حمیدرضا شعبانی، در گفت‌وگو با خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، درباره تاثیر توسعه بازار فروش آنلاین کتاب بر فعالیت کتابفروشی‌ها، بیان کرد: کتابفروشی‌ها، با اصل فروش آنلاین کتاب، هیچ مسئله‌ای ندارند و آن را یکی از الزامات دنیای فناوری، می‌دانند که ناگزیر باید پذیرفته شود. حتی بسیاری از کتابفروشی‌های فیزیکی نیز تلاش کرده‌اند از فرصت این بازار عقب نمانند؛ یا سایت طراحی کرده‌اند یا از طریق شبکه‌های اجتماعی به فروش کتاب مشغول‌اند.

مشکل بازار کتاب، فروش آنلاین نیست

وی با تأکید بر اینکه مسئله اصلی «نفس فروش آنلاین» نیست، افزود: مشکل اصلی تخفیف‌هاست. تخفیف‌های فروشگاه‌های آنلاین کتاب، شرایط بسیار نابرابری ایجاد کرده است. کتابفروشی‌های فیزیکی به‌دلیل سربار شدن هزینه‌های سنگین، امکان ارائه تخفیف را ندارند. در واقع با همین ارقام و قیمت‌ها هم به‌سختی از عهده هزینه‌ها برمی‌آیند. درحالی‌که در فضای مجازی، چنین هزینه‌هایی وجود ندارد. مسئله این است که شرایط رقابت میان این دو حوزه برابر نیست و باید به شکلی تنظیم شود که هر دو بتوانند در کنار هم فعالیت امنی داشته باشند.

شعبانی، با اشاره به محدودیت‌های ویترین کتابفروشی‌ها، گفت: همه کتابفروشی‌ها، ظرفیت این را ندارند که هر کتابی که منتشر می‌شود، در قفسه‌های خود داشته باشند؛ درحالی که فروشگاه‌های آنلاین چنین امکانی دارند. اما مشکل آنجاست که مخاطب در خانه، از طریق گوشی یا لپ‌تاپ، کتاب را با قیمت‌های بسیار ارزان‌تری تهیه می‌کند و کتابفروشی محلی، توان رقابت با این قیمت‌گذاری را ندارد.

حمایت از کتابفروشی‌های محلی برابر است با حیات فرهنگی

به گفته وی، نتیجه این روند، حذف تدریجی کتابفروشی‌ها است. کتابفروشی‌های فیزیکی با اینکه تعداد قفسه‌های محدودی دارند، اما امکان گرفتن سفارش از مشتری، حداکثر ظرف مدت یکی دو روز و در دورترین نقاط کشور را هم دارند. مخاطبان با سفارش به کتابفروش شهر و محله خود، نه‌تنها خرید مطمئن انجام می‌دهند که به تداوم حیات فرهنگی شهر و محله خود از طریق بقای کتابفروشی کمک می‌کنند.

وی ادامه داد: کتابفروشی‌ها برای فضای فرهنگی شهر همان نقشی را دارند که فضای سبز برای زندگی شهری دارد؛ حضورشان ضروری است و تداوم فعالیت آن‌ها باید یک اصل تلقی شود. البته اگر کتابفروشی خدمات مناسبی ارائه ندهد، کتاب‌های به‌روز نداشته باشد یا نتواند فضایی برای گفت‌وگوهای مردمی و پاتوق فرهنگی ایجاد کند، به‌طور طبیعی حذف خواهد شد؛ اما اگر به دلیل رقابت نابرابر اقتصادی، کنار زده شود، این حذف منطقی و عادلانه نیست.

شعبانی، با بیان اینکه کتابفروشی نباید در تقابل با فضای مجازی قرار بگیرد، بیان کرد: متأسفانه چند سالی است که این روند تشدید شده است. کارکرد یک کتابفروش حرفه‌ای در محله و منطقه خودش، با هیچ پلتفرمی قابل جایگزینی نیست؛ گفت‌وگوی مستقیم، گپ‌وگفت با مخاطب، ایجاد فضا برای دیدار مستقیم نویسندگان و مترجمان با خوانندگان، رخدادهای انسانی مهم ویژگی‌هایی است که در فضای مجازی، معادلی برای آن وجود ندارد.

تجربه حضور در کتابفروشی تجربه زندگی فرهنگی است

وی افزود: متأسفانه نسل جوان، بیشتر تمایل دارد در فضای مجازی زندگی کند تا دنیای حقیقی، درحالی که افراط در این فضا آسیب‌های خاص خود را دارد. باید نسل جوان را به زیست فرهنگی و حقیقی شهری تشویق کرد. مراجعه به کتابفروشی، قدم زدن میان قفسه‌ها، مواجهه با انواع کتاب‌ها و لمس آن‌ها، تجربه‌ای است که در زندگی فرهنگی انسان اهمیت دارد.

مدیر نشر و کتابفروشی دف، با تأکید بر اهمیت لمس کتاب، گفت: تلاش کرده‌ایم کتاب را در فضای مجازی معادل‌سازی کنیم، اما فیزیک کتاب همچنان اهمیت دارد. در نشر دف، برای تولید کتاب، همواره به کیفیت چاپ و ارتباط فیزیکی آن با مخاطب توجه داشته‌ایم؛ چیزی که در فضای مجازی قابل رقابت نیست.

وی ادامه داد: کتاب، یک رسانه منحصربه‌فرد است؛ نه فایل PDF، نه پادکست و نه حتی کتاب‌های چندرسانه‌ای آینده، قدرت رقابت با نسخه کاغذی را ندارند. کتاب کاغذی به خواننده فرصت تأمل، صبوری و درنگ با کلمات را می‌دهد؛ درحالی‌که انتظار همگانی و طبیعی از اینترنت، انتقال سریع حجم زیادی از اطلاعات در کوتاه‌ترین زمان ممکن است.

شعبانی، با بیان اینکه کتاب کاغذی رسالتی متفاوت دارد، بیان کرد: کتاب کاغذی برای نشخوار ذهنی کلمات و فهم عمیق معنا نوشته و تولید می‌شود. این خصلت، ویژگی خاص کتاب کاغذی است و ناگزیر مخاطب را وارد حوزه شناخت و معرفت عمیق بر معنای واژگان یا مفهوم می‌کند.

وی با اشاره به آینده نشر، گفت: پیش‌بینی می‌شود، کتاب‌هایی که بر جنبه‌های معرفت‌شناسانه و تأمل‌برانگیز متکی هستند، کماکان به حیات خود روی کاغذ ادامه دهند؛ اما آثاری که صرفاً مسئولیت انتقال اطلاعات و داده‌ها را دارند، مانند دانشنامه‌ها، فرهنگ‌نامه‌ها، راهنماها یا دستورالعمل‌ها به‌تدریج، به اینترنت منتقل شوند.

شعبانی، با این توضیح که کتابفروشی فیزیکی بخشی از زیست حقیقی و زیست معرفتی ماست و باید به بقای آن توجه کرد، ادامه داد: به‌همین دلیل در کشورهای توسعه‌یافته با وضع قوانین محکم حمایتی، ازجمله «قانون قیمت ثابت کتاب» که فروشندگان به‌هر روش، موظف‌اند کتاب را فقط با قیمت ثابت پشت جلد بفروشند به حمایت و بقای این صنف اهتمام ورزیده‌اند. در شرایط فعلی و در نبود قوانین مناسب حمایتی، کتابفروش‌ها تلاش کرده‌اند با گفت‌وگو با مخاطبان، آن‌ها را به فکر وادارند که آیا خرید کتاب با تخفیف‌های آنلاین، به حیات کتابفروشی‌های محلی آسیب می‌زند یا نه؟

دشمن تخفیف هستیم

وی افزود: وقتی در حوزه فرهنگ فعالیت می‌کنیم، گاهی نیاز به مبارزه فرهنگی داریم. در کتابفروشی خود، به‌صراحت به مردم می‌گوییم که «دشمن تخفیف هستیم» و توضیح می‌دهیم که تخفیف‌ها چگونه موجب گسترش کتاب‌های قاچاق، جعلی، تضییع حقوق نویسندگان و مترجمان و کاهش کیفیت تولید شده است. اگر مخاطب هنگام خرید، این پرسش را از خود بپرسد، هر فرد با مراجعه به وجدان خود می‌تواند تشخیص دهد که موقع تهیه یک کتاب، انتخاب درست چیست.