به گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)؛ روابط ایران و کشورهای عربی در چهار دههی گذشته همواره تحت تأثیر مجموعهای از عوامل تاریخی، سیاسی، امنیتی و مذهبی قرار داشته است. با این حال، تحولات سال ۲۰۱۱ و آغاز خیزشهای مردمی در کشورهای عربی، مرحلهی تازهای در این مناسبات رقم زد؛ مرحلهای که در آن مواضع ایران در قبال اعتراضات مردمی، تحولات سیاسی کشورهای منطقه و تغییر موازنهی قدرت، پرسشهای تازهای دربارهی ماهیت سیاست خارجی تهران ایجاد کرد.
محجوب الزویری، استاد تاریخ و سیاست خاورمیانهی معاصر، در کتاب «روابط عربی ـ ایرانی از زمان خیزشهای عربی» (Arab-Iranian Relations Since the Arab Uprisings) این دوره را از منظر تاریخی و سیاسی بررسی کرده است. کتاب در نسخهی اصلی انگلیسی از سوی انتشارات راتلج منتشر شده و نسخهی عربی آن در سال ۲۰۲۶ با ترجمهی سارا سلیمان دوفو در مجموعهی «ترجمان» مرکز عربی پژوهشها و مطالعات سیاستگذاری در قطر به انتشار رسیده است. الزویری در این پژوهش میکوشد تصویری کلی از مناسبات ایران و جهان عرب ارائه کند؛ تصویری که در آن تحولات سیاسی هر کشور، منافع دولتها، برداشتهای متقابل و نگرش افکار عمومی در کنار یکدیگر قرار میگیرند.
سیاست خارجی ایران؛ میان ایدئولوژی و منافع ملی
یکی از پرسشهای محوری کتاب این است که سیاست خارجی ایران در قبال کشورهای عربی تا چه اندازه از ملاحظات مذهبی و ایدئولوژیک تأثیر میگیرد و چه سهمی از آن به محاسبات سیاسی و منافع ملی مربوط میشود. الزویری استدلال میکند که برای شناخت رفتار منطقهای ایران باید به شرایط سیاسی هر مقطع و منافع مشخص این کشور توجه کرد. از نظر او، سیاست و مصلحت ملی ایران در بسیاری از موارد نقش تعیینکنندهتری از شعارهای ایدئولوژیک و مواضع اعلامشده دارند. نویسنده برای توضیح این دیدگاه، واکنش ایران به خیزشهای عربی از سال ۲۰۱۱ را بررسی میکند. مواضع تهران در برابر اعتراضات کشورهای مختلف یکسان نبود. ایران در برخی موارد از جنبشهای اعتراضی حمایت کرد و در موارد دیگر در کنار حکومتهای مستقر قرار گرفت. این تفاوت رفتار، از نگاه نویسنده، نشاندهندهی تأثیر محاسبات راهبردی و امنیتی بر تصمیمگیریهای سیاست خارجی ایران است. کتاب در این زمینه به تحولات بحرین، لیبی، تونس و مصر میپردازد و در فصل دیگری وضعیت سوریه، عراق، یمن و لبنان را بررسی میکند. انتخاب این کشورها امکان مقایسهی رفتار ایران در موقعیتهای سیاسی متفاوت را فراهم میکند؛ موقعیتهایی که در آنها نوع رابطهی تهران با حکومتها، نیروهای سیاسی و جریانهای اجتماعی تفاوتهای مهمی داشته است.

چرا نمیتوان روابط ایران و اعراب را صرفاً مذهبی دانست؟
یکی دیگر از محورهای مهم پژوهش، نقد رویکردهایی است که روابط ایران و کشورهای عربی را عمدتاً بر اساس اختلافات مذهبی و فرقهای توضیح میدهند. الزویری معتقد است چنین رویکردی بخش مهمی از پیچیدگی مناسبات منطقهای را نادیده میگیرد. در تحلیل او، حافظهی تاریخی، تجربههای سیاسی گذشته، ترس و بیاعتمادی متقابل، رقابتهای منطقهای و شرایط بینالمللی در شکلگیری این روابط نقش دارند. از این منظر، اختلافات مذهبی یکی از عوامل تأثیرگذار در مناسبات ایران و کشورهای عربی است، اما نمیتوان آن را بهعنوان توضیحی جامع برای تمام تصمیمهای سیاسی و امنیتی دولتها در نظر گرفت. این نگاه، روابط دو سوی خلیج فارس را در بستری گستردهتر قرار میدهد؛ بستری که در آن تاریخ شکلگیری دولتهای مدرن، رقابت بر سر نفوذ منطقهای و تحولات نظام بینالملل نیز اهمیت دارند.
از سوریه تا بحرین؛ تفاوت واکنش ایران به خیزشهای عربی
ساختار کتاب نشان میدهد که نویسنده برای بررسی استدلال اصلی خود از مطالعهی موردی کشورهای مختلف استفاده کرده است. در فصل سوم، وضعیت بحرین، لیبی، تونس و مصر بررسی میشود. فصل چهارم به سوریه، عراق، یمن و لبنان اختصاص دارد. عنوان این دو فصل نیز بیانگر تقابل میان مطالبات مردمی و ملاحظات قدرت در سیاست منطقهای است: «مردم در برابر قدرت» و «دوستان در برابر آزادی».
این تقسیمبندی به نویسنده امکان میدهد واکنش ایران را در کشورهایی با شرایط سیاسی متفاوت مقایسه کند. در یک سو، جنبشهای اعتراضی و مطالبات اجتماعی قرار دارند و در سوی دیگر، روابط راهبردی، متحدان منطقهای و ملاحظات امنیتی ایران. در این چارچوب، تحولات سوریه جایگاه مهمی دارد؛ زیرا موضع ایران در قبال حکومت بشار اسد، یکی از مهمترین موضوعات مورد بحث دربارهی سیاست منطقهای تهران در سالهای پس از آغاز خیزشهای عربی بوده است. عراق، لبنان و یمن نیز از منظر حضور و نفوذ منطقهای ایران در این پژوهش بررسی میشوند.

افکار عمومی عرب؛ تصویری که در طول زمان تغییر کرد
بخش دیگری از کتاب به بررسی نگاه شهروندان کشورهای عربی به ایران اختصاص دارد. این بخش از آن جهت اهمیت دارد که نویسنده تحلیل روابط دولتها را با بررسی برداشتها و نگرشهای عمومی تکمیل میکند. الزویری در این زمینه از نظرسنجیها و دادههای کمّی مؤسسات پژوهشی استفاده کرده است تا تغییر نگرش افکار عمومی عرب به ایران را بررسی کند. بر اساس معرفی رسمی کتاب، مداخلات منطقهای ایران و تداوم منازعات در کشورهای عربی در کاهش تصویر مثبت این کشور نزد بخشهایی از افکار عمومی عرب نقش داشتهاند. به این ترتیب، نویسنده میان سیاست خارجی دولتها و پیامدهای اجتماعی و ادراکی آن در کشورهای منطقه ارتباط برقرار میکند. این موضوع از آن جهت قابل توجه است که روابط سیاسی میان دولتها لزوماً بازتابدهندهی نگرش شهروندان نیست. ممکن است دو کشور در سطح رسمی مناسباتی داشته باشند، اما تصویر عمومی یکی از آنها در جامعهی کشور دیگر با بیاعتمادی یا نگرانی همراه باشد.
نفوذ ایران و خلأهای سیاسی در کشورهای عربی
یکی از استدلالهای مهم کتاب به چگونگی شکلگیری و گسترش نفوذ ایران در منطقه مربوط میشود. الزویری در تحلیل خود، نفوذ ایران را در ارتباط با ضعف ساختاری و خلأهای سیاسی برخی کشورهای عربی بررسی میکند. از نگاه او، شرایط داخلی این کشورها و ناکامی ساختارهای سیاسی در مدیریت بحرانها، فرصتهایی برای گسترش حضور و نفوذ بازیگران منطقهای فراهم کرده است. در این چارچوب، نفوذ ایران را باید در پیوند با تحولات داخلی کشورهای عربی و ظرفیتهای سیاسی و امنیتی آنها مطالعه کرد. این برداشت، تحلیل روابط منطقهای را از تمرکز صرف بر قدرت و ارادهی تهران خارج میکند و به نقش شرایط کشورهای میزبان نیز توجه دارد.
خیزشهای عربی؛ آزمونی برای سیاست خارجی ایران
در مجموع، کتاب محجوب الزویری تلاش میکند تحولات روابط ایران و جهان عرب را در یک بازهی تاریخی مشخص بازخوانی کند. پرسش اصلی او این است که آیا رفتار منطقهای ایران را میتوان بر اساس یک چارچوب ایدئولوژیک ثابت توضیح داد یا اینکه شرایط سیاسی و محاسبات ملی در هر مقطع نقش مهمتری در تعیین مواضع تهران دارند؟
نویسنده با بررسی واکنش ایران به خیزشهای عربی، روابط این کشور با دولتها و نیروهای سیاسی منطقه و همچنین تغییر نگرش افکار عمومی عرب، بر ضرورت فاصله گرفتن از تفسیرهای تکعاملی تأکید میکند. اهمیت این پژوهش برای مطالعات ایران و خاورمیانه در آن است که مناسبات عربی ـ ایرانی را در پیوند با تاریخ، سیاست داخلی کشورها، رقابتهای منطقهای و ادراک متقابل جوامع بررسی میکند. چنین رویکردی میتواند به شناخت دقیقتر زمینههای شکلگیری بیاعتمادی، رقابت و همکاری در منطقه کمک کند.
نظر شما