نویسنده، کتاب را در پنج فصل «نگاهی کلی به مطالعات تشیع و گفتمان کربلا»، «چهارچوب نظری؛ دین به مثابه امر اجتماعی و نظام فرهنگی»، «صورتبندی تاریخی گفتمان شیعه، تاریخ مراسم عزاداری و عزاداری در سفرنامههای مستشرقان»، «تحول عزاداری پس از انقلاب اسلامی، پژوهش میدانی درباره صورتبندی جدید گفتمان کربلا» و «نتیجهگیری» سامان داده است.
در بخش مقدمه (صص 15 ــ 17)، مؤلف برای ترسیم سیمایی کلی از محتوای کتاب مینویسد:
«کتاب حاضر از منظر انسانشناختی، به بررسی گفتمان کربلا در اوضاع کنونی و صورتبندی جدید آن که به نام «سبک جدید» معروف است، میپردازد. محتوای این کتاب برای پی بردن به ویژگیهای کنونی دینداری قشرهای فرودست شهری و تغییرات آن ساماندهی شده است؛ بنابراین با در نظر گرفتن این گفتمان به عنوان پدیدهای اجتماعی، رابطه آن با گروهبندی اجتماعی این قشر، هویت اجتماعی و سیاسی آنها و تغییرات آن بررسی میشود. همچنین نقش گفتمان کربلا در جایگاه یک نظام فرهنگی نمادین و به عنوان منبع معنایی در زندگی این قشر اجتماعی، بررسی خواهد شد. دو بخش تحلیلی این کتاب مبتنی بر تلفیقی از رویکرد جامعهشناختی دورکیم (برای بخش اول) و رویکرد تفسیری گیرتز (برای بخش دوم) است. ... گفتمان کربلا و مناسک عزاداری نقشی محوری در دینداری عموم مردم دارند. این مناسک، مهمترین منسک جمعی برای عامه شیعه و بستر اصلی دینداری و کسب تجربه دینی برای مؤمنان هستند. شکلهای سنتی این مناسک و صورتهای جدید آن (در قالب هیئتهای عامه که گاه پاپ هم نامیده میشوند)، محمل اصلی هویت دینی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی مردمند. ... ظهور سبک جدید در عزاداری بیش از آن که نشانه «انحراف دین و رواج خرافات» باشد، بیانگر تغییر شکلهای دینداری، تفاوت گفتمانی دین و تغییر زندگی و فرهنگ مردم در جامعه است. این تغییر که از نشانههای پویایی و حیات دین است، در جامعه ما به طور عمد نادیده گرفته شده است؛ نمیتوان با نگاه ایستا به دین، بر واقعیت متغیر تجلیهای دینداری در جامعه چشم بست.»
فصل چهارم، فصل محوری کتاب به نظر میآید. رحمانی در بخش دوم این فصل با عنوان «گفتمان کربلا پس از انقلاب اسلامی؛ دوران جمهوری اسلامی» سبکهای چهار مداح مطرح کشور به نامهای نریمان پناهی (طلایهدار سبک جدید و پاپ)، سید محمدجواد ذاکر (سمبل سبک جدید)، مهدی اکبری (مداحی از حوزه فرهنگی مشهد) و عبدالرضا هلالی (اوج جریان سبک جدید و ستاره مداحان) را از نظر گذرانده است. به گفته او «این طلایهداران صورتبندی جدید گفتمان کربلا، چیزی را ساختند که به سبک جدید و گاهی سبک پاپ شهرت دارد. تفاوت موسیقیایی، زبانی، اجرایی و حتی مکانی و محتوایی، این سبک را از سبک سنتیتر جدا میکند. مهمترین جنبههای این مداحی از نظر موسیقیایی، ورود آهنگ رقص در آن است. ... همچنین یکی از مهمترین ویژگیهای موسیقیایی آنها تقلید از ترانهها و آوازهای رایج بود. این تقلیدگری از خوانندگان داخل و خارج یکی از مؤلفههای اصلی هنجارشکنی و بدعت این سبک از سبک سنتی مداحی است. از نظر وجه زبانی، ورود ادبیات سلطنتی مانند ارباب و نوکر و ورود ادبیات غالیانه در حدی که شخصیتهای اصلی گفتمان کربلا (امام حسین (ع)، حضرت عباس (ع)، رقیه (س)، زینب (س) و غیره) به مقام خدایی میرسیدند، همراه زبان ساده و عامیانه و ورود واژههای عادی و پیشپاافتاده زبان شعری، زبان حال ویژهای را در این سبک رقم زد.» (صص 167 ــ 168)
مؤلف در بخش دیگری از فصل چهارم کتاب با عنوان «مفاهیم و نمادهای اصلی گفتمان کربلا»، عزاداری؛ اندوه، ماتم و حزن؛ اشک و گریه؛ کربلا و عاشورا؛ نمادهای انسانی؛ عشق و دیوانگی؛ علم، کتل، نخل و غیره؛ حیوانات نمادین؛ آب، عطش و تشنگی را دستمایه تحقیق خود قرار داده است.
رحمانی در بخشی از فصل نتیجهگیری، با مبنا قرار دادن وضع دینی قشرهای فرودست شهری، گروههای نخبه که عبارتاند از روحانیت و نخبههای نوین را مورد نقد قرار میدهد و میگوید: «بیشتر نخبههای دینی که میتوان آنها را در نهاد روحانیت خلاصه کرد، گفتمان کربلای فرودستان شهری را طرد و نفی کردهاند. برچسبهایی از جمله «تحریفات عاشورا»، «آسیبشناسی عزاداری» و غیره از این نخبهها نوعی نگاه خودمدارانه آنها در تعریف دین و معیارهای آن است. دین برای روحانیت، همان چیزی است که فقط خودش تعریف میکند؛ از اینرو اندک تغییری در معیارهای تعریفشده از جانب مردم (که روحانیت آنها را پیرو خودش میداند) سبب میشود واژههای «تحریف»، «بدعت» و غیره مطرح شوند. هرچند روحانیت به علت نگاهی که به «دستگاه امام حسین» و رابطهاش با مردم داشته، چندان جدی با این موضوع برخورد نکرده است. در بیشتر مجالس عزاداری، هیئتهای مردمی، دستههای زنجیرزنی و تعزیهها، روحانیت شرکت ندارد و حداکثر در حاشیه مجلس حضور کوتاه و کمرنگی (به شکل پیش سخنران مداحان) دارد و به سرعت هم خارج میشود.
به هرحال، این غفلت و کوتاهی روحانیت در فهم گفتمان کربلا در تودهها و چرایی تغییرات آن موجب شکافی شده است که در نهایت به تعبیر آیتالله جوادی آملی «دین مردم دست مداحان افتاده است». البته آمیختگی نهاد روحانیت با نهاد سیاست و درگیر شدن روحانیت در مسائل قدرت رسمی، بر این غفلت و شکاف دامن زده است.» (ص 283)
نویسنده در بخشی از پیشگفتار کتاب، از دشواریهای پرداختن به موضوع گفتمان کربلا و جسارت خود در این بررسیها سخن میگوید و میافزاید:«گفتمان کربلا، یکی از ارکان اصلی ایمان شیعی است و من به عنوان یک شیعه معتقد به دستگاه امام حسین (ع) و در جایگاه یک پژوهشگر، باید آن را با تیغ سرد شک علمی مورد کندوکاو قرار میدادم. در این میان، جمع کردن سرمای شک علمی با حرارت ایمان مذهبی، کار بسیار دشوار و در مواقعی شاید محال بود.» (ص 7)
کتاب 296صفحهای «تغییرات مناسک عزاداری: انسانشناسی مناسک عزاداری محرم» در شمارگان هزار و 200 نسخه به بهای 185هزار ریال توسط انتشارات «تیسا» در سال 1393 روانه بازار شده است.
نظر شما