به گزارش خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، محمود جوانبخت؛ نویسنده و فعال عرصه تاریخ شفاهی، در گفتوگو با ستاد خبری سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران در پاسخ به این پرسش که تجربههای تاریخنگاری و تاریخ شفاهی در دوران بحران چه تصویری از نیاز انسانها به شنیدهشدن، روایتکردن تجربهها و گفتوگو با یکدیگر ارائه میدهد، اشاره کرد: مطالعات تاریخی و باستانشناسی نشان میدهد که انسان از دوران اولیه زندگی خود، همواره به دنبال انتقال مفاهیم و ثبت تجربههایش بوده است. از زمانی که انسان توانست اشیایی پیدا کند و روی دیوار غارها حکاکی کند، تا هنگامی که موادی برای نقاشیکردن به دست آورد و سپس صاحب زبان شد و توانست سخن بگوید و بنویسد، همواره میل به انتقال چیزی به دیگران در او وجود داشته است.
وی ادامه داد: منظورم از متن، معنای عام آن است. انتقال مفاهیم و ثبت آنچه انسان تجربه میکند، از نیازهای اولیه بشر است؛ درست مانند خوردن و خوابیدن. انسان ذاتاً میل به ثبتکردن، روایتکردن، شنیدهشدن و شنیدن دارد. تاریخنگاری و تاریخ شفاهی نیز از این میل و نیاز غریزی انسان جدا نیستند.
نویسنده کتاب « جا مانده از کاروان» با اشاره به اینکه ثبت و انتشار روایتهای زیسته افراد از بحرانها به درک تجربه گروههای مختلف جامعه و شکلگیری گفتوگو میان نسلها و دیدگاههای متفاوت کمک میکند، گفت: اساساً تاریخ برای همین شکل گرفته است؛ برای اینکه به انسان کمک کند. تاریخ بشر مبتنیبر انتقال تجربه است. هر نسلی بر شانههای نسل پیش از خود ایستاده و حرکتش را براساس تجربههای آن نسل ادامه داده است. دانش، علم و دستاوردهای بشری که امروز در اختیار ما قرار دارد، حاصل ثبت و انتقال تجربهها و روایتهای زیسته انسانهاست. اساساً زندگی بدون این انتقال تجربه، امکانپذیر نیست.
جوانبخت با اشاره به نقش خانواده در انتقال تجربهها افزود: اگر به چگونگی شکلگیری زندگی انسان نگاه کنیم، میبینیم که هر فرد در خانواده و محیطی متولد میشود و رشد میکند. کودک از همان ابتدا با درک تجربههای پدر و مادرش رشد میکند. کلماتی را که از آنها میشنود یاد میگیرد و رفتارشان را تقلید میکند. درواقع، تجربه از همین محیط کوچک خانواده به نسل بعد منتقل میشود.
این پژوهشگر ادامه داد: ثبت و انتشار روایتهای زیسته، بهویژه در دوران بحرانها و جنگها به ما کمک میکند تا بدانیم چگونه باید با بحران مواجه شویم. برای مثال، خاطرات و تجربههای هشت سال دفاع مقدس که اکنون نزدیک به ۴۰ سال از پایان آن میگذرد، بهتدریج به یک پدیده تاریخی، تبدیل شده است. این روایتها امروز چقدر به ما کمک میکنند تا روح ایرانی را بشناسیم.
جوانبخت با اشاره به جنگهای اخیر و از جمله جنگ ۱۲روزه و جنگ ۴۰روزه گفت: وقتی به این رویدادها نگاه میکنیم، متوجه میشویم که گویی ادامه همان مسیر گذشته هستیم. ما یک منش، سلوک و روح ایرانی داریم که در دورههای مختلف دوباره خودش را نشان میدهد. برای مثال، در دهه۶۰ جوانانی را میدیدیم که برای رفتن به جبهه در شناسنامههایشان دست میبردند، امروز هم افرادی را میبینیم که در میدانهای مختلف حضور داوطلبانه دارند.
نویسنده کتاب «آبی قرمز» برای توضیح این موضوع به نمونههایی از مشارکت داوطلبانه مردم در دوران جنگ اشاره کرد و افزود: در خاطرات دوران دفاع مقدس، روایتهایی از رانندگان تریلی وجود دارد که داوطلبانه برای حمل بار و تجهیزات به میدان میآمدند. حتی درباره برخی از آنها کتابهایی نیز منتشر شده است. در جنگ ۴۰روزه هم دیدیم که تعدادی از رانندگان تریلی اعلام کردند برای جابهجایی لانچرها حاضرند داوطلبانه وارد عمل شوند تا نیروهای موشکی کشور در معرض خطر قرار نگیرند. آنها میگفتند ما پشت فرمان بنشینیم و تجهیزات را جابهجا کنیم تا اگر دشمن حمله کرد، نیروهای خودمان آسیب نبینند.
جوانبخت تأکید کرد: وقتی خاطرات و روایتهای دوران دفاع مقدس را میخوانم، این روایتها چیزی را به من منتقل میکنند و مسیری را پیش رویم قرار میدهند. به کمک همین روایتها میتوانیم تداوم یک منش و روحیه را در دورههای مختلف تاریخی ببینیم.
وی با اشاره به نقش تاریخ شفاهی در ایجاد گفتوگو میان افراد و گروههای مختلف جامعه بیان کرد: تاریخ شفاهی اساساً با گفتوگو شکل میگیرد. گفتوگو، بنای اصلی و ماده اولیه آن است. بنابراین، ایجاد فضای گفتوگو در ذات تاریخ شفاهی قرار دارد. البته این موضوع فقط به تاریخ شفاهی محدود نمیشود و تاریخ، روایت و مستندسازیِ رویدادها نیز بهطور طبیعی فضای گفتوگو ایجاد میکنند.
نویسنده کتاب «سهراب در آب؛ زندگینامه داستانی شهید رضا دشتی» در ادامه درباره چالشهای فعالان این حوزه در ثبت روایتهای مربوط به بحرانها و جنگها توضیح داد و گفت: یکی از مشکلات این است که مدیریتهای نظامی و امنیتی درک دقیق و درستی از تاریخ شفاهی ندارند. متأسفانه به کارهای دمدستی و تولیدات تصویری بیشتر توجه میشود و سرمایهگذاری بیشتری نیز در این زمینه صورت میگیرد. برای مثال، بعد از جنگ یا حتی در روزهای جنگ، ساخت سریالهای داستانی آغاز میشود. من با این کارها مخالف نیستم، اما معتقدم همان اندازه که به این تولیدات اهمیت داده میشود، باید به تاریخ شفاهی و گردآوری مستندات نیز توجه کرد.
وی یکی دیگر از مشکلات را نوع نگاه مدیران فرهنگی و سازمانهای مسئول به این حوزه دانست و گفت: سازمانهایی که مسئولیت دارند، معمولاً بودجههای خود را بیشتر صرف امور تبلیغی میکنند؛ درحالیکه تاریخ شفاهی اساساً برای تبلیغات نیست. تاریخ شفاهی کاری نیست که امروز مصاحبهای انجام دهید و فردا آن را منتشر کنید. این کار برای تاریخ انجام میشود و نیازمند زمان است تا روایتها جمعآوری، انباشته و صیقل داده شوند و پس از گذشت زمان خوانده شوند و زمینه گفتوگو را فراهم کنند. تاریخ شفاهی در کوتاهمدت به درد تبلیغات نمیخورد و طبیعتاً به همین دلیل بسیاری از مدیران نیز اقبال چندانی به آن ندارند.
جوانبخت در ادامه، با مقایسه تاریخ و جامعهشناسی بیان کرد: جامعهشناسی در مقایسه با تاریخ، بهروزتر است. در جامعهشناسی میتوان تحولات یک مقطع کوتاه، مثلاً دوماهه را بررسی و نتایج آن را ارائه کرد و اعداد و ارقام را کنار یکدیگر قرار داد. اما تاریخ چنین ویژگیای ندارد. واقعیت این است که در تاریخ با یک روایت قطعی و نهایی روبهرو نیستیم. روایتهای مختلف و گاهی متعارضی وجود دارند که باید در کنار یکدیگر قرار بگیرند و بهمرور یکدیگر را صیقل دهند.
نویسنده کتاب «زندگینامه داستانی شهید عبدالحسین برونسی» در ادامه سخنان خود بیان کرد: در جامعهشناسی ممکناست برای بررسی دیدگاه مردم درباره یک موضوع، پرسشنامهای تنظیم و در استانهای مختلف توزیع کنید. برای مثال، هزاران پرسشنامه جمعآوری و سپس تحلیل میشود و ممکناست طی دو یا سه ماه نتایج کار به دست بیاید. این نتایج، دیدگاهی درباره واقعیت مورد بررسی ارائه میکنند؛ اما تاریخ به این شکل عمل نمیکند، زیرا هر فرد از زاویهای به رویدادها نگاه کرده و روایت و نظر خودش را دارد.
جوانبخت با تأکید بر ضرورت ثبت روایتها در زمان وقوع بحرانها گفت: با وجود اینکه تاریخ کاری فوری و تعجیلی نیست، روایتهای مربوط به بحران باید در همان زمان جمعآوری شوند. فعالان و علاقهمندان به تاریخ شفاهی باید تا جایی که امکان دارد در میدان حضور پیدا کنند، با افراد مصاحبه کنند و خاطرات شخصیتهایی را که در مرکز بحران قرار داشتهاند، ثبت و ضبط کنند.
وی با اشاره به تجربه یکی از مستندسازان در دوران جنگ گفت: یکی از دوستان مستندسازم، چند روز پس از جنگ، هر روز به بهشت زهرا میرفت و روایتها و تجربههای مردم را ثبت میکرد. او با خانواده شهدا، دوستان شهدا و افرادی که شاهد شهادت آنها بودند، گفتوگو و مصاحبههای تصویری ضبط میکرد. برخی از این شهدا حتی در سطح شهر، به شهادت رسیده بودند؛ مثل نیروهایی که در ایستهای بازرسی حضور داشتند. این مستندساز هر روز حدود پنج تا شش ساعت مصاحبه تصویری ضبط میکرد. نکته جالب این بود که از دل همین گفتوگوها و مصاحبهها، چند سوژه ناب پیدا شد که بعدها پس از پایان جنگ، درباره آنها فیلم مستند ساختند.
محمود جوانبخت در پایان بیان کرد: این تجربه نشان میدهد که چگونه میتوان با حضور در میدان و ثبت روایتهای مختلف، مجموعهای از خاطرات و تجربهها را گردآوری کرد و بعدها از دل آنها آثار مستند ارزشمندی ساخت. درواقع، همین ثبت و ضبط روایتهای افراد در زمان وقوع بحران است که میتواند در آینده به شکلگیری آثار تاریخی و مستند کمک کند.
سیوچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفتوگو کنیم» از بیستوسوم تا سیام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار میشود.
نظر شما