خبرگزاري كتاب ايران (ايبنا) - یوسف عالی عباسآباد، پژوهشگر و مصحح ادبی: فرهنگ برهان قاطع را محمد حسين بن خلف تبريزي متخلص به «برهان» در سال ۱۰۶۲ هجری قمری به نام سلطان عبدالله قطبشاه نوشت. اين فرهنگ از لحاظ واژگان بزرگترين فرهنگ فارسي به فارسي تا عصر مولف به شمار ميآيد. تا جايي كه ميتوان گفت از نظر تعداد واژگان تقريبا سه برابر فرهنگ جهانگيري است و طبق شمارش دكتر محمد معين تقريبا بيست هزار لغت را شامل ميشود.
فرهنگ برهان قاطع علاوه بر كميت از چند جهت ديگر حايز اهميت است. اول از نظر بر واژگان و تركيبات علوم مختلف به ويژه علم طب و ديگر از جهت تدوين آن به صورت الفبايي امروزي كه واژگان بر حسب توالي حروف اول، دوم، سوم و ... مرتب شدهاند. البته اين فرهنگ معايبي نيز دارد كه از مهمترين آنها ميتوان به نقل لغات مجعول، حذف شواهد شعري و نثري لغات، اشتباهات مكرر در اعلام تاريخي و جغرافيايي، آوردن هزوارش در كنار واژگان فارسی و ... اشاره كرد.
مزايا و معايب اين فرهنگ سبب شد كه كتابهاي متعددي (حدود بيست كتاب و رساله) در رد يا قبول برهان قاطع نوشته شود كه مهمترين آنها عبارتند از: «قاطع برهان» از ميرزا اسدالله غالب دهلوي؛ «محرق قاطع برهان» از سيد سعادت علی ساطع؛ «مويد برهان» از آغا احمد علي شيرازي جهانگيري؛ «قاطع القاطع» از امين الدوله دهلوي و ... (براي اطلاع بيشتر در اين باره رجوع شود به: دانشنامه جهان اسلام: مقاله دكتر سيد محمد دبيرسياقی).
اين فرهنگ براي اولين بار در سال ۱۲۳۴ خورشیدی با مقدمه سيد كرم حسيني بلجرامي پس از مقابله با سيزده نسخه خطي در هند چاپ شد و بار ديگر در سال ۱۲۷۴ در همانجا به چاپ رسيد. در ايران نيز بارها به صورت سنگي از سال ۱۲۷۸ تا ۱۳۰۵ به طبع رسيد و در سال ۱۳۱۷ به صورت چاپ سربي در دو مجلد منتشر شد. نيز در سال ۱۳۳۶ به اهتمام محمد عباسي انتشار يافت.
اما بهترين چاپ فرهنگ برهان قاطع در سال ۱۳۳۰ به وسيله انتشارات زوار و با تصحيح مرحوم دكتر محمد معين در چهار جلد منتشر و در سال ۱۳۴۲ در پنج جلد با حواشي، مقدمه و تعليقات تجديد چاپ شد.
مرحوم معين تصحيح برهان قاطع را از سال ۱۳۱۷ آغاز كرد و با اتكا به نسخههاي متعدد، اغلاط مربوط به نسخهها را تصحيح كرده و نسخهبدلها را در جاي خود متذكر شد. وي علاوه بر تصحيح برهان، تعليقات بسيار مفيدی نيز بر آن نوشت و انحطاط متن در ريشه لغات را با تكيه بر متون معتبر در حاشيه توضيح داد و حتی سقطات واژگاني و اعلام آن را به كتاب افزود. ارايه ريشههای اوستایی، پهلوی، سانسكريت و ... از ديگر كوششهای مرحوم معين در نوشتن تعليقات و حواشی فرهنگ مذكور است.
از دكتر محمد معين آثار متعددی در زمينه تاليف، تصحيح و ترجمه بر جای مانده است كه بيگمان تصحيح «برهان قاطع» را در كنار «فرهنگ معين» و تصحيح «چهار مقاله» بايد از مهمترين و ماندگارترين كارهاي او دانست و گزاف نيست اگر ادعا كنيم ارزش كار معين در تصحيح برهان قاطع برابر يا حتي بيشتر از ارزش و اهميت خود برهان قاطع است.
...............................................................................
«برهان قاطع» از مهمترین فرهنگ لغتهای فارسی به فارسی است كه روانشاد دكتر محمد معين چندین دهه پیشتر تصحيح و منتشر كرد. متاسفانه این فرهنگ بسیار مهم امروز نایاب است و با وجود تقاضای زیاد دانشجویان و استادان زبان و ادبیات فارسی و دیگر رشتهها، تجدید چاپی از آن در دست نیست. به مناسبت نود و یکمین سالروز تولد دکتر معين(۹ اردیبهشت) دكتر يوسف عالی عباسآباد برنده یک دوره جایزه کتاب فصل به دلیل تصحیح «ختمالغرایب» خاقانی شروانی و از همکاران دکتر حسن انوری در تدوین «فرهنگ سخن»، این يادداشت اختصاصی را درباره فرهنگنويسی در ايران با رويكردی به فرهنگ برهان قاطع در اختيار ايبنا قرار داد.
دکتر يوسف عالی عباسآباد متولد سال ۱۳۵۲ و دارای مدرک دکتری در زبان و ادبيات فارسیست. او علاوه بر همکاری در تاليف مجموعه فرهنگهای سخن و انتشار مقالاتی در نشريات مختلف، تصحيح «ختمالغرايب» که در واقع همان «تحفةالعراقين» خاقانیست و کتابی با عنوان «فرهنگ شعر نو» را به تازگی منتشر كرده است.
دوشنبه ۱۴ اردیبهشت ۱۳۸۸ - ۰۸:۰۰
نظر شما