتدا به مخاطب نشان می‌دهد با شخصیتی مواجهیم که زندگی‌اش از آغاز با امر قدسی پیوند خورده است. علی (ع) نه‌فقط پسرعموی پیامبر (ص)، بلکه شخصیتی بود که از کودکی در خانه وی پرورش یافت و نخستین مردی بود که به اسلام ایمان آورد. این نزدیکی خانوادگی و معنوی، در کتاب عباس صرفاً یک واقعیت تاریخی نیست، بلکه کلید فهم جایگاه ویژه علی (ع) در سنت اسلامی است. نویسنده به‌خوبی نشان می‌دهد که علی (ع) از همان آغاز وارث معنوی پیامبر و از معدود افرادی بود که در آن برهه، روح پیام نبوی را بیش از هرکس دیگری درک و حمل کرد.

از جمله نقاط قوت کتاب، تأکید آن بر دوگانه قدرت و معنویت در شخصیت علی (ع) است. عباس تصویری کلیشه‌ای از علی (ع) به‌عنوان یک جنگجوی شجاع یا صرفاً شخصیتی منزوی ارائه نمی‌دهد، بلکه می‌کوشد او را هم‌زمان مرد میدان نبرد و میدان اخلاق معرفی می‌کند؛ کسی که در دفاع از اسلام شمشیر می‌زند، اما در حکومت‌داری و قضاوت، سخت‌گیرترین منتقد قدرت و امتیاز است. به‌باور عباس، این ترکیب نادر شجاعت و زهد همان چیزی است که علی (ع) را به شخصیتی «خطرناک» برای سیاست‌ورزان قدرت‌طلب تبدیل کرد.

نویسنده در بخش‌های میانی کتاب، به مسئله جانشینی پیامبر (ص) و آغاز شکاف در جامعه اسلامی می‌پردازد، اما این کار را با احتیاط و پرهیز از داوری‌های شتاب‌زده انجام می‌دهد. عباس می‌پذیرد که علی (ع) خود را شایسته‌ترین فرد برای جانشینی می‌دانست، اما در عین‌حال نشان می‌دهد که او برای حفظ وحدت جامعه نوپای اسلامی، از درگیری سیاسی مستقیم پرهیز کرد. این انتخاب، که در نگاه نخست اخلاقی و مسئولانه به نظر می‌رسد، در بلندمدت به یکی از تراژدی‌های بزرگ تاریخ اسلام انجامید و به حاشیه رانده شدن علی (ع) و در نهایت، تبدیل نام و میراث او به کانون نزاع‌های فرقه‌ای منجر شد.

نویسنده با دقت توضیح می‌دهد که چگونه پس از خلافت کوتاه و پرآشوب علی (ع)، سیاست اموی به‌صورت نظام‌مند به تخریب شخصیت او پرداخت. لعن علی (ع) در خطبه‌های رسمی، تحریف تاریخ، و سرکوب پیروانش، بخشی از پروژه‌ای بود که هدف آن حذف یک الگوی رقیب از اسلام بود که بر عدالت، برابری و نقد قدرت تأکید داشت. عباس در این کتاب به‌درستی نشان می‌دهد که نزاع بر سر علی (ع) فقط نزاعی اعتقادی نبود، بلکه تضادی بنیادین میان دو قرائت از اسلام، اسلام قدرت‌محور در برابر اسلام اخلاق‌محور بود.

یکی دیگر از بخش‌های کتاب به جایگاه علی (ع) در سنت عرفانی و صوفیانه اختصاص دارد. عباس یادآور می‌شود که تقریباً تمام سلسله‌های تصوف، علی (ع) را حلقه اصلی انتقال معنویت نبوی می‌دانند. ذکرها، اشعار و روایت‌های صوفیانه درباره علی (ع)، گواه آن است که حتی در آموزه‌های سنی نیز علی (ع) نه یک چهره حاشیه‌ای، بلکه قلب تپنده معنویت اسلامی است. این بخش از کتاب نشان می‌دهد که چگونه علی (ع) می‌تواند نقطه اتصال میان مسلمانان باشد. در عین‌حال، عباس از نقد افراط‌گری در میان برخی از مدعیان محبت علی (ع) نیز پرهیز نمی‌کند. او به جریان‌های غالی اشاره می‌کند که با نسبت دادن صفات الوهی به علی (ع)، نه‌تنها از اسلام فاصله گرفته‌اند، بلکه بهانه‌ای به دست دشمنان او دادند. از نظر نویسنده، این افراط‌ها همان‌قدر به میراث علی (ع) آسیب زده‌اند که دشمنی‌های آشکار امویان و ناصبیان.

پیام محوری کتاب، همان‌گونه که در فصل‌های پایانی آشکار می‌شود آن است که به‌باور عباس، بازگشت به میراث اخلاقی و معنوی علی (ع) می‌تواند پاسخی جدی به بحران‌های امروز جهان اسلام باشد. از منظر مولف، افراط‌گرایی، خشونت فرقه‌ای و سیاست‌زدگی دین، نتیجه فراموشی همان اصولی است که علی (ع) برایشان جان داد.

اثر عباس از منظر روش‌شناختی، کتابی میان‌رشته‌ای است که مولف در آن، از منابع اهل سنت، شیعه، صوفیانه و پژوهش‌های مدرن غربی استفاده می‌کند و در عین‌حال، به تاریخ شفاهی و تجربه‌های زیسته مسلمانان در نقاط مختلف جهان توجه نشان می‌دهد.

کوتاه سخن آنکه، «وارث پیامبر» می‌کوشد علی (ع) را به‌مثابه آینه‌ای که اسلام می‌تواند چهره اصیل خود را در آن بازشناسد معرفی کرده و نمایش دهد و همین رویکرد است که کتاب حسن عباس را به اثری مهم و ضروری برای خواننده امروز تبدیل می‌کند.

«وارث پیامبر؛ زندگانی علی‌بن‌ابیطالب (ع)» در ۲۷۳ صفحه به‌همت انتشارات هرمس منتشر شده است.