سرویس تاریخ و سیاست خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، طاهره مهری - ابوالقاسم خان ناصرالملک قراگوزلو یکی از شخصیتهای نام آشنای تاریخ معاصر ایران بوده است که در عصر ناصرالدین شاه قاجار پرورش یافته و در زمان سلطنت مظفرالدین شاه (۱۳۲۵-۱۳۱۳ هجری) و در جریانات قبل و بعد از نهضت مشروطه ایران خصوصاً در جریانات بعد از خلع محمدعلی شاه قاجار از سلطنت به ایفای نقش پرداخته است.
کتاب «ناصرالملک، نگاهی به زندگانی سیاسی ابوالقاسم قراگوزلو در دوران قاجار» تالیف علی عیوضی و الهام رشدی از سوی انتشارات ارشدان به بازار کتاب آمده است.
این کتاب در پنج فصل به «زندگینامه ناصرالملک»، «حیات سیاسی ناصرالملک در زمان ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه»، «ناصرالملک در دوران سلطنت محمدعلی شاه»، «دوران نیابت سلطنت ناصرالملک» و «سلطنت احمدشاه و عملکرد نایبالسلطنه در این دوره» پرداخته است.
مولفان در پیشگفتار کتاب ابتدا شرحی کوتاه از زندگی این شخصیت ارائه دادند: «ناصرالملک در دوران پس از استبداد صغیر به مدت چهار سال سمت نایبالسلطنگی سلطان احمدشاه قاجار را بر عهده داشته و در طول حیات سیاسی خود سمتهایی همچون وزارت مالیه و صدارت عظماء را تجربه کرده بود. وی از زمره شخصیتهایی است که تحت تاثیر تمدن جدید و آموزههای غربی به مشی سیاسی اعتدالی معتقد بوده و یکی از شخصیتهای محافظهکار ایرانی شناخته شده است که معمولاً از طرف دولت انگلستان حمایت میشد. او در دوره زمامداری خود سعی در استقرار نظام پارلمانی مطابق دولتهای معمول در پارلمانهای اروپایی داشت ولی با وقوع حوادثی مهم در همان دوران (زمان نایبالسلطنگی) برخلاف نظر مجلس شورای ملی (دوم) اولتیماتوم روسیه را پذیرفته و موجبات تعطیلی نظام پارلمانی ایران حداقل به مدت سه سال را فراهم ساخته و خود به صورت فردی بر ایران حکمرانی کرد.
ناصرالملک که همیشه زندگانی در اروپا را بر خدمت در ایران ترجیح میداد در سال ۱۳۳۲ قمری با پایان دوران نیابت سلطنت و با تاجگذاری احمدشاه قاجار راهی اروپا گردیده و فقط در اواخر عمر با کسب موافقت رضا شاه پهلوی به وطن مراجعت نموده و در دی ماه ۱۳۰۶ شمسی درگذشت.»
در کتاب «ناصرالملک، نگاهی به زندگانی سیاسی ابوالقاسم قراگوزلو در دوران قاجار» در مورد پیشینه خانوادگی این شخصیت میخوانیم: «قراگوزلوها (قره گزلو، قرا گُزلو) طایفهای از ترکمنها در همدان بودند که با اظهار انقیاد و وفاداری کامل نسبت به آقامحمد خان او را در براندازی خاندان زند (جعفرخان و لطفعلی خان) یاری دادند. پس از آقامحمد خان به یاری و کمک نظامی فتحعلی شاه، بخصوص در نواحی غربی ایران شتافتند. افواجی که این طایفه به سرکردگی مردان برگزیدهاش برای شرکت در لشکرکشیهای دولت قاجاری به مناطق مختلف گسیل میداشت، به تدریج تبدیل به رکن مهمی از قوای نظامی کشور گردید. بدینترتیب عدهای از روسای طایفه قراگوزلو با شرکت در عملیات نظامی، ضمن افزایش قدرت و نفوذ و منافع محلی، در دربار و حتی دستگاه سلطنتی جای گرفتند. یکی از سرداران معروف قراگوزلو نبیخان بود که فرماندهی فوجهای قراگوزلو را بر عهده داشت که در نبرد با افغانها کشته شد و هر یک از فوجهای او را به دو فرزندش مهدی قلی خان و محمود خان سپردند.
محمود خان ناصرالملک ضمن گسترش ارتباط خود با دربار، ریاست افواج قراگوزلو را در دست گرفت و در اوایل پادشاهی ناصرالدین شاه، میرزا تقی خان امیرکبیر او را به نیابت آجودانباشی انتخاب نموده بود. محمدخان ناصرالملک از همان ابتدای سلطنت ناصرالدین شاه دارای مناصب حکومتی بوده است.»
مناصب و اقدامات محمودخان را میتوان در موارد زیر خلاصه کرد:
«نائب اول سفارت ایران در سن پطرزبورگ و سپس کاردار ایران در آنجا و گرفتن لقب «جناب»، منصب میرپنجی، ملقب به ناصرالملک از طرف ناصرالدین شاه، ریاست قوای پایتخت یا قورخانه و جبهخانه، وزارت تجارت و صنایع، عضویت در شورای کبری، ترمیم راه گیلان به تهران به دستور ناصرالدین شاه، وزیر مختار ایران در انگلیس (۱۲۸۱-۱۲۷۹ ه ق)، حکومت گیلان، همراهی با شاه در مسافرت دوم در ۱۲۹۵ ه.ق (در همین سفر بود که نوهاش ابوالقاسم خان نیز همراه او بوده و محمود خان او را برای تحصیل در فرنگستان باقی گذاشته است.) حکومت وزارت خارجه، ملقب به فرمانفرما، حاکمیت خراسان و سیستان و برخی مسئولیتهای ناصرالملک و اقدامات او تا حدودی مورد رضایت انگلیسیها بوده است. وی در سال ۱۳۰۵ ه.ق به علت سکته درگذشته.
محمود خان ناصرالملک در وصیتنامه خویش ابوالقاسم خان را وصی خود قرار میدهد و همواره بر تحصیلات وی تاکید مینماید. محمود خان ناصرالملک تصمیم گرفته بود نوه خود ابوالقاسم را بعد از اتمام تحصیلات مقدماتی برای ادامه تحصیل به اروپا بفرستد و ضمن تاکید به فراگیری علوم و زبانهای انگلیسی و فرانسه بیان میکند که لندن برای او مناسبتر است زیرا امیدوار به کمک شخص ملکمخان بود. پدر ابوالقاسم خان سرتیپ احمدخان از سرداران فوج قره گوزلو بود، وی در امور دربار و سیاست دستی نداشت و تنها فردی نظامی بوده. وی در سالهای اولیه ورود ابوالقاسم به اروپا (۱۲۹۵ ه.ق) از دنیا رفته است.»
در خصوص علت رفتن ابوالقاسم خان به اروپا و انتخاب انگلستان برای ادامه تحصیل از قول عبدالحسین نوایی در کتاب «ایران و جهان» مینویسد: «علت رفتن وی به انگلیس آن بود که پدر بزرگش محمودخان ناصرالملک، که در سالهای ۱۸۶۲ تا ۱۸۶۴ م (۱۲۸۰- ۱۲۷۸ ه ق) در انگلستان سمت سفارت داشت، از ناصرالدین شاه اجازه گرفت که نوهاش به تحصیل زبان انگلیسی بپردازد تا بتواند روزنامههای انگلیسی را برای شاه بخواند و شاه اجازه داد و او در سال ۱۲۷۸ ش/۱۲۹۵ ق در کالج بی لی یل در دانشگاه آکسفورد به تحصیل پرداخت.».
«از جمله کسانی که همراه ناصرالملک در انگلستان مشغول به تحصیل بودند میتوان از لردکرزن، ادوارد گری، سیسل اسپرینگ رایس نام برد که دوستی پایداری با ناصرالملک داشتند. به علت همین دوستی پایداری که بین ناصرالملک و انگلیسیها بود بسیاری بر این عقیدهاند که: «دوستی او با اشخاصی چون لرد کرزن و ادوارد گری و نیز حمایتی که از طرف وزیرمختار انگلیس در تهران از او میشد با سوءظن مینگریستند و در نظر ایشان ناصرالملک آلت فعل سیاست بریتانیا در ایران بود».»
***
نگاه کامل به عملکرد سیاسی ناصرالملک در مقاطع مختلف موضوع این کتاب است که با مطالعه منابع و مآخذ و اسناد و مدارک تاریخی فراهم آمده است.
کتاب «ناصرالملک، نگاهی به زندگانی سیاسی ابوالقاسم قراگوزلو در دوران قاجار» تالیف علی عیوضی و الهام رشدی با ۱۵۰ صفحه، شمارگان ۱۰۰۰ نسخه و بهای ۲۵۰ هزار تومان از سوی انتشارات ارشدان به بازار کتاب آمده است.
نظر شما