شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵ - ۱۰:۵۱
اصفهان؛ شهری که فقط با کالبدش زنده نمی‌ماند

اصفهان - اصفهان را می‌توان از دریچه بناهای تاریخی، میدان‌ها، پل‌ها و معماری باشکوهش شناخت؛ شهری که نامش با نقش جهان، چهارباغ، زاینده‌رود و میراث چندصدساله صفوی گره خورده است. اما آیا اصفهان فقط همین مجموعه بناها و نشانه‌های تاریخی است؟

به گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، اصفهان را می‌توان از دریچه بناهای تاریخی، میدان‌ها، پل‌ها و معماری باشکوهش شناخت؛ شهری که نامش با نقش جهان، چهارباغ، زاینده‌رود و میراث چندصدساله صفوی گره خورده است. اما آیا اصفهان فقط همین مجموعه بناها و نشانه‌های تاریخی است؟ اگر روزی این بناها باقی بمانند اما روایت‌ها، خاطره‌ها، صداها، لهجه‌ها و زندگی جاری در میان آن‌ها از بین برود، آیا هنوز می‌توان از اصفهان سخن گفت؟ و مهم‌تر از آن، آیا شهری که روزگاری یکی از کانون‌های بزرگ تمدنی ایران بوده، می‌تواند در جهان پرتنش امروز برای شهروندانش امید و امکان ادامه زندگی بسازد؟ این پرسش‌ها محور اصلی نشست «اصفهان به روایتی دیگر» بود که به مناسبت روز اصفهان در شهر کتاب بهار برگزار شد. نشستی که تلاش داشت به‌جای تکرار روایت‌های آشنای ستایشگرانه از گذشته اصفهان، به سراغ ظرفیت‌های کمتر دیده‌شده شهر و نسبت امروز شهروندان با میراث تاریخی، اجتماعی و فرهنگی آن برود.

در این نشست مجتبی اسپنانی، فیلمساز، ارش جزینی، کارشناس و کنشگر محیط زیست، محمد عرب، معمار و بابک رجبی، موسیقی‌دان، از منظر تجربه و تخصص خود درباره اصفهان سخن گفتند. حاصل این گفت‌وگوها، تصویری چندوجهی از شهری بود که هم‌زمان با برخورداری از میراثی کم‌نظیر، با بحران‌های جدی در حوزه محیط زیست، هویت شهری، حیات اجتماعی و امکان بروز و ظهور فرهنگی مواجه است.

نقطه اشتراک سخنان حاضران این بود که اصفهان را نمی‌توان صرفاً در کالبد تاریخی آن خلاصه کرد؛ شهر زمانی زنده است که مردم در آن زندگی کنند، روایت بسازند، با یکدیگر ارتباط برقرار کنند و در ساختن آینده‌اش نقش داشته باشند.

اصفهان؛ اسطوره‌ای میان خیر و شر

مجتبی اسپنانی در آغاز نشست، بحث خود را با طرح مفهومی متفاوت از اصفهان آغاز کرد: «اسطوره‌شهر». از نظر او، اصفهان شاید در میان شهرهای ایران از معدود شهرهایی باشد که می‌توان ویژگی‌های یک اسطوره‌شهر را در آن جست‌وجو کرد؛ همان‌گونه که شهرهایی مانند رم، پاریس و ونیز در حافظه تاریخی و فرهنگی جهان جایگاهی فراتر از یک مکان جغرافیایی دارند.

اسپنانی برای توضیح این مفهوم، اسطوره‌شهر را بر اساس سه ویژگی تکرار، تکثیر و برخورداری از یک الگوی روایتمند تعریف کرد. به اعتقاد او، برای فهم این ویژگی‌ها باید میان دو مفهوم «کالبد» و «فضا» تمایز قائل شد. کالبد، آن چیزی است که در قالب معماری، بناها و آثار تاریخی به چشم می‌آید؛ اما فضا مجموعه روایت‌ها، داستان‌ها، خاطره‌ها و تجربه‌هایی است که در طول زمان در یک شهر شکل گرفته و نسل‌های مختلف آن‌ها را بازگو و بازتولید کرده‌اند.

از این منظر، اصفهان فقط مجموعه‌ای از بناهای تاریخی نیست؛ شهری است که روایت‌هایش همچنان امکان تکرار و تکثیر دارند. اما اسپنانی در کنار این ظرفیت، به وضعیت متناقض و بلاتکلیف اصفهان امروز نیز اشاره کرد. به باور او، اصفهان شهری است که هنوز میان چند هویت متفاوت سرگردان مانده است: کلان‌شهری که همه ویژگی‌های یک کلان‌شهر را ندارد، شهری تاریخی که هم‌زمان می‌خواهد صنعتی باشد و شهری که از یک سو به گردشگری وابسته است، اما از سوی دیگر بخشی از نیروهای مؤثر در آن در برابر توسعه گردشگری مقاومت می‌کنند.

او معتقد است این وضعیت متناقض را حتی می‌توان در نماد و نشان شهر اصفهان نیز مشاهده کرد؛ جایی که شهریار صفوی در برابر اژدهایی قرار گرفته که از تن خود او برآمده است. این تصویر برای اسپنانی استعاره‌ای از موقعیت امروز اصفهان است؛ شهری که با تهدیدهایی روبه‌روست که بخشی از آن‌ها از درون خود شهر و مناسبات آن برخاسته‌اند.

بخش مهمی از سخنان این فیلمساز به ضرورت حفاظت از بافت‌های تاریخی و فراتر از آن، حفظ روایت‌های زنده شهر اختصاص داشت. او با اشاره به تجربه‌هایی مانند تخریب حمام خسروآقا و از میان رفتن پهنه‌های تاریخی، تأکید کرد که حفاظت از یک بنای منفرد کافی نیست؛ آنچه باید حفظ شود، بستر و متنی است که بنا در آن معنا پیدا می‌کند.

اصفهان؛ شهری که با کالبدش زنده نمی‌ماند

به اعتقاد او، احیای معماری تاریخی نباید صرفاً به ساختن ویترینی برای گردشگران محدود شود. اهمیت این احیا در آن است که امکان روایت‌سازی و انتقال تجربه را فراهم کند. گردشگری که در یک محله تاریخی قدم می‌زند، باید چیزی برای دیدن، تجربه کردن و تعریف کردن داشته باشد. اگر فضا فاقد داستان و روایت باشد، امکان تکثیر فرهنگی آن نیز از میان می‌رود.

اسپنانی در ادامه، با اشاره به تجربه شخصی خود به‌عنوان فردی با پیشینه خانوادگی گرجی که در کودکی به اصفهان مهاجرت کرده و نزدیک به چهار دهه در این شهر زیسته است، به موضوع مهاجرپذیری و نسبت شهروندان با هویت اصفهانی پرداخت. او از احساس دوگانه خود سخن گفت: از یک سو اصفهان را عمیقاً دوست دارد و از سوی دیگر، با وجود سال‌ها زندگی در این شهر، همچنان گاهی خود را غریبه احساس می‌کند.

او یادآور شد که مهاجران و نیاکان گرجی آنان در شکل‌گیری بخشی از تاریخ و هویت اصفهان نقش داشته‌اند و نام‌هایی مانند امام‌قلی‌خان و دیگر چهره‌های برخاسته از این جامعه، بخشی از حافظه تاریخی شهر هستند. با این حال، مسئله اصلی از نگاه او صرفاً تجربه شخصی مهاجرت نبود، بلکه این پرسش بود که شهر تا چه اندازه توانسته است مشارکت و حضور همه گروه‌های انسانی را در هویت خود به رسمیت بشناسد.

اسپنانی تأکید کرد که اصفهان بدون شهروندانش نمی‌تواند زنده بماند. کاشی‌ها، دیوارها و مناره‌ها به‌تنهایی ارزش یک شهر را نمی‌سازند؛ آنچه به کالبد معنا می‌دهد، زندگی و رابطه انسان با آن است. او همچنین به اهمیت لهجه اصفهانی، واژگان بومی، داستان‌های محله‌ها و ادبیات محلی اشاره کرد و گفت گاهی نقش کسانی که زبان و روایت‌های شهر را زنده نگه می‌دارند، از مرمت یک بنای تاریخی نیز مهم‌تر است.

از نگاه او، اگر نسل جدید دیگر با ادبیات، خاطره‌ها و روایت‌های شهر ارتباط برقرار نکند و اگر تولیدات فرهنگی و سینمایی از لهجه و هویت بومی فاصله بگیرند، به‌تدریج یکی از مهم‌ترین ارکان اسطوره‌شهر بودن اصفهان از دست خواهد رفت.

همت‌آباد؛ وقتی تهدید به فرصت تبدیل می‌شود

پس از این نگاه فرهنگی و هویتی، ارش جزینی، کارشناس و کنشگر محیط زیست، تجربه‌ای عملی از ظرفیت‌های شهروندی اصفهان را روایت کرد؛ تجربه‌ای که نشان می‌داد چگونه می‌توان از دل مشکلات شهری، امکان شکل‌گیری مشارکت اجتماعی را فراهم کرد.

جزینی سخنان خود را با توضیح راهبرد «تبدیل تهدید به فرصت و فرصت به نقطه قوت درونی» آغاز کرد و به تجربه همکاری تشکل‌های محیط زیستی با شورای شهر اصفهان در سال ۱۳۹۷ پرداخت. در آن مقطع، با تشدید خشکسالی و بحران آب، از انجمن‌ها و سازمان‌های مردم‌نهاد درخواست شده بود که در زمینه فرهنگ‌سازی برای کاهش مصرف آب همکاری کنند.

اما از نگاه فعالان محیط زیست، این دعوت در عین حال می‌توانست تهدیدی برای استقلال و هویت تشکل‌های مردمی باشد؛ زیرا در برخی موارد، نهادهای دولتی به سازمان‌های مردم‌نهاد نه به‌عنوان شرکای مستقل، بلکه به‌مثابه نیروهای اجرایی و خدماتی خود نگاه می‌کنند.

جزینی این نوع مشارکت را نوعی «سبزشویی» توصیف کرد؛ وضعیتی که در آن از حضور مردم برای نمایش مشارکت اجتماعی استفاده می‌شود، بی‌آنکه اختیار و نقش واقعی به آن‌ها داده شود.

او افزود: راه‌حل پیشنهادی فعالان محیط زیست این بود که به‌جای برگزاری یک همایش یک‌روزه و نمایشی، برنامه به شکل یک پویش هدفمند و زمان‌دار اجرا شود؛ پویشی با نقطه آغاز، مسیر مشخص و هدفی قابل پیگیری. به این ترتیب، مسئله خشکسالی نیز به فرصتی برای تغییر الگوی مصرف و تقویت فرهنگ استفاده بهینه از منابع تبدیل می‌شد.

جزینی گفت: در این چارچوب، محله همت‌آباد به‌عنوان یکی از مناطق پایلوت انتخاب شد؛ محله‌ای که در حدود هشت دهه گذشته و با مهاجرت نیروی کار به اصفهان شکل گرفته بود. بافت فشرده، کوچه‌های باریک و پیچ‌درپیچ، تراکم بالا و محدودیت دسترسی به خدمات شهری، از ویژگی‌های این محله بود. بسیاری از ساکنان آن نیز مستأجر بودند و همین مسئله، شکل‌گیری احساس تعلق و مشارکت محلی را دشوارتر می‌کرد.

به گفته این کنشگر محیط زیست با این حال، بررسی‌های گروه نشان داد که همت‌آباد برخلاف بسیاری از تصورهای اولیه، از ظرفیت اجتماعی قابل‌توجهی برخوردار است. وجود نهادهایی مانند فرهنگسرای همت، مؤسسه نیک‌اندیشان، کانون‌های فرهنگی و آموزشی و همچنین حضور کنشگران فعال محلی، امکان آغاز یک برنامه مشارکتی را فراهم می‌کرد.

او در ادامه افزود: فعالیت‌ها در فروردین ۱۳۹۸ آغاز شد، اما هم‌زمانی آن با همه‌گیری کرونا، برنامه را با مانعی جدی مواجه کرد. تعطیلی فرهنگسراها، مدارس و اجتماعات حضوری، عملاً امکان ادامه کارگاه‌های توان‌افزایی را از میان برد.

جزینی گفت: گروه به‌جای توقف فعالیت، آموزش‌ها را به فضای مجازی منتقل کرد. محتوای آموزشی با استفاده از فایل‌های تصویری، پاورپوینت، توضیحات صوتی و فیلم تهیه و در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد. نتیجه این تغییر آن بود که دامنه مخاطبان از جمع‌های محدود ۱۰ تا ۲۰ نفره حضوری به صدها نفر افزایش یافت.

به گفته او یکی دیگر از دستاوردهای این مسیر، شکل‌گیری مطالبه برای تأسیس یک سازمان مردم‌نهاد محلی بود. ساکنان همت‌آباد به این نتیجه رسیده بودند که برای پیگیری مسائل و خواسته‌های محله، به نهادی مستقل و ریشه‌دار در خود محله نیاز دارند. با وجود دشواری‌های اداری و مخالفت‌هایی که جزینی آن‌ها را ناشی از نگاه امنیتی به فعالیت‌های مردم‌نهاد دانست، این پیگیری پنج سال ادامه یافت و سرانجام در سال ۱۴۰۳ نخستین مجوز فعالیت یک سازمان مردم‌نهاد محیط‌زیستی محله‌محور صادر شد.

او افزود: در سال ۱۴۰۴ نیز طرح توان‌افزایی مردم همت‌آباد به سازمان حفاظت محیط زیست ارائه شد. از میان ۸۰ طرح کشوری، ۱۰ طرح برگزیده و سه طرح برای اجرا انتخاب شدند که طرح همت‌آباد یکی از آن‌ها بود

جزینی ادامه داد که برای اجرای این برنامه، ۱۰۰ میلیون تومان از صندوق ملی محیط زیست و ۵۰ میلیون تومان نیز از محل مسئولیت اجتماعی شرکت دیوار اختصاص یافت. با این حال، به گفته جزینی، اجرای طرحی با ابعاد گسترده با چنین منابع مالی محدودی تنها با اتکا به ظرفیت‌های خود محله امکان‌پذیر شد.

او در ادامه گفت: فضاهای آموزشی را نهادهای محلی در اختیار گروه قرار دادند، تسهیلگران از میان سمن‌های دیگر شهر انتخاب شدند و مربیان نیز از سازمان آبفا، شرکت برق و نیروهای آموزش‌دیده خود محله تأمین شدند. در نتیجه، بخش عمده منابع مالی صرف برگزاری کارگاه‌ها، ایجاد انگیزه، اهدای هدایا و برنامه‌های جمعی شد.

جزینی اضافه کرد: حتی آغاز اجرای طرح در تیرماه ۱۴۰۴ و هم‌زمانی آن با شرایط جنگی و قطع مکرر برق نیز مانع توقف برنامه نشد. گروه تلاش کرد از تعطیلی‌ها برای حضور بیشتر مردم در کارگاه‌ها استفاده کند و با برگزاری جشن‌ها و کارگاه‌های شاد آموزش محیط زیست برای کودکان، بخشی از اضطراب و نگرانی خانواده‌ها را کاهش دهد. و کارگاه های ما در سال ۱۴۰۴ در زیر فشار جنگ به مدت ۲ ما و هر روزه برگزار می شد.

پیام اصلی تجربه همت‌آباد از نگاه جزینی این بود که سرمایه اجتماعی و ظرفیت‌های محلی، منابعی هستند که در بسیاری از مواقع کمتر از منابع مالی و امکانات رسمی مورد توجه قرار می‌گیرند. محله‌ای که در نگاه نخست با مجموعه‌ای از مشکلات کالبدی و خدماتی شناخته می‌شود، می‌تواند با اتکا به شبکه‌های انسانی خود به بستری برای کنشگری و تغییر تبدیل شود.

شهر به‌مثابه زیرساخت امید و تاب‌آوری

محمد عرب، معمار، بحث خود را از پرسشی متفاوت آغاز کرد: آیا اصفهان امروز می‌تواند به شهروندانش امید و توان ادامه دادن بدهد؟ او با اشاره به تجربه زیسته خود در نزدیکی میدان نقش جهان، گفت که این میدان برایش صرفاً یک فضای معماری یا اثر تاریخی نیست، بلکه بخشی از تجربه زندگی و شکل‌گیری شخصیت اوست. به اعتقاد عرب، بسیاری از لحظات زندگی فردی او با این فضای شهری پیوند خورده و همین تجربه نشان می‌دهد که معماری و شهر می‌توانند فراتر از عملکرد فیزیکی خود بر وضعیت روحی و اجتماعی انسان تأثیر بگذارند.

او برای توضیح این موضوع، به بازدیدی از فضای میان دو پوسته گنبد مسجد جامع عباسی اشاره کرد؛ فضایی پنهان در میان ساختار گنبد که به گفته او حدود ۱۲ متر فاصله میان دو لایه دارد. مواجهه با این شاهکار معماری، هم احساس افتخار از توانایی خلاقانه پیشینیان را در او برانگیخته بود و هم پرسشی جدی درباره وضعیت امروز معماری و شهرسازی ایجاد کرده بود: ما در برابر میراثی با چنین کیفیتی چه می‌کنیم؟

عرب معتقد است معماری در دوره‌های مختلف تاریخ ایران همواره کوشیده است شرایط دشوار جغرافیایی و اجتماعی را به محیطی مناسب‌تر برای زندگی تبدیل کند. او با اشاره به معماری مناطق کویری و مقایسه آن با مناطق شمالی کشور، توضیح داد که هرچه شرایط زیست دشوارتر بوده، تلاش انسان برای خلق فضایی باکیفیت‌تر و زیباتر نیز افزایش یافته است.

از نظر او، این ظرفیت همچنان در معماری وجود دارد، اما پرسش اصلی این است که آیا شهر امروز نیز چنین نقشی را برای شهروندان ایفا می‌کند؟

عرب شهر را مجموعه‌ای از ساختمان‌ها و معابر نمی‌داند، بلکه آن را متنی چندلایه توصیف می‌کند که امکان برخورد و ارتباط میان انسان‌ها را فراهم می‌آورد؛ فضایی که افراد در آن می‌توانند یکدیگر را پیدا کنند، گم شوند، تجربه کنند و روایت خود را بسازند.

او شاکله اصلی اصفهان را در پیوستگی فضاهای عمومی آن می‌بیند؛ گستره‌ای که از مسجد جامع و بازار آغاز می‌شود، به میدان نقش جهان می‌رسد، از بقایای دولتخانه صفوی عبور می‌کند و در امتداد چهارباغ به حاشیه زاینده‌رود پیوند می‌خورد.

از نگاه او، ویژگی کم‌نظیر اصفهان در ترکیب معماری، طبیعت و زندگی روزمره مردم در یک ساختار پیوسته است. این شهر برخلاف بسیاری از شهرهای تاریخی جهان، تنها مجموعه‌ای از بناهای ارزشمند با فضاهای باقی‌مانده میان آن‌ها نیست؛ بلکه در مقیاسی گسترده، فضاهای عمومی آن نیز طراحی شده‌اند.

عرب تأکید کرد یکی از مهم‌ترین ارزش‌های اصفهان این است که فضاهای باکیفیت تاریخی آن همچنان در اختیار عموم مردم قرار دارند و شهروندان با طبقات و شرایط اقتصادی متفاوت می‌توانند از آن‌ها استفاده کنند. این ویژگی در روزگاری که فشارهای اقتصادی بسیاری از خانواده‌ها را از دسترسی به خدمات و امکانات تفریحی محروم می‌کند، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

او از این ظرفیت به‌عنوان بخشی از زیرساخت اجتماعی شهر یاد کرد؛ زیرساختی که به‌تدریج و در طول زمان شکل می‌گیرد و در شرایط بحران می‌تواند مانع انزوا و فروپاشی روابط اجتماعی شود.

اصفهان؛ شهری که با کالبدش زنده نمی‌ماند

عرب برای توضیح اهمیت فضاهای عمومی، به تجربه شهر مدلین در کلمبیا اشاره کرد؛ شهری که با بحران‌های اجتماعی، خشونت و شکاف‌های طبقاتی روبه‌رو بوده و در آن توسعه فضاهای عمومی، کتابخانه‌ها و عرصه‌های مشترک شهری به‌عنوان یکی از راهبردهای بهبود وضعیت اجتماعی دنبال شده است.

به اعتقاد او، فضاهای عمومی می‌توانند پیوندهای ضعیف اما بسیار ارزشمند اجتماعی را شکل دهند؛ پیوندهایی که میان رهگذران، همسایگان، کسبه و افرادی ایجاد می‌شوند که لزوماً روابط نزدیک و خانوادگی با یکدیگر ندارند. همین ارتباطات روزمره است که سرمایه اجتماعی را می‌سازد.

او همچنین هشدار داد که تبدیل شهر به کالایی برای مصرف گردشگران، می‌تواند حیات واقعی آن را تهدید کند. عرب با اشاره به تجربه ونیز و محدودیت‌هایی که در برخی فضاهای آن برای استفاده روزمره مردم وجود دارد، تأکید کرد که نباید اجازه داد اصفهان نیز به فضایی تبدیل شود که مردم فقط برای تماشا و مصرف آن حضور پیدا کنند، نه برای زندگی کردن.

از دیگر کارکردهای مهم فضای شهری از نظر او، امکان مواجهه با تفاوت‌هاست. در شرایطی که شبکه‌های اجتماعی می‌توانند افراد را در معرض روایت‌های یک‌سویه و قطبی‌شدن قرار دهند، فضای واقعی شهر امکان برخورد روزمره انسان‌ها با یکدیگر را فراهم می‌کند. افرادی که ممکن است در فضای مجازی تصویری کاملاً انتزاعی و حتی خصمانه از یکدیگر داشته باشند، در زندگی روزمره در کنار هم راه می‌روند و تعامل می‌کنند.

عرب این تجربه را یکی از عوامل مهم تاب‌آوری اجتماعی می‌داند؛ زیرا جامعه تاب‌آور جامعه‌ای است که بتواند تفاوت‌ها را تحمل کند و امکان زندگی مشترک را حفظ کند.

او در بخش دیگری از سخنانش به اهمیت تجربه زیبایی در زندگی روزمره اشاره کرد. به باور او، معماری و فضای شهری اصفهان این امکان را فراهم می‌کند که انسان بدون برنامه‌ریزی قبلی و در جریان زندگی عادی با زیبایی مواجه شود؛ تجربه‌ای که می‌تواند از کرختی روانی بکاهد و کیفیت زندگی را بهبود دهد.

همچنین مفهوم «مکان سوم» در سخنان او جایگاه ویژه‌ای داشت. مکان اول خانه، مکان دوم محل کار و مکان سوم فضایی است که انسان در آن از نقش‌های رسمی و روزمره خود فاصله می‌گیرد و در یک محیط عمومی و غیررسمی حضور پیدا می‌کند. فضاهایی مانند میدان‌ها، پارک‌ها، چهارباغ و حاشیه زاینده‌رود می‌توانند چنین نقشی داشته باشند.

او ارتباط اصفهان با طبیعت و به‌ویژه زاینده‌رود را نیز یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های شهر دانست. به اعتقاد او، زاینده‌رود در اصفهان صرفاً یک عنصر طبیعی نیست، بلکه به بخشی از زندگی اجتماعی تبدیل شده است. پل‌های تاریخی، به‌ویژه خواجو، نمونه‌هایی از معماری هستند که انسان را نه در فاصله از طبیعت، بلکه در ارتباط و تعامل با آن قرار می‌دهند.

عرب همچنین به اهمیت پیاده‌روی، ریتم زندگی شهری و ارتباط مستمر با فضاهای آشنا اشاره کرد و گفت حضور در محیط‌های شهری می‌تواند در شرایط بحران، مانند یک لنگر تعادلی برای انسان عمل کند و امکان بازگشت به ریتم طبیعی زندگی را فراهم آورد.

او در پایان نسبت به کالایی‌شدن معماری، تبدیل ساختمان‌ها به ابزار سرمایه‌گذاری و گسترش فضاهای تجاری کنترل‌شده هشدار داد؛ روندی که به اعتقاد او می‌تواند پیوستگی فضایی و عمومی شهر را از میان ببرد. از نگاه این معمار، اصفهان برای حفظ هویت خود باید همچنان شهری برای زندگی مردم باقی بماند، نه صرفاً مجموعه‌ای از بناهای تاریخی و فضاهای مصرفی.

موسیقی؛ صدایی که شهر را روایت می‌کند

بابک رجبی، موسیقی‌دان، آخرین سخنران نشست بود. او با رویکردی متفاوت، بحث خود را از مفهوم حضور و تجربه مستقیم آغاز کرد. از نظر او، میان خواندن یک متن و حضور در یک فضای واقعی تفاوتی اساسی وجود دارد. متن، حتی اگر کتابی ارزشمند باشد، از دریچه ذهن نویسنده و سپس تفسیر خواننده معنا پیدا می‌کند؛ اما حضور در یک فضا می‌تواند تجربه‌هایی ایجاد کند که پیشاپیش قابل پیش‌بینی نیستند.

رجبی با اشاره به موضوع موسیقی در اصفهان، به روایت ژان شاردن از سفرش به این شهر پرداخت. شاردن در سفر خود با نوازندگان و مطربان اصفهانی مواجه شده بود و ملودی‌ای را که شنیده بود برای ثبت و نت‌نگاری به موسیقی‌دانی در سرزمین خود منتقل کرده بود. رجبی این روایت را یکی از نشانه‌های اهمیت تاریخی موسیقی اصفهان و امکان مطالعه و بازآفرینی ملودی‌های قدیمی دانست.

او سپس با اشاره به دیدگاه شوپنهاور درباره موسیقی، بر ویژگی خاص این هنر تأکید کرد: موسیقی برخلاف بسیاری از هنرها که از طریق تصویر، کلمه یا روایت به یک معنای بیرونی متصل می‌شوند، مستقیماً با احساس و تجربه انسان ارتباط برقرار می‌کند. موسیقی برای اثرگذاری الزاماً به یک تفسیر واحد نیاز ندارد و هر شنونده می‌تواند تجربه و معنای شخصی خود را از آن دریافت کند.

بخش دیگری از سخنان رجبی به تجربه شخصی او در آموزش موسیقی به کودکان اختصاص داشت. او توضیح داد که علاقه‌اش به کار با کودکان از اینجا شکل گرفته که آن‌ها در تجربه موسیقی، کمتر گرفتار قضاوت و مقایسه هستند و واکنش‌های صادقانه‌تری نشان می‌دهند. رجبی با استفاده از یک ساز کوچک که برای همین فعالیت‌ها تهیه کرده بود، از مسیر حرفه‌ای خود در آموزش موسیقی کودک گفت؛ مسیری که در فرانسه نیز با دشواری‌هایی برای ورود به بازار کار همراه بوده، اما سرانجام از طریق ارتباط با کودکان و خانواده‌هایشان به شکل‌گیری کلاس‌های موسیقی انجامیده است.

او در ادامه به موانع فعالیت موسیقی در ایران نیز پرداخت و از دشواری‌های اداری و اختلاف‌نظرها درباره امکان برگزاری اجرای رسمی در فضاهای عمومی سخن گفت. به گفته او، برای دریافت مجوز یک کنسرت در اصفهان، بیش از یک سال پیگیری کرده و با وجود همراهی و حمایت افراد مختلف، هنوز به نتیجه قطعی نرسیده است.

رجبی در پایان، با اجرای قطعه‌ای با مضمون عشق به اصفهان، میدان نقش جهان، چهارباغ، جلفا، کنیسه حضرت داوود و زاینده‌رود، سخنانش را به تجربه‌ای موسیقایی پیوند زد. قطعه‌ای که در آن عشق به شهر با نگرانی از خشکی زاینده‌رود و دلبستگی به تنوع فرهنگی و مذهبی اصفهان همراه شده بود.

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.

پربازدیدترین

تازه‌ها

پربازدیدها