سرویس دین و اندیشه خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- سیده معصومه محمدی؛ شناخت فلسفه غرب، بهویژه در روزگاری که مناسبات سیاسی، فرهنگی و علمی ملتها بیش از گذشته درهمتنیده شده است، صرفاً یک ضرورت دانشگاهی یا مطالعاتی نیست؛ بلکه پیشنیازی برای فهم تحولات جهان معاصر، ارزیابی مبانی فکری تمدن جدید و شکلدادن به گفتوگویی آگاهانه و انتقادی با سنتهای فکری دیگر به شمار میرود. با این حال، مواجهه با فلسفه غرب در فضای فکری ما همواره با دو رویکرد متقابل همراه بوده است: گروهی آن را بهمثابه منظومهای فکری و معرفتی مینگرند که باید از آن آموخت و گروهی دیگر، با بدبینی به مبانی و پیامدهای آن، مطالعهاش را چندان ضروری نمیدانند. در چنین فضایی، شناخت دقیق مکاتب فلسفی غرب و تمایز میان جریانهای متنوع آن میتواند زمینهساز عبور از داوریهای کلی و مواجههای عمیقتر و سنجیدهتر باشد.

کتاب «مکاتب فلسفی غرب» نوشته عبدالحسین خسروپناه، دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، تلاشی در همین مسیر است. نویسنده در این اثر میکوشد با معرفی جریانها و مکاتب گوناگون فلسفی غرب، تصویری متنوع و چندلایه از سیر اندیشه فلسفی در غرب ارائه دهد و نشان دهد که غرب را نمیتوان دارای یک فلسفه یکپارچه و همگون دانست. اهمیت این شناخت، از منظر خسروپناه، تنها در آشنایی با تاریخ فلسفه غرب خلاصه نمیشود؛ بلکه امکان گفتوگو میان سنتهای فلسفی، بهرهگیری انتقادی از دستاوردهای فکری دیگران و بازاندیشی در ظرفیتهای حکمت اسلامی را نیز فراهم میآورد.
در این گفتوگو، ضمن بررسی ضرورت شناخت فلسفههای غربی و شرقی و ظرفیتهای آنها برای گشودن افقهای تازه معرفتی، درباره نسبت غربشناسی با حکمت اسلامی، ضعف دیپلماسی علمی، دستهبندی مکاتب و جریانهای فکری غرب و نیز پیوند حکمت با مسئله حکمرانی سخن گفتهایم.
در مقدمه کتاب «مکاتب فلسفی غرب» نکتهای قابلتوجه درباره ضرورت آشنایی با سنتهای فلسفی دیگر، از جمله فلسفه غرب و فلسفه شرق، مطرح کردهاید. در فضای فکری ما گاهی فلسفه غرب و فلسفه شرق بهعنوان دانشی گمراهکننده یا رهزن تلقی میشود و در نتیجه، مواجهه با آن با نوعی بدبینی همراه است. از نظر شما، مطالعه فلسفههای دیگر چه ظرفیتهایی برای گشودن افقهای تازه معرفتی دارد و ما چگونه میتوانیم از این سنتها بهره ببریم؟
به نظرم، برای پاسخ به این پرسش باید یک پیشفرض هستیشناختی و معرفتشناختی را بپذیریم و آن اینکه همه حقایق در اختیار یک انسان یا یک گروه از انسانها نیست. هر انسانی بخشی از حقیقت را درمییابد و ازاینرو، هنگامی که انسانها در کنار یکدیگر قرار میگیرند، میتوانند در کشف حقیقت به هم کمک کنند و از طریق مشارکت معرفتی، به شناخت ابعاد بیشتری از واقعیت دست یابند، البته این سخن درباره انسانهای متعارف است؛ زیرا انبیا و اولیای الهی از جایگاه و مرتبه دیگری برخوردارند و از طریق وحی و ارتباط با عوالم ملکوت و جبروت، حقایقی را دریافت میکنند که در دسترس انسانهای عادی نیست. اما ما انسانهای متعارف، با اتکا به حواس ظاهری و باطنی، عقل، قدرت استنباط، استدلال و اجتهاد خود به شناخت حقیقت میپردازیم و طبیعی است که در این مسیر به مشارکت و گفتوگو با دیگران نیاز داشته باشیم.
برای مثال، آیا میتوان گفت تمام حقایق فقهی نزد شیخ انصاری، صاحب جواهر یا آیتالله العظمی خویی بوده است؟! طبعاً چنین ادعایی درست نیست. هر یک از این بزرگان بخشی از حقایق و ظرفیتهای معرفتی فقه را دریافتهاند و مشارکت علمی فقها میتواند به کشف ابعاد بیشتری از حقیقت کمک کند. در فلسفه نیز همین وضعیت وجود دارد. افلاطون و ارسطو به برخی حقایق دست یافتهاند و کانت و هگل نیز ابعاد دیگری از مسائل فلسفی را بررسی کردهاند. ممکن است ما همه مبانی و نتایج فلسفه کانت یا هگل را نپذیریم، اما مطالعه آثار آنان میتواند جلوههای تازهای از حقیقت را برای ما آشکار کند؛ جلوههایی که شاید با مطالعه ابنسینا، سهروردی یا ملاصدرا به همان صورت برایمان گشوده نشده باشد.

این یک بحث کلی و در عین حال فلسفی و انسانشناختی است. اما اگر بخواهیم آن را انضمامیتر بررسی کنیم، میتوانیم به تجربه فلسفه اسلامی معاصر توجه کنیم. برای نمونه، چرا علامه طباطبایی در کتاب «اصول فلسفه و روش رئالیسم» مسیر متفاوتی از آنچه در «بدایة الحکمة» و «نهایة الحکمة» دنبال کرده، در پیش میگیرد؟
در «بدایة الحکمة» مباحث با تعریف فلسفه و موضوعاتی همچون اصالت وجود و تشکیک وجود آغاز میشود و سپس به مباحث علم و عالم و معلوم و واجبالوجود میرسد. «نهایة الحکمة» نیز همین مسیر را با عمق و تفصیل بیشتر و برای مخاطبانی با سطح علمی بالاتر دنبال میکند، اما در «اصول فلسفه و روش رئالیسم»، علامه طباطبایی در همان مباحث آغازین، به موضوعاتی مانند ادراکات و اعتباریات میپردازد و بهنوعی معرفتشناسی را بر هستیشناسی مقدم میکند.

این توجه به معرفتشناسی در آثار متفکران دیگر ما نیز ادامه پیدا کرد. آیتالله مصباح یزدی در «آموزش فلسفه» پس از مقدمات، مباحث معرفتشناسی را مطرح میکند و سپس به هستیشناسی میپردازد. آیتالله جوادیآملی نیز به این حوزه توجه ویژهای داشته و حتی کتاب مستقلی با عنوان «معرفتشناسی در قرآن» تألیف کرده است. پیش از این دو بزرگوار نیز شهید مطهری به مسئله شناخت توجه داشت و کتاب «مسئله شناخت» را تدوین کرد و مباحثی درباره شناخت و معرفت در قرآن ارائه داد. پس از آن نیز معرفتشناسی در فلسفه اسلامی گسترش بیشتری یافت.
به نظرم، بخشی از این تحول را باید در مواجهه متفکران ما با فلسفه غرب جستوجو کرد. علامه طباطبایی از طریق ارتباط با هانری کربن و نیز آشنایی برخی از شاگردان و متفکران معاصر، مانند داریوش شایگان، با فلسفه غرب، متوجه اهمیت پرداخت مستقل به معرفتشناسی شد، البته این به معنای پذیرش مبانی معرفتشناختی غرب، اعم از عینیتگرایی یا ذهنیتگرایی، نیست. متفکران اسلامی میتوانند با حفظ مبانی حکمت اسلامی، مسائل معرفتشناختی را از منظری تازه بررسی کنند.
نمونه دیگر، پدیدارشناسی است. این مکتب میکوشد پدیده را با صرفنظر از برخی مبانی و لوازم از پیشفرضشده، مورد توجه قرار دهد و به نحوی به ذات و چیستی آن نزدیک شود. در جهان جدید، جریانهایی از نوعی ذاتگرایی مدرن نیز مطرح شدهاند؛ در حالی که بخش مهمی از جریانهای فلسفی مدرن، از پراگماتیسم و پوزیتیویسم گرفته تا اگزیستانسیالیسم، تجربهگرایی و عقلگرایی، به شیوههای متفاوتی با ذاتگرایی کلاسیک مواجه بودهاند. به نظر من، پدیدارشناسی در شکلگیری برخی صورتهای جدید ذاتگرایی نقش داشته است و این مباحث میتوانند زوایایی را پیش روی ما قرار دهند که در فلسفه اسلامی کمتر به آنها پرداخته شده است.
در فلسفه شرق نیز ظرفیتهای مشابهی وجود دارد، البته مطالعات من در این حوزه به گستردگی مطالعاتم در فلسفه غرب نیست، اما باید توجه داشت که فلسفه شرق، عرفان شرقی و دینشناسی شرق پیوند بسیار نزدیکی با یکدیگر دارند. مرحوم داریوش شایگان در این زمینه مطالعات عمیقی داشت. ایشان در سالهای پایانی عمر، گاهی از فرانسه به ایران میآمد. یکبار با من تماس گرفت تا دیداری داشته باشیم. در اولین دیدار دیدم کتاب «فلسفه فلسفه اسلامی» را که مطالعه کرده بود، روی میز گذاشت و درباره آن گفتوگو کردیم. این دیدارها زمینهساز جلسات و گفتوگوهای بعدی شد.
شایگان معتقد بود برای شناخت فلسفههای شرق، باید ادیان شرقی را نیز شناخت؛ زیرا فلسفه و دین در سنتهای شرقی بهشدت درهمتنیدهاند و بدون شناخت ادیان شرقی نمیتوان فلسفه آنها را بهدرستی فهمید. به نظرم، این سنتها میتوانند با عرفان اسلامی ما ارتباط و گفتوگوی سازندهای برقرار کنند. ما در عرفان نظری، عملی و ادبی، میراث بسیار غنی و ارزشمندی داریم. برای نمونه، مباحثی که در درسهای «تمهید القواعد» و «شرح فصوص الحکم» مطرح کردهام، از ظرفیتهای عمیق عرفان اسلامی حکایت دارد؛ هرچند بخشی از این درسها هنوز پیادهسازی و منتشر نشده است.
بنابراین، به اعتقاد من، فلسفه اسلامی میتواند با فلسفه غرب و فلسفه مدرن گفتوگو کند و عرفان اسلامی نیز میتواند با فلسفهها و سنتهای فکری شرق وارد گفتوگو شود. این تعامل به معنای کنارگذاشتن اصول و مبانی خودمان نیست؛ بلکه به معنای بهرهگیری متقابل و گشودن افقهای تازه برای هر دو طرف است. حتی در آموزههای دینی ما، بهویژه در مباحث مربوط به انسان، ظرفیتهایی وجود دارد که میتوان آنها را با پرسشهای اگزیستانسیالیستی و مباحث فلسفه وجودی به گفتوگو گذاشت. بنابراین، انتقاد از فیلسوفان غربی هیچ منافاتی با بهرهگیری از اندیشههای آنان ندارد.
در نگارش کتاب «مکاتب فلسفی غرب» نیز همین رویکرد را دنبال کردهام. برخی فیلسوفان، مانند افلاطون، ارسطو و کانت، تأثیرگذاری گستردهای بر سیر فلسفه داشتهاند؛ به همین دلیل، تلاش کردهام آثار و اندیشههای آنان را با تفصیل و عمق بیشتری بررسی کنم. همه فیلسوفان از نظر میزان تأثیرگذاری در یک جایگاه قرار ندارند و طبیعی است که در معرفی مکاتب فلسفی، به متفکران اثرگذارتر توجه ویژهای داشته باشیم.
شما پیشتر نیز در قالب یک پروژه مطالعاتی، به موضوع غربشناسی پرداخته و مجموعهای از آثار را در این زمینه منتشر کردهاید. به نظر میرسد با توجه به تحولات سیاسی و بینالمللی و منازعاتی که امروز میان ایران و قدرتهای غربی جریان دارد، ضرورت شناخت غرب بیش از گذشته احساس میشود. برخی صاحبنظران نیز معتقدند برای مقاومت مؤثر در برابر غرب و مواجهه با آن، ابتدا باید غرب را بهدرستی شناخت. از نظر شما، چرا غربشناسی اهمیت دارد و این شناخت چه نسبتی با مواجهه انتقادی و گفتوگوی علمی با جهان غرب پیدا میکند؟
چون هر موضوعی را که میخواهیم درباره آن داوری کنیم، ابتدا باید بهدرستی بشناسیم. این مسئله بدیهی است. ما باید غرب را درست بشناسیم تا بتوانیم با آن گفتوگو کنیم یا مواجه شویم. این ضرورت درباره شرق نیز وجود دارد. افزون بر شناخت، باید از ظرفیت دیپلماسی علمی نیز استفاده کنیم.
برای روشنشدن اهمیت این مسئله، میتوان به برخی مناقشات تاریخی و سیاسی اشاره کرد. برای مثال، اختلاف بر سر جزایر سهگانه همواره یکی از موضوعات مورد مناقشه میان ایران و برخی کشورهای منطقه بوده است. حتی در دوره پهلوی نیز مسئله بحرین و جزایر سهگانه در مناسبات منطقهای مطرح بود و با وجود آنکه بحرین از ایران جدا شد، مناقشه درباره جزایر سهگانه همچنان ادامه یافت. امروز نیز افرادی در برخی کشورهای منطقه تمام تلاش خود را برای طرح ادعاهای مربوط به مالکیت این جزایر به کار میگیرند.
ما در این زمینه اسناد و مستندات تاریخی و حقوقی قابلتوجهی در اختیار داریم، اما مسئله این است که آیا توانستهایم این مستندات را بهدرستی در عرصه بینالمللی عرضه و منتشر کنیم؟ به نظر من، یکی از ضعفهای ما، پیوند ناکافی میان دیپلماسی سیاسی و دیپلماسی علمی است. بسیاری از مسائل تاریخی و حقوقی کشور نیازمند پژوهشهای عمیق و عرضه بینالمللی هستند، اما ظرفیت مراکز پژوهشی ما بهدرستی در خدمت دیپلماسی قرار نمیگیرد.
برای مثال، در کشور مراکز و مؤسسات متعددی درباره جنگ ایران و عراق تحقیق کردهاند و آثار فراوانی در این زمینه منتشر شده است؛ بااینحال، نتوانستهایم همه این دستاوردها را بهدرستی به جهان منتقل کنیم. وزارت امور خارجه باید توجه داشته باشد که بدون بهرهگیری از ظرفیت مراکز پژوهشی و دانشگاهی، دیپلماسی علمی و فرهنگی قدرتمندی شکل نمیگیرد. پژوهش و دیپلماسی سیاسی نباید دو مسیر جداگانه باشند.
این مسئله در مواجهه با ایالات متحده آمریکا و رژیم صهیونیستی نیز اهمیت دارد. هنگامی که این قدرتها به کشور ما حمله میکنند و جنایتهایی مانند حمله به میناب و شهادت کودکان و دیگر هموطنانمان رخ میدهد، صرفاً با محکومکردن این اقدامات نمیتوان همه ابعاد مسئله را برای افکار عمومی جهان روشن کرد. وقتی طرف مقابل ادعا میکند که ایران آغازگر منازعه بوده است، باید بتوانیم با استناد به اسناد تاریخی و شواهد معتبر، سابقه مداخلات آمریکا در ایران، از جمله کودتای ۲۸ مرداد، و دیگر اقدامات آن کشور را برای جهانیان تبیین کنیم.
ما در این زمینه به یک فناوری و مهارت ارتباطی نیاز داریم؛ یعنی باید بتوانیم با سیاستمداران، اندیشمندان، دانشگاهیان و مردم کشورهای دیگر گفتوگو کنیم و دیدگاهها و مستندات خود را به زبان قابلفهم و در قالبهای مؤثر عرضه کنیم. این همان حوزهای است که در آن به دیپلماسی علمی و فرهنگی نیاز داریم.
الان وضعیت دیپلماسی علمی و فرهنگی ما بسیار ضعیف است، اندیشمندان ایرانی چندان در جهان و حتی منطقه و حتی در میان اندیشمندان عرب شناخته شده نیستند؟!
من چند بار به مسکو سفر کردهام. در یکی از این سفرها، ما را به یک مرکز آموزشی وابسته به ارتدوکسها در فاصله حدود هفتاد تا هشتاد کیلومتری مسکو بردند. از مسئولان آنجا پرسیدم آیا فلسفه اسلامی نیز تدریس میکنید؟ پاسخ دادند که کتاب «تاریخ فلسفه اسلامی» هانری کربن را بهعنوان یکی از منابع درسی مطالعه میکنند. این برای من جالب بود؛ زیرا نشان میداد در برخی مراکز علمی و دینی خارج از کشور، به فلسفه اسلامی توجه میشود؛ هرچند مطالعه تاریخ فلسفه اسلامی لزوماً به معنای شناخت کامل خود فلسفه اسلامی نیست.

ما در واقع مانند صاحبان معادن ارزشمندی هستیم که منابع فراوانی در اختیار دارند، اما آنها را بهدرستی استخراج و معرفی نمیکنند. بسیاری از اندیشههای متفکران معاصر ما در غرب شناختهشده نیست.
پیش از جنگ دوازدهروزه، نیز سفری به هند داشتم. یک مؤسسه فرهنگی دولتی هندی از من دعوت کرده بود. این دعوت در چارچوب برنامهای صورت میگرفت که آن مؤسسه هر سال طی آن از یک شخصیت فرهنگی تأثیرگذار از کشورهای مختلف دعوت میکرد. من نخستین شخصیت ایرانی بودم که پس از حدود هفتاد سال برای حضور در این برنامه دعوت شدم. در جریان این سفر، در نه دانشگاه سخنرانی داشتم. برخی استادان دانشگاهی با آثار من آشنا بودند و در جلسات نیز از مباحث تطبیقی میان حکمت اسلامی و حکمت هندو، بهویژه در نسبت با بحرانهای انسان معاصر، استقبال میکردند.
پس از بازگشت به ایران، موضوع را با وزارت امور خارجه و وزارت علوم مطرح کردم و توضیح دادم که دانشگاههای هند به توسعه این ارتباط علمی علاقهمندند و زمینه مناسبی برای گسترش همکاریهای بینالمللی وجود دارد. اما پاسخ این بود که بودجه کافی نداریم. به نظر من، مسئله صرفاً مالی نیست؛ بلکه به نوعی نگرش و حکمرانی فرهنگی و علمی بازمیگردد. گاهی با تغییر نگاه و ایجاد سازوکارهای مناسب میتوان از ظرفیتهایی استفاده کرد که حتی هزینه چندانی هم ندارند.
ما باید هم فلسفه اسلامی و هم جریانهای فکری غرب را بشناسیم تا بتوانیم با آنها وارد گفتوگو شویم و دقیقاً مشخص کنیم نقد ما متوجه کدام مبانی و دیدگاههاست. امروز برخی افراد بدون شناخت کافی، غربستیز هستند؛ برخی دیگر بدون شناخت، غربگرا میشوند و گروهی نیز بدون آگاهی لازم، صرفاً بخشهایی از غرب را انتخاب میکنند. این سه رویکرد، اگر مبتنی بر شناخت دقیق نباشند، نمیتوانند مواجههای علمی و ثمربخش ایجاد کنند.
همان طور که بسیاری از اندیشمندان ما که در حوزه غرب کار کرده اند، گفته اند غرب یک مجموعه پیوسته و به هم پیوسته نیست؟!
بله! یکی از دلایلی که عنوان کتاب را «مکاتب فلسفی غرب» انتخاب کردم، همین مسئله است. غرب یک فلسفه واحد و یکپارچه ندارد؛ بلکه با مجموعهای از مکاتب و جریانهای فلسفی مواجهیم که تفاوتهای گستردهای با یکدیگر دارند. اگر کسی بگوید ما یک فلسفه اسلامی داریم، میتوان این سخن را در معنای یک سنت فلسفی با سیر تکاملی و تاریخی پذیرفت؛ اما در غرب با مکاتب متنوعی روبهرو هستیم که گاه مبانی و نتایج آنها با یکدیگر تفاوتهای بنیادین دارد. بنابراین، چگونه میتوان بدون شناخت این تفاوتها درباره غرب داوری کرد؟!
در این کتاب تلاش کردهام مکاتب فلسفی غرب را در پیوند با لایهها و سطوح مختلف اندیشه غربی بررسی کنم. بهطور کلی، میتوان از چهار دسته جریان یا «ایسم» در این منظومه سخن گفت: نخست، ایسمهای بنیادین، مانند اومانیسم، سکولاریسم و سوبژکتیویسم؛ دوم، ایسمهای فلسفی، مانند ناسیونالیسم، تجربهگرایی و پوزیتیویسم؛ سوم، ایسمهای ایدئولوژیک، مانند لیبرالیسم، سوسیالیسم، مارکسیسم و فمینیسم؛ و چهارم، جریانهایی که در حوزه علم و هنر مطرحاند، مانند رئالیسم و سوررئالیسم در هنر.
این سطوح از یکدیگر جدا نیستند و میان آنها ارتباط وجود دارد. برای فهم یک مسئله در حوزه حکمرانی، باید نسبت آن را با مبانی فلسفی و ایدئولوژیک و حتی مبانی بنیادین اندیشه غرب مدرن بشناسیم. برای مثال، وقتی درباره حکمرانی یا Governance در غرب سخن میگوییم، نمیتوانیم آن را بدون توجه به زمینههای فلسفی، اجتماعی و ایدئولوژیک آن بررسی کنیم. شناخت جایگاه هر مفهوم در این سلسلهمراتب فکری، امکان داوری دقیقتر را فراهم میکند.
با توجه به توضیحات شما، به نظر میرسد غربشناسی برایتان بیش از آنکه یک هدف مستقل باشد، ابزاری برای بازاندیشی در ظرفیتهای حکمت اسلامی و کاربرد آن در مسائل معاصر است. نسبت این مطالعات با پروژه فکری اصلی شما چیست؟
بله، پروژه اصلی من غربشناسی به معنای تخصصی آن نیست؛ پروژه اصلیام حکمت و حکمرانی است. بهطور مشخص، به دنبال حکمیسازی مقولات، حکمیسازی علوم انسانی و حکمیسازی حکمرانی هستم. اما برای اینکه بتوانم این کار را انجام دهم و نسبت حکمت را با مقولات و دانشهای دیگر بررسی کنم، باید غرب را بشناسم؛ یعنی مکاتب فلسفی و ایدئولوژیهای غربی را مطالعه کنم.
به همین دلیل، هیچگاه قصد نداشتهام متخصص فلسفه غرب شوم. برای مثال، کسی که بخواهد کانت را بهصورت عمیق و تخصصی بشناسد، باید سالها و شاید حدود بیست سال از عمر خود را صرف مطالعه آثار و اندیشههای او کند. این یک تخصص مستقل و بسیار گسترده است. من به اندازهای که برای فهم مسائل حکمت و حکمرانی به شناخت فلسفه غرب نیاز دارم، به مطالعه آن میپردازم.
شما از مفهوم «حکمیسازی» بهعنوان یکی از محورهای اصلی پروژه فکری خود نام بردید. مقصودتان از حکمت چیست و چگونه میتوان این مفهوم را در حوزه علوم انسانی و حکمرانی به کار گرفت؟
حکمت از نظر من سه عنصر اساسی دارد: عقلانیت، فضیلت و خدمت، البته عقلانیتی که در اینجا از آن سخن میگویم، صرفاً معادل Rationality در معنای محدود آن نیست؛ بلکه مقصود نوعی عقلانیت توحیدی است که میتوان آن را با مفهوم خردورزی و اولوالالباب در قرآن توضیح داد.
این عقلانیت، جمع میان عقل نظری و عقل عملی و نیز عقل معاش و عقل معاد است. چنین عقلانیتی از طریق فلسفه، مباحث کلامی، استدلال و منطق تقویت میشود. اما حکمت به عقلانیت محدود نمیماند؛ بلکه باید به فضیلت اخلاقی و سپس به خدمت مردم منتهی شود. بنابراین، حکمت را میتوان در پیوند این سه عنصر فهم کرد: عقلانیت توحیدی، فضیلت اخلاقی و خدمت به مردم.
این سه مؤلفه در حوزه حکمرانی کاربرد بسیار مهمی دارند. اگر بخواهیم حکمرانی را از منظر حکمت بررسی کنیم، باید ببینیم تصمیمها و سیاستها تا چه اندازه مبتنی بر عقلانیت عمیق و آیندهنگر هستند، چه نسبتی با فضیلت و اخلاق دارند و در نهایت تا چه اندازه به خدمت مردم و تأمین مصالح عمومی منتهی میشوند.
حال که بحق حکمرانی مطرح شد. شما در سفرهای استانی و همچنین در ارتباط با مدیران و مسئولان کشور، از نزدیک با مسائل و کاستیهای حوزه حکمرانی مواجه هستید. به نظر شما، مهمترین ضعف حکمرانی در کشور چیست و برای حرکت به سمت حکمرانی مطلوب و در نهایت تمدن نوین اسلامی، چه تحولاتی باید در نگرش و عملکرد مسئولان ایجاد شود؟ واقعا نتوانسته ایم در این زمینه موفق باشیم؟!
به نظر من، مسئولان پیش از آنکه مسئولیت و منصبی را بر عهده بگیرند، باید دو حوزه را بهخوبی فرا بگیرند: نخست، حکمت و دوم، حکمرانی. وقتی به سفرهای استانی میروم و با مسئولان محلی و حتی مدیران کشوری در تهران مواجه میشوم، میبینم که بخش قابلتوجهی از آنان درگیر روزمرگی هستند و نگاه آیندهنگر ندارند. البته نمیتوان این مسئله را به همه مسئولان تعمیم داد، اما در مجموع، یکی از مشکلات جدی ما همین غلبه روزمرگی بر مدیریت و تصمیمگیری است.
به نظرم، یکی از دلایل این وضعیت آن است که بسیاری از مسئولان با حکمت حکمرانی آشنا نشدهاند. ممکن است یک مدیر در رشته تخصصی خود تحصیلات و تجربه خوبی داشته باشد؛ برای مثال، مدیریت خوانده باشد، پزشک باشد، تحصیلات حوزوی داشته باشد یا در فقه و فلسفه تخصص پیدا کرده باشد، اما این تخصصها لزوماً به معنای آشنایی با حکمت و دانش حکمرانی نیست.
مدیریت مسائل روزمره ضروری است، اما کافی نیست. مسئول باید بتواند مسائل را در یک افق کلان و آیندهنگر ببیند و میان تصمیمهای روزمره و اهداف بلندمدت جامعه ارتباط برقرار کند. این همان چیزی است که از آن به حکمت حکمرانی تعبیر میکنم.
ما دورههایی نیز برای برخی از مسئولان برگزار کردهایم. تجربه نشان داده است که آشنایی با این مباحث میتواند نگاه و رفتار مدیریتی آنان را تغییر دهد. برخی از مسئولان پس از حضور در این دورهها تأکید کردهاند که این مباحث افق تازهای پیش روی آنها گشوده است. نکته مهم این است که حکمت صرفاً به مسائل کلان و نظری نمیپردازد؛ بلکه کسی که از حکمت برخوردار باشد، بهتر میتواند مسائل روزمره را نیز حل کند؛ زیرا مسائل جزئی را در نسبت با کلیت و اهداف بلندمدت میفهمد.
آیا مباحثی که درباره حکمت و حکمرانی مطرح میکنید، در قالب کتاب یا مجموعه درسگفتار نیز منتشر شده است؟
بله!، کتابی با عنوان «حکمرانی حکمی» از من منتشر شده است. همچنین کتابی با عنوان «حکمت و فقه حکمرانی» دارم. افزون بر اینها، سالهاست که درباره فقه حکمرانی و فلسفه فقه حکمرانی تدریس میکنم، اما همه این مباحث هنوز به شکل کتاب منتشر نشدهاند.

برای نمونه، یک دوره حدوداً سیوپنج تا سیوشش جلسهای درباره فلسفه فقه حکمرانی در مدرسه فقاهت مشهد ارائه کردهام که محتوای آن پیادهسازی و آماده انتشار است و انشاءالله قرار است منتشر شود. همچنین درباره فقه حکمرانی جهاد نیز درسهایی داشتهام.
یکی دیگر از مجموعه درسهایی که در این زمینه دنبال کردهام، مباحثی درباره حکمرانی پیامبران در قرآن است. عنوان این درسها «فصوص الحکمة النبویة» است. همانطور که ابنعربی در کتاب «فصوص الحکم» به حکمتهای قرآنی از آدم تا خاتم میپردازد، من نیز در این مجموعه تلاش کردهام اصول و الگوهای حکمرانی پیامبران را در قرآن بررسی کنم. این درسها با همکاری جمعی از پژوهشگران ارائه شده و همچنان ادامه دارد. اکنون سومین سالی است که چهارشنبهها به مدت یک ساعت و نیم این مباحث را دنبال میکنیم. در این جلسات، حکمرانی پیامبرانی مانند حضرت نوح(ع) و حضرت ابراهیم(ع) تا پیامبر خاتم(ص) بررسی شده و تلاش کردهایم اصول حکمرانی آنان را از متن قرآن استخراج کنیم.
در حوزه حکمرانی، آثار و مطالعات متعددی در جهان غرب منتشر شده است. آیا در سنت اسلامی نیز آثار و پژوهشهای قابلتوجهی در این زمینه وجود دارد؟ به نظر شما، برای توسعه دانش حکمرانی اسلامی چه اقداماتی باید انجام شود؟
در حوزه حکمرانی، غربیها از چند دهه پیش مطالعات گستردهای داشتهاند و آثار متعددی در این زمینه منتشر کردهاند. در جهان اسلام نیز برخی پژوهشگران به این موضوع پرداختهاند. برای مثال، کتابی از آقای مزلی مالک، پژوهشگر مالزیایی، با عنوان مبانی حکمرانی اسلامی Foundations of Islamic Governance منتشر شده که اثر قابلتوجهی است. ما در دوران کرونا این کتاب را در یک نشست مجازی نقد و بررسی کردیم و پس از پایان همهگیری نیز نویسنده آن به ایران آمد و با یکدیگر دیدار و گفتوگو داشتیم. همچنین برخی پژوهشگران دیگر از جمله یک پژوهشگر بنگلادشی، در زمینه حکمرانی محلی Local Governance آثاری منتشر کردهاند.

با این حال، باید اذعان کرد که بخش عمده مطالعات نظاممند در حوزه حکمرانی در غرب انجام شده است. در کشور ما نیز طی هفت یا هشت سال اخیر توجه بیشتری به این موضوع شکل گرفته است. برای نمونه، دانشگاه تهران دانشکدهای با محوریت حکمرانی ایجاد کرد؛ هرچند شنیدهام که این دانشکده با دانشکده مدیریت ادغام شده است که به نظرم، این اقدام چندان درست نبود.
پیشنهاد من این است که در دانشگاههای کشور، رشتهها و دانشکدههای علوم انسانی با قید «حکمرانی» مورد بازاندیشی قرار گیرند؛ برای مثال، علوم اقتصادی و حکمرانی، علوم تربیتی و حکمرانی یا روانشناسی و حکمرانی. مقصود این است که حکمرانی بهعنوان یک مسئله میانرشتهای و کلان در متن آموزش و پژوهش علوم انسانی قرار گیرد، نه اینکه صرفاً به یک رشته یا دانشکده محدود شود.
غربیها و برخی کشورهای شرقی از چند دهه پیش اهمیت این موضوع را درک کردهاند، اما ما هنوز در بسیاری از دانشگاهها برای ایجاد ساختارهای علمی و آموزشی متناسب با دانش حکمرانی با دشواری مواجهیم، البته دانشگاه عالی دفاع ملی در این زمینه پیشگام بوده و مدرسه حکمرانی شهید بهشتی نیز اقدام ارزشمندی انجام داده است. امیدوارم این تلاشها توسعه پیدا کند و دانش حکمرانی در دانشگاهها و مراکز علمی کشور جایگاه شایسته خود را به دست آورد.
نظر شما