به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، نشست بایستهها و شایستههای ترجمه و نشر در آثار حوزه مقاومت و دفاع مقدس با موضوع شناخت بازار با حضور جواد کاموربخشایش، پژوهشگر، جواد کلاته، پژوهشگر و ناشر و مازیار حاتمی، مدیر نشر فاتحان با حضور سه تن از رایزنان فرهنگی ایران به همت مرکز ساماندهی نشر و ترجمه معارف اسلامی و علوم انسانی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی چهارشنبه 27 آبانماه در سرای اهل قلم موسسه خانه کتاب و ادبیات ایران برگزار شد.
جواد کاموربخشایش گفت: تاکنون در تولید آثار ادبیات پایداری، ژانرهای متنوع و متعددی خلق شده و تلاشها برای تولید قالبهای جدید در مضمون و محتوا ادامه دارد. اما مسئله اصلی این است که چگونه این ادبیات را به جهان منتقل کنیم. به باور من، انتقال شایسته این آثار نیازمند الزاماتی است که مهمترین آنها، موضوع "ترجمه" است. اگر دهه شصت را بررسی کنیم، از ابتدای پیدایش ادبیات دفاع مقدس، اهمیت ترجمه به عنوان ابزاری مؤثر در انتقال مفاهیم و آموزههای این ادبیات به خارج از مرزهای ایران، آنطور که باید، تبیین نشد.
او افزود: در دهه شصت، آثار موفق یا پرشماری از ادبیات پایداری به زبانهای خارجی ترجمه نشد. شاید در آن زمان، این ادبیات هنوز به بلوغ کافی نرسیده بود یا سیاستگذاران فرهنگی احساس نمیکردند که ادبیات دفاع مقدس نیازمند خروج از مرزهای جغرافیایی است؛ در حالی که وجوه انسانی جنگ، در هر ملت، نسل و کشوری قابل درک و شناسایی است. من در نشستهایی در آسیای میانه با پژوهشگرانی از 25 کشور دنیا مواجه شدم که از من پرسش کردند چرا درباره جنگ عراق و ایران از عنوان دفاع مقدس استفاده میکنید؟در حالی که در نگاه آنها، ادعای تجاوز نیز در کارنامه ما ثبت شده است!!
این پژوهشگر عنوان کرد: پس از آنکه برخی کتابهای ترجمهشده به انگلیسی را در اختیار آن استادان قرار دادم و آنها را مطالعه کردند، متوجه شدم که بسیاری از فعالیتهای ما در داخل ایران، صرفاً برای مخاطب داخلی است و جهان خارج از حقانیت جمهوری اسلامی و انقلاب اسلامی بیاطلاع است؛ در نتیجه، روایتهای مغرضانه دشمن را میپذیرند. سفرهایی که به ترکیه و قبرس داشتم و آشنایی با همایشهای بینالمللی در کشورهای اوراسیا با عنوان "جنگ و فرهنگ"، باعث شد به اهمیت ترجمه و ارتباطات بینالمللی پی ببرم و برای حل این چالشها با دوستان جلساتی برگزار کنم.
او عنوان کرد: امیدوارم در نشست امروز، وضعیتسنجی دقیقی از موضوع ترجمه در ادبیات پایداری صورت گیرد و بایستهها، شایستهها و مشکلات موجود در این مسیر بررسی شود. در این نشست، از تجربیات ارزشمند مازیار حاتمی، مدیر انتشارات فاتحان و جواد کلاته عربی، پژوهشگر و مدیر نشر 27 بعثت که به صورت تخصصی در حوزه ترجمه فعال بودهاند و تجربیات گرانبهایی در خارج از کشور دارند، بهرهمند خواهیم شد. در نهایت، از سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی و مرکز ساماندهی نشر و ترجمه معارف اسلامی و علوم انسانی به عنوان برگزارکننده این نشست و همچنین از عبدالرضا عالیزاده بابت تلاشهایشان تشکر میکنم.
به جای حضور صوری، نیازمند بازنگری در روشهای معرفی
در ادامه جواد کلاته عربی با طرح یک پرسش ابتدایی درباره هدف از ترجمه در ادبیات دفاع مقدس گفت: در بررسی کلی موضوع ترجمه، نخستین و حیاتیترین گام این است که به طور جدی و دقیق بر سر هدفمان توافق کنیم. باید از خود بپرسیم که اساساً از ترجمه دنبال چه دستاوردی هستیم؟ اگر بتوانیم هدف نهایی را به درستی تعریف کنیم، بسیاری از دشواریهای مسیر برطرف خواهد شد. برای نمونه، در ترجمه برخی آثار که به عراق ارسال شد و در آنها به عراق به عنوان دشمن پرداختیم، احتمالا واکنشهای مثبتی دریافت نکردیم. به باور من، بخشی از هدف ما باید القا و معرفی فرهنگ و شخصیت انسانِ دفاع مقدس به جامعه جهانی باشد.
او ادامه داد: اگر بخواهیم نگاهی نقادانه داشته باشیم، در بسیاری از نشستها و گفتوگوها با نویسندگان، متوجه میشویم که در معرفی انسان دفاع مقدس دچار ضعف هستیم. اگر در این رابطه به نگاه رهبر شهید در زمینه ترجمه ادبایت دفاع مقدس نگاه کنیم، ایشان درباره اهمیت ادبیات دفاع مقدس و مقاومت بیش از انرژی هستهای صحبت کردند و این نشان از اهمیت موضوع دارد. اما در بعد عملی، در زمینه معرفی فرهنگ و افتخارات انسان انقلاب اسلامی و دفاع مقدس را به جامعه جهانی، سازوکار دقیقی نداریم. متأسفانه برخی اقدامات ما در این مسیر ناقص یا بدون سنجش کافی است و همین موضوع باعث شده تا حضور ما در عرصههای بینالمللی، گاهی مانند یک جسم خارجی باشد که تناسب لازم را در جامعه هدف ندارد.
این ناشر عنوان کرد: ضمن اینکه تجربه حضور در نمایشگاههای بینالمللی نشان میدهد که متأسفانه بسیاری از فعالیتهای ترجمه و حضور در خارج از کشور، از حالت استراتژیک خارج شده و به فضایی ماموریتی، کارمندی یا حتی توریستی تبدیل شده است؛ به گونهای که سفرهایی انجام میشود اما نتیجهای ملموس و دستهبندی شده به دست نمیآید. برای مثال، در نمایشگاه کتاب بغداد در بازدید از نشر پرتقال، متوجه شدم که مخاطبان خودش را در عراق دارد، در حالی که برخی غرفههای حوزه دفاع مقدس، با وجود حضور فیزیکی، مخاطب چندانی نداشتند. این نشان میدهد که ما به جای حضور صوری، نیازمند بازنگری در متدولوژی و روشهای معرفی آثار خود هستیم.
نیازمند یک سیاست اجرایی و عملی با نگاه نیازمحور
مازیار حاتمی گفت: در حوزه ترجمه ادبیات پایداری، سالهاست که ما با یک انگیزه درونی حرکت کردهایم؛ شاید به این دلیل که میخواستیم در اجرای این کار «اولین» باشیم یا احساس مسئولیت میکردیم که این عرصه، ساحت مهمی از انقلاب است و خوب است ما در آن پیشقدم باشیم. اما اگر بخواهیم صادقانه وضعیت ترجمه در حوزه ادبیات پایداری و مقاومت را بررسی کنیم، باید بپذیریم که تقریباً همانجای گذشته ایستادهایم و پیشرفت محسوسی حاصل نشده است.
او با تامل درباره شرکت کردن ناشران دفاع مقدس در نمایشگاههای خارجی ادامه داد: به جز تعداد محدودی از عزیزانی که تجربه دارند، غالب حاضران در نمایشگاههای بینالمللی، فعالان حوزه مقاومت و ادبیات پایداری نیستند؛ بیشتر از حوزههای دیگرند که در نمایشگاه فعالاند و موفق هم میشوند. در این حوزه کمتر کسی به صورت تخصصی روی موضوع کار میکند. برای نمونه، ما بررسی نمیکنیم که در نمایشگاه فرانکفورت چه چیزی باید ارائه شود یا نیاز مخاطب در آن کشور چیست؛ جغرافیا و بازار نشر آنجا را مطالعه نمیکنیم. بسیاری از سفرهای ما تشریفاتی است و حتی عزیزانی که به نمایشگاهها میروند، چندان مورد توجه نیستند. باید روشن شود که اصلاً به این نمایشگاهها بروند یا نروند؛ ما نیازمند یک سیاست اجرایی و عملی با نگاه نیازمحور هستیم.
مدیر نشر فاتحان اظهار کرد: ما یکی از بهترین تمدنها و فرهنگها را داریم و در مقاطعی از تاریخ این کشور، بهترین جوانانمان را در پی حملات و تهاجمها از دست دادهایم؛ این تاریخ باید برای بسیاری از ملتها و کشورهای جهان شناخته شود. اما تصور من این است که با شناخت مخاطب کشور هدف عمل نکردهایم. باید میزی داشته باشیم و بنشینیم و تصمیم بگیریم که در پنج سال آینده، در ده نمایشگاه بینالمللی حضور فعال داشته باشیم و از ناشرانی که کتابهای خوبی برای عرضه در جامعه جهانی دارند حمایت کنیم؛ نه اینکه صرفاً اجازه حضور به آنها بدهیم. اگر این روش اجرا شود، میتوانیم بگوییم نخستین گامها را نهضت ترجمه در مسیر رساندن پیام ایران بزرگ به جهان برداشتهایم.
حاتمی گفت: من فقط از دفاع مقدس صحبت نمیکنم؛ ما در هر مقطعی که تاریخ خود را ترجمه کردیم، موفق شدهایم، چون همه آنچه در طول قرنها در تاریخ ایران اتفاق افتاده، به نوعی دفاع مقدس است. دفاع مردم خراسان شمالی در برابر تهاجمات مغول، دفاع مقدس نیست؟ حتی زندگی و رنج بانوانی چون بیبی مریم بختیاری نوعی از دفاع مقدس است. اما نتوانستیم این مهم را برای خودمان بازتا دهیم چه رسد به ترجمه برای جهانیان. امروز کتابی را به کشوری میبریم و وقتی آن را باز میکنیم، میبینیم ضد همان کشور نوشته شده و نمیتوانیم ارائهاش کنیم؛ ترجمه شده و هزینههای بسیاری هم برده، اما اینکه اصلاً لازم بود این کتاب ترجمه شود یا نه، بررسی نشده است؟ تنها به این دلیل که در فلان نمایشگاه هستیم و ارتباط و بودجه داریم، نیمی از کتابهای خودمان را ترجمه میکنیم؛ کتابی که در نهایت کشور ما را به درستی معرفی نمیکند.
ترجمه نباید فقط انتقال کلمات باشد
مصطفی دریاباری گفت: به عنوان مقدمه باید بگویم ما دیپلماتها پیامهای رسمی را منتقل و مواضع کشور را در سخنرانیها تبیین میکنیم، اما کتاب اثری است که سالها در خانهها، دانشگاهها و کتابخانهها باقی میماند و در ذهن مخاطب حضور دارد. ناشران در حقیقت سفیران بیعنوان فرهنگ و اندیشه یک ملت هستند و سهم عمدهای در شناخت متقابل ملتها دارند. تمدن ما تمدنی کتابمحور و دانشپژوه است و کتاب میتواند یکی از مهمترین ابزارهای حضور تمدنی ایران در جهان باشد، مشروط بر آنکه از زبانهای غالب و متناسب با نیاز مخاطب استفاده کنیم.
او افزود: قاره آفریقا را نباید یک بازار واحد تصور کرد؛ چرا که با ۵۶ کشور، تنوع گستردهای در زبان، تاریخ، ساختار اجتماعی و ذائقه ادبی دارد. اما آفریقای جنوبی جایگاهی ویژه دارد؛ این کشور از نظر ساختار دانشگاهی، انتشاراتی و شبکه رسانهای بسیار توسعهیافته است و پنج دانشگاه اول آن در رتبههای برتر قاره قرار دارند. همچنین تاریخ مبارزه با آپارتاید، تجربه گذار سیاسی و جایگاه استراتژیک جغرافیایی، این کشور را به مقصدی ایدهآل تبدیل کرده است. موضوعاتی چون عدالت، آزادی، مقاومت و حقوق ملتها در آفریقای جنوبی جایگاهی والا دارد و میتوان از این مسیر وارد شد.
رایزن فرهنگی ایران در آفریقای جنوبی بیان کرد: در بازار نشر آفریقای جنوبی، زبان انگلیسی با ۷۸ درصد سهم، زبان غالب است و زبانهای آفریکانس و زبانهای بومی سهمهای بعدی را دارند. طبق آمارهای ۲۰۲۴، گردش مالی صنعت نشر در این کشور ۱۶۳ میلیون یورو بوده که بخش بزرگی از آن به کتابهای آموزشی اختصاص دارد و همین حوزه میتواند اولویت ورود ما باشد. در مورد کتابهای دیجیتال نیز با وجود رشد تدریجی، همچنان بازار کتابهای فیزیکی گستردهتر است و توصیه میکنم ناشران با رویکردی ترکیبی وارد این بازار شوند.
دریاباری در ادامه خاطرنشان کرد: در زمینه ادبیات دفاع مقدس، هدف ما نباید صرفاً ترجمه و انتشار آثار باشد، بلکه باید تجربه تاریخی و فرهنگی ایران را به روایتی تبدیل کنیم که برای مکاتب آفریقای جنوبی قابل فهم و پذیرش باشد. ترجمه نباید فقط انتقال کلمات باشد، بلکه باید تبدیل فرهنگی صورت گیرد. ما تجربه موفقی در ارائه دورههای مطالعات اسلامی به زبانهای سواحلی، اردو و مالایی داشتیم که نشان میدهد اگر سریع و عملیاتی عمل کنیم، میتوانیم در بازارهای جدید موفق شویم.
نظر شما