سرویس استان‌های خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - سید احسان مصطفی‌زاده: مرحوم غلامرضا قدسی مشهدی با احمد کمال‌پور، محمد قهرمان، ذبیح الله صاحبکار و علی باقرزاده ستارگان حلقه پنج تن ادبیات خراسان را تشکیل می‌دهند که مقام معظم رهبری اردیبهشت ماه سال ۱۳۷۷ در دیدار جمعی از جوانان اینگونه اشاره کردند: «شعر معاصر را باید کار کرد. شما در غزل، بهتر از «رهی معیری» در زمان خودش، هیچکس دیگر را پیدا نمیکنید. «رهی» همان نسل متصّل به امروز است. مرحوم «امیری فیروزکوهی» هم همینطور. اینها همان شعرای برجستهاند. یا مرحوم «غلامرضا قدسی»، یا همین آقای «قهرمان» که الان در مشهد است و شاعر غزلسرای بسیار خوبی است. یا مثلاً آقای «صاحبکار» در مشهد که شاعر غیر مشهوری است، ولی غزل‌هایش خوب و ممتاز است. یا مثلاً در کرمانشاه آقای «بهزاد». اینها برجستگان شعر این دورهاند. جوان شاعرِ امروز، شاعر بهتر از اینها واقعاً نمیتواند پیدا کند.»
غلامرضا میرزاجانی معروف به غلامرضا قدسی از نسل حاجی محمد جان قدسیِ مشهدی، شاعر برجسته عصر صفویه اول مهرماه ۱۳۰۴ خورشیدی در مشهد به دنیا آمد و پس از دوران ابتدایی، ادبیات عرب، فقه و اصول و منطق و فلسفه را از محضر بزرگان خراسان از جمله محمدتقی ادیب نیشابوری و هاشم قزوینی فرا گرفت و در ادامه نیز در دانشکده الهیات تحصیل کرد.
به اعتبار تحصیلات قدیمه و گواهی‌نامه مدرسی، از ۱۳۲۸ تا ۱۳۳۷ مهدیه عابدزاده که خود دانش آموخته آنجا بود، ادبیات عرب از جمله سیوطی را تدریس می‌کرد، اما به دلایل سیاسی، او را از این کار بازداشتند. وی در دوران منع از تدریس، در خانه خود به تدریس خصوصی پرداخت و چون بر زبان و ادبیات فارسی و عربی تسلط داشت، بعدها در دانشگاه فردوسی مشهد (دانشکده ادبیات و یکی دو دانشکده دیگر) فارسی و عربی تدریس کرد و در همان دانشگاه تا آخرین روزهای زندگی از تعلیم باز نایستاد.
قدسی از سال ۱۳۲۹ وارد بازار شد و چندی صرافی کرد و سالها شغل بازرگانی داشت. در سال ۱۳۴۳، چون سابقه زندان سیاسی داشت، اشتغال او در مراکز دولتی ممنوع و در مراکز دیگر با مشکلاتی همراه بود، اما استاد محمود فرخ، شاعر نامدار مشهدی که به قدسی عنایت داشت و مدیرعامل شرکت نخ‌ریسی و نساجی خسروی مشهد بود، قدسی را به عنوان کارمند آن شرکت استخدام کرد.
او از ۱۶ سالگی سرودن شعر را آغاز کرد و تخلص «قدسی» را برای خود برگزید. بیشتر شاعر غزل بود و به سبک هندی گرایش داشت و در زمینه‌های اجتماعی و سیاسی شعرش را به کار گرفت و با انگیزه تشکّل بخشیدن به اوضاع ادبی خاستگاهش «انجمن ادبی فردوسی» مشهد را در سال ۱۳۲۵ به اتفاق تنی چند از دوستانش تأسیس کرد.
وی همچنین برای تدوین دیوان شعر جدش «میرزا محمد جان قدسی مشهدی» به هندوستان رفت که انگیزه سفر او به دست آوردن سایر نسخه‌های خطی این شاعر بود. غلامرضا قدسی با سرودن اشعار اجتماعی و انقلابی به مبارزه با حکومت پرداخت و در سال‌های ۱۳۴۳ و ۱۳۵۱ دستگیر و به زندان افتاد. او در زندان با آیت‌الله سید محمود طالقانی و محمدتقی شریعتی هم‌بند بود. بخش عمده‌ای از نوشته‌ها و اشعار قدسی در همان دوران از بین رفت. چند دفتر شعر نیز در زندان سروده بود که توسط مأمورین ضبط و هرگز به او بازگردانده نشد. قدسی در این باره بارها در اشعارش آورده است:
بسا مضمون رنگینی که پروردم به خون دل
ستمگر کرد پرپر همچو گل، اوراق دیوانم
سال ۱۳۵۵، قدسی در دفتر نشر فرهنگ اسلامی (از ناشران غیردولتی تهران) به کار تصحیح و ترجمه مشغول شد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز یک سال سرپرست اداره‌کل اوقاف و امور خیریه استان خراسان بود و سال بعد مدیر کل اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی خراسان شد. پس از آن، چون اینگونه مسئولیت‌ها را با روحیات خویش سازگار نیافت، دیگر منصبی نپذیرفت. بارها در شعر خود، ذم مناصب دنیوی و سرزنش صاحب‌منصبان کرده است.
در واقع قدسی، فرد پژوهش اندوخته‌ای بود و در مشاغل مختلف و در موقعیت‌های خاص فرهنگی و سیاسی قرار داشت. آموزه‌ها و آموخته‌هایی داشت که کمتر در آن روزگار برای کسی دیگر اتفاق می‌افتاد. قدسی بخشی از عمر خود را صرف کارآفرینی کرد. به گفته کارشناسان شعر قدسی از نظر تحول اندیشه‌ها مورد توجه قرار دارد. حضور قدسی در مجامع مختلف علمی، ادبی، دینی و مبارزاتی در دوره‌های مختلف زندگی، به‌خصوص در ایامی که زندانی بود باعث شد ذهنش سرشار از مضمون شود. شعر قدسی بسیار رنگارنگ است و هر سلیقه‌ای را نیز تامین می‌کند. از نظر قالب و فرم‌های ادبی، تمام قالب‌های ادبی مانند غزلیات موجود با مضامین متنوع اخلاقی، اجتماعی و حماسی، قصیده و دو بیتی‌های خاصی معروف اشعار فارسی در اشعار قدسی وجود دارد.
زنده‌یاد غلامرضا قدسی، شاعر خراسانی ۲۱ آذر ۱۳۶۸ در سن ۶۴ سالگی بر اثر سکته قلبی درگذشت و در حرم مطهر رضوی به خاک سپرده شد. مقام معظم رهبری در پیامی برای این شاعر خراسانی نوشتند: «درگذشت شاعر آزاده و ادیب بلند آوازه و مبارز و انقلابی دیرین استاد غلامرضا قدسی رحمةاللَّه علیه موجب تأسف و اندوهی عمیق گردید. این چهره‌ی منور ادبیات معاصر ایران از جمله‌ی شخصیّت های نادری بود که در دوران اختناق ستمشاهی حربه‌ی شعر و ادب را در راه تحقق انقلاب مقدس اسلامی با چیره‌دستی به کار برد و سالها رنج مبارزه‌ئی دشوار و تلاشی پیگیر را بر خود هموار کرد. ما ضایعه‌ی فقدان این شاعر گرانمایه را به جامعه‌ی فرهنگی کشور و به شاعران و ادیبان خراسان و به خانواده و بازماندگان محترم وی تسلیت می‌گوئیم.»
میدانی در منطقه ۱۱ شهرداری مشهد به نام این استاد ادبیات نامگذاری شده همچنین از سوی خانواده او تعدادی از اشیا و وسایل و نیز عکس‌ها و اسناد قدیمی‌اش به موزه دانشگاه فردوسی مشهد اهدا شده که در معرض دید عموم قرار دارد.
نظر شما