سرویس ادبیات خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - بهاءالدین مرشدی: در سالهای ابتدایی دههی هشتاد، گفتوگوهای دیگری هم با شمس لنگرودی داشتهام که شاید مجموعهی آنها به یکی دو کتاب برسد؛ بااینحال، هنوز تصمیمی برای انتشارشان در قالب کتاب ندارم. امروز، ۲۶ آبانماه، سالروز تولد شمس لنگرودی است و به همین مناسبت، گفتوگویی دربارهی رمان تازهاش، «عشق و فراموشی»، را در ادامه میخوانید.
شمس لنگرودی این روزها کتاب تازهای هم منتشر کرده با عنوان «درک من از درک حافظ» که پس از سالها، بهتازگی در انتشارات نگاه منتشر شده است. این کتاب بازتاب نگاه و تأملات او دربارهی شعر حافظ است. در گفتوگوی پیشرو، دربارهی «عشق و فراموشی»، شعر، سینما و موضوعات دیگری صحبت کردهایم.
وقتی به عنوان کتاب «عشق و فراموشی» نگاه میکنیم، با دو مفهوم عمده روبهرو میشویم. به نظرم درونمایهی کتاب در عنوان آن خودش را نشان میدهد. مثلاً در رمان «میروم که به کنسرت برسم»، عنوان چندان درونمایهی اثر را آشکار نمیکند. در «آنها که به خانهی من آمدند» هم عنوان این پرسش را پیش میکشد که قرار است چه اتفاقی بیفتد. اما احساس میکنم در «عشق و فراموشی»، درونمایهی اصلی کتاب در خود عنوان حضور دارد: عشق. شما از دههی هشتاد در مطبوعات گفته بودید که عشق سوءتفاهمی است که با ازدواج برطرف میشود. هنوز هم همین عقیده را دارید؟
بله، به طنز گفته بودم: «عشق سوءتفاهمی است که با ازدواج برطرف میشود.» این حرف کمی رنگ شوخی دارد، اما شورِ عشق ابدی نیست؛ شعلهای است که فرومینشیند. بعدها به علاقه و دوستی تبدیل میشود. عشق چیزی شورانگیز است که دوام و پایداری چندانی ندارد.
بخش دوم عنوان هم «فراموشی» است. وقتی این کلمه را میشنویم، مفاهیم متعددی به ذهن میآید، اما شاید نخستین چیزی که به ذهن برسد، از بین رفتن خاطرات، آلزایمر و مسائل مربوط به آن باشد. این دو مفهوم چگونه در کنار هم قرار گرفتهاند؟ چه چیزی آنها را به هم پیوند داده است؟
علت نوشتن این کتاب به چند سال پیش برمیگردد. چند نفر از نزدیکانم تقریباً همزمان به آلزایمر مبتلا شدند. فاجعه زمانی اتفاق افتاد که یکی از دوستانم از پنجره پرت شد. ما نفهمیدیم خودکشی کرده بود یا اتفاق دیگری افتاده بود. بعدها که برای نوشتن این رمان دربارهی آلزایمر مطالعه کردم، متوجه شدم یکی از مشکلات مبتلایان این است که گاهی در تشخیص سطوح و موقعیتها دچار اختلال میشوند. ممکن است فردی تصور کند پنجره در واقع راهی به یک سطح هموار است و از آن عبور کند و خودش را به کشتن بدهد. به هر حال، این اتفاق برای من بسیار ناراحتکننده بود. با خودم فکر میکردم زندگی انسان به کجا میرسد و چرا باید به چنین فاجعهای ختم شود. شروع کردم به مطالعه و نوشتن این رمان را آغاز کردم.
البته قصد نداشتم دربارهی آلزایمر بنویسم؛ میخواستم دربارهی ماهیت فراموشی بنویسم. داستان کتاب دربارهی یک مادر و دختر است؛ یکی میخواهد فراموش نکند و دیگری میخواهد فراموش کند. چیزی که هر دوی آنها را نجات میدهد، عشق است. عشق آنها را از فراموشی، درد و رنج نجات میدهد و به زندگیشان معنا میبخشد. به همین دلیل، نام کتاب را «عشق و فراموشی» گذاشتم.
به قول شما، در بعضی از کتابها عنوان لزوماً درونمایه را نشان نمیدهد، اما احساس میکردم این عنوان باید درونمایهی کتاب را در خودش داشته باشد. این دو مفهوم را کنار هم گذاشتم تا بگویم زندگی، وقتی به چنین وضعیتی ختم میشود، معنای خودش را از دست میدهد و تنها چیزی که میتواند به آن معنا ببخشد، عشق است. این دیدگاه سالهاست با من همراه است. کموبیش در شعرهایم هم به آن پرداخته بودم، اما در این رمان فرصت پیدا کردم آن را بسط بدهم.

در مصاحبههای شما و حتی در شعرهایتان، مسئلهی معنابخشیدن به زندگی بارها مطرح شده است. همین حالا هم در صحبتهایمان چند بار به مفهوم معنا رسیدیم. این معنا چیست؟ آیا با مفهوم مشخصی روبهرو هستیم یا معنا میتواند شکلهای مختلفی داشته باشد؟ اصلاً چرا باید برای زندگی معنا پیدا کنیم؟
ببینید، آدم همیشه به دستاویزی نیاز دارد تا بداند برای چه زندگی میکند. معنای زندگی یعنی اینکه من به چه دلیل زندگی میکنم. در طول تاریخ، همیشه معنایی برای انسانها وجود داشته یا خودشان معناهایی میساختهاند. به اسطورههای جهان باستان نگاه کنید. اسطورهها به زندگی معنا میبخشیدند. توضیح میدادند که چرا به دنیا میآییم، چگونه به دنیا میآییم و چه نیروهایی در آسمان و زمین وجود دارند که زندگی ما را حفظ میکنند. بعدتر، دین به یکی از منابع اصلی معنا تبدیل شد.
داستایفسکی، یا شاید کس دیگری، حرفی دارد که مضمونش این است: اگر خدا هم وجود نداشت، انسان او را به وجود میآورد؛ چون به او نیاز دارد تا به زندگیاش معنا ببخشد. آدم دیندار میداند از کجا آمده و باید چه کارهایی انجام بدهد. اینکه بداند چه کاری باید انجام بدهد و هر حرکتش چه توضیحی دارد، بخشی از معنای زندگی اوست. البته کسانی هم هستند که بدون داشتن چنین چارچوبی زندگی میکنند. این افراد باید خودشان معنایی برای زندگیشان بیافرینند. تعداد کسانی که بتوانند بدون هیچ معنایی زندگی کنند، بسیار کم است.
آیا واقعاً میشود بدون معنا زندگی کرد؟ اگر بخواهیم در حوزهی ادبیات مثال بزنیم، یا به زندگی روزمره نگاه کنیم، با آدمهایی روبهرو میشویم که زندگیشان را بدون معنا میگذرانند؟
بله، یکی از تفاوتهای آلبر کامو با بعضی اگزیستانسیالیستها در همینجاست. کسانی که به این نتیجه میرسند که همهچیز پوچ است، ممکن است به نوعی نیهیلیسم و پوچگرایی برسند و حتی دچار افسردگی شوند؛ اتفاقی که معمولاً هم رخ میدهد. کامو میگوید زندگی پوچ است، اما ما باید از همین فرصت، در دل این پوچی، برای خودمان زندگی بسازیم. تفاوت نگاه کامو در همین است. برای همین، در کتاب «بیگانه» هم یکی از مسائل اصلی این است که هر کاری میکنی، باید پیامدهایش را بپذیری. نمیتوانی کاری انجام بدهی و بعد بگویی چرا چنین اتفاقی افتاد. این هم نوعی معنا آفریدن است؛ یعنی اقدامی که انجام میدهی، پیامدهایی دارد و مجموعهی این اقدامات و پیامدها میتواند معنای زندگی تو را شکل بدهد. کسی هم ممکن است بگوید من اصلاً نمیخواهم در هیچ چیزی دخالت کنم. همین تصمیم هم میتواند پیامدهایی داشته باشد و معنایی بیافریند.
این مسئله را در زندگی مردم میبینیم. هر کسی به شکلی زندگیاش را معنا میکند. نمونهی جالبی که میتوان بهطور غیرمستقیم به آن استناد کرد، کتاب «علویه خانم» صادق هدایت است. بحث دربارهی این داستان مفصل است، اما بهاختصار، هدایت اتوبوسی را تصویر میکند که به سمت مشهد و زیارت میرود. آدمهای گوناگونی با عادتها و باورهای متفاوت در آن اتوبوس نشستهاند؛ از روحانی و روشنفکر گرفته تا فاحشه و بازاری. داستان نشان میدهد که آدمها با چه باورهایی زندگی میکنند. یکی از شخصیتها روشنفکری است که تا پایان، همهچیز را میبیند و هیچ عکسالعملی نشان نمیدهد. شخصیت دیگری، که یک فاحشه است، با هر بادی به سمتی میرود و خودش را با شرایط و باورهای گوناگون همراه میکند. هر کدام از این آدمها به شیوهی خودشان به زندگیشان معنا میدهند؛ یکی به این شکل و دیگری به شکلی دیگر. بنابراین، این مسئله در زندگی روزمرهی ما هم وجود دارد. تفاوت یک روشنفکر یا فرد کتابخوان ــ چون واژهی روشنفکر مفهوم بسیار گستردهای دارد ــ با دیگران میتواند در این باشد که او آگاهانهتر با مسئلهی معنای زندگی روبهرو میشود.

حالا که صحبت از فراموشی شد، یاد فیلمی افتادم که شما در آن بازی کردهاید؛ فیلمی با بازی گلاب آدینه که مسئلهی فراموشی هم در آن مطرح است. فیلم «دوباره زندگی». خانم گلاب آدینه در آن فیلم آلزایمر دارد. به نظرم فراموشی، دستکم از نظر ذهنی، وجوه مشترکی دارد که آدم را به فکر میاندازد. خود من هم وقتی به فراموشی فکر میکنم، از خودم میپرسم اگر دچار فراموشی شوم، چه کار خواهم کرد؟ میخواهم دربارهی تجربهی شما در آن فیلم بپرسم. شما در مقام بازیگر، مقابل کسی قرار داشتید که بهتدریج دچار فراموشی میشد. این وضعیت چه حسی برایتان داشت؟
منظورتان حس من در برابر کسی است که دچار فراموشی شده؟
بله، حسی که بهعنوان بازیگر تجربه میکردید.
در مقام بازیگر، نوعی نگرانی نسبت به وضعیتی داشتم که داشت پیش میآمد؛ چون شخصیت مقابل من هم احساس میکرد که خودش بهتدریج دارد دچار فراموشی میشود. این نگرانی را در بازیام نشان میدادم. نوعی وضعیت اضطرابآور بود که در زندگی ما وجود دارد.
منظورتان از وضعیت اضطرابآور چیست؟
یعنی این نگرانی که اگر این وضعیت ادامه پیدا کند، اگر من هم دچار فراموشی شوم، چه بر سر ما خواهد آمد؟ اما در کتاب «عشق و فراموشی»، آنچه برای من اهمیت بیشتری دارد، عشق است. اگرچه داستان دربارهی فراموشی است، میخواهم بگویم تا وقتی دچار فراموشی نشدهاید، عشق بورزید. نمیدانم آیا به پرسش شما جواب دادم یا نه.

یعنی عشق برایتان مهمتر از فراموشی است؟
بله، چون به هر حال، اگر فراموش هم نکنیم، میمیریم. میدانید، یکی از خوشبختیهای انسان این است که فکر میکند نمیمیرد. میداند که میمیرد، اما هیچکس تصور عینی و واقعی از مرگ خودش ندارد. این خوشبختی انسان است. چون خودش را جاودانه تصور میکند، زندگیاش را با بطالت میگذراند؛ البته بطالت شکلهای گوناگونی دارد.
مادرم جملههای حکیمانهی زیادی میگفت. یکی از آنها این بود که خدا هر کسی را به شکلی سرگردان کرده است. هر کسی به طریقی دستاویزی برای زندگی پیدا میکند. تصور من این است که اگر بخواهیم مهمترین این دستاویزها را نام ببریم، باید از عشق حرف بزنیم. چون اگر قرار است زندگی به بطالت بگذرد، دستکم بهتر است لذتبخش باشد.
این نگاه به نظر من به دیدگاه کامو هم نزدیک است. کامو در اسطورهی سیزیف میگوید باید وضعیت را پذیرفت. سیزیف ناچار است سنگ را به بالای کوه ببرد و دوباره شاهد پایین آمدن آن باشد. او رنجش را تحمل میکند؛ چارهای جز این ندارد. بهتر است وضعیت را بپذیرد و با آن کنار بیاید.
به نظر من، بهترین راه کنار آمدن با زندگی، عشق ورزیدن است. البته عشق به زمینهای نیاز دارد. سعی کردهام در این رمان، آن زمینهها را کموبیش نشان بدهم. آن زمینه باید وجود داشته باشد تا انسان بتواند به عشق برسد. با تصمیم گرفتن نمیشود عاشق شد؛ نمیتوانم تصمیم بگیرم که از این به بعد رویکردم را عاشقانه کنم. چنین چیزی ممکن نیست، مگر اینکه ابتدا خودم را بشناسم و مصائب و مشکلاتم را درک کنم. آنوقت شاید بتوانم به چنین رویکردی برسم. در این کتاب هم قصدم این بوده که فراموشی را نشان بدهم تا بگویم راه نجات چیست. شخصیت اصلی داستان در آغاز عشق را تجربه کرده و زندگی کاملی داشته است. بهتدریج نشان میدهم چه عواملی باعث شدهاند پریشانیها و آشفتگیهای زندگی او را به سمت فراموشی ببرند.

اگر بخواهیم همچنان دربارهی عشق صحبت کنیم، کتاب «پنجاه و سه ترانهی عاشقانه»ی شما هم به همین موضوع میپردازد. در آن کتاب نیز با تصویری از عشق روبهرو میشویم که از مقطعی به بعد شکل میگیرد.
بله، از مقطعی به بعد.
چه اتفاقی در آن مقطع افتاد که نگاه شما به عشق جدیتر شد؟ به نظر میرسد در دورهای از زندگیتان خشمگین بودید، اما بعدتر به عشق رسیدید و آن را توصیه کردید. چه چیزی باعث این تغییر شد؟
من بارها این شعر شهریار را در مصاحبهها گفتهام: «گوش زمین به نالهی من نیست آشنا / من طایر شکستهپر آسمانیام». من و امثال من، در جوانی فکر میکردیم انگار دنیا منتظر بوده است که ما به آن قدم بگذاریم تا سروسامانش بدهیم. با شور و اشتیاق فراوان به همین سمت رفتیم. کتاب خواندیم، فعالیت کردیم و شورش کردیم تا جهان را تغییر بدهیم. بعد دیدیم که تغییر جهان در اختیار ما نیست. به قول حافظ، جهان شبیه یک صفحهی شطرنج است که بازیگرانش غایباند. عوامل بسیاری دست به دست هم میدهند و ما در محاسبات جهان تقریباً به حساب نمیآییم. بهتدریج متوجه شدم که انسان، آنطور که در جوانی تصور میکردیم، قدرت چندانی برای تغییر جهان ندارد. بهویژه پس از اتفاقات پیدرپی دهههای شصت و هفتاد، بهتدریج دیدگاهم تغییر کرد. فهمیدم از آن خبری نیست که حافظ میگوید: «چرخ برهم زنم ار غیر مرادم گردد». چنین قدرتی نداریم. در عوض، این بیت حافظ برایم اهمیت پیدا کرد: «رضا به داده بده وز جبین گره بگشای». حافظ بهتدریج زیرساخت فکری من شد و آرامم کرد. حالا گاهی به نظرم میرسد که حافظ شبیه کامو فکر میکند؛ البته شاید بهتر باشد بگوییم کامو در بعضی زمینهها شبیه حافظ فکر میکند. به این نتیجه رسیدم که خبری از آن آرمانهای دوران جوانی نیست. آدم به دنیا میآید، زندگی میکند و میمیرد. فرصتی دارد تا زندگی کند. تا وقتی به دیگری لطمه نمیزند، میتواند زندگی خودش را به هر شکلی که میخواهد پیش ببرد. مشکل از جایی آغاز میشود که به هر دلیلی به دیگری آسیب برساند. این تجربهها باعث شد دیدگاهی پیدا کنم که میتوانم آن را حافظانه بنامم؛ دیدگاهی که مرا به حافظ نزدیک کرد.
در واقع، درک من از عشق از زمانی شکل گرفت که از تغییر زندگی خودم و تغییر جهان سرخورده شدم. به این نتیجه رسیدم که اگر بتوانم زندگی خودم را تغییر بدهم، کار بزرگی کردهام؛ چون تغییر دادن جهان به آن شکلی که در جوانی تصور میکردم، از توان من خارج است.

این صحبت شما دربارهی درک عشق، مرا به یاد کتاب دیگرتان، «درک من از درک حافظ»، انداخت.
دقیقاً. کتابی نوشتهام به نام «درک من از درک حافظ» که بهتازگی منتشر شده است. در آن کتاب که فقط به شعرهای حافظ استناد کردهام، درک من از حافظ با برداشت بسیاری از دوستانم تفاوت دارد. من فکر نمیکنم مسئلهی اصلی این باشد که حافظ عارف و صوفی بوده یا نه. به نظرم او با تسلطی که بر عرفان و مصطلحات و زبان عرفانی داشته، از آنهمه برای بیان دیدگاه خودش استفاده میکرد، بیآنکه لزوماً گرفتار باورهای رسمی و قالبهای رایج شود. حواسش بود که چه میکند و چه چیزی میخواهد بگوید. او نمیخواست به سرنوشت حلاجها دچار شود. حافظ رند زبان بود.
به نظر شما، مهمترین چیزی که در شعر حافظ وجود دارد چیست؟ شما که مدام با حافظ سروکار دارید و شعرهایش را میخوانید، اگر بخواهید به یک ویژگی اصلی اشاره کنید، چه میگویید؟
مهمترین چیزی که در شعر حافظ میبینم، بازی است. در نظر حافظ، زندگی به بازیمان گرفته؛ او هم تقریباً همهچیز را به بازی میگیرد؛ جهان و هرچه در آن هست. در چنین جهانی، چیزی که میتواند انسان را نجات بدهد، بازی است؛ بازیای که حافظ آن را در عشق، شعر و لذتهای دیگر زندگی پیدا میکند. او از کسانی که مانع زندگی میشوند، از جمله محتسب، بیزار است. و چیزی که مرا در شعر حافظ بیشتر از همه جذب میکند، همین بازی است؛ بازی با کلمات و استعارههای شگفتانگیزی که هر بار شعرش را میخوانم، معنای تازهای از دل آن بیرون میآید.
یعنی بازی با فرم؟
بله، بازی با فرم. اما تفاوت حافظ با بسیاری از شاعران، از نظر من، در همین است که فرم را چگونه میفهمد و به کار میگیرد. گاهی دانش و آگاهی شاعر به جایی میرسد که دیگر گفتار معمولی ظرفیت بیان آن را ندارد؛ در نتیجه، شاعر آن را به بازی تبدیل میکند.
برای مثال، حافظ به یزد رفته بود تا از شاه یحیی صلهای بگیرد. ظاهراً از آن سفر دلگیر شده بود و میخواست برگردد. بسیاری از شاعران ممکن است همین تجربه را بهسادگی بیان کنند و بگویند به یزد رفتم و دلم گرفت. حافظ همین تجربه را به شکلی دیگر بیان میکند: «دلم از ظلمت زندان سکندر بگرفت / رخت بر بندم و تا ملک سلیمان بروم».
چه ایهام عظیمی در این بیت وجود دارد! یزد را به زندان اسکندر تشبیه میکند و شیراز را در قالب «ملک سلیمان» پیش چشم میآورد. زندان اسکندر هم به یزد اشاره دارد و این تعبیر، لایههای تاریخی و اسطورهای پیدا میکند. من خودم به یزد رفتهام و آنجا را دیدهام. حافظ بهجای اینکه بگوید از یزد خسته شدهام و میخواهم به شیراز برگردم، تجربهای شخصی را با بازی زبانی به معنایی بزرگ تبدیل میکند. او حتی مسائل ناخوشایند را با کلمات به بازی میگیرد و در این کار فوقالعاده است. به نظرم، شعر حافظ را نمیشود به یک معنای مشخص محدود کرد. هر بار که آن را میخوانیم، امکان دارد چیزی تازه در آن پیدا کنیم. همین است که حافظ همچنان مشغلهی ذهنی من است.

شیراز هم در شعر حافظ همان ملک سلیمان است؟
بله، شیراز همان ملک سلیمان است.
و این جهان حافظانهای است که شما هم در آن زندگی میکنید؟
سعدی و حافظ هر دو برای من اهمیت دارند، اما حافظ در این زمینه جایگاه ویژهای دارد.
حالا که اسم سعدی آمد، بگویم که من بیشتر سعدیخوانم تا حافظخوان. به نظرتان این دوگانهای که میان سعدی و حافظ وجود دارد، واقعاً از تفاوت اندیشههای آنها میآید؟ آن خوشباشی، رندی و بازیای که در شعر هر دو میبینیم، چقدر با هم تفاوت دارد؟
تفاوت دارند. سعدی عاطفیتر است و حافظ فلسفیتر. در حافظ، بازی اهمیت دارد؛ هر بیت میتواند جهانی مستقل باشد. خود حافظ هم میدانست که شعرش نظمی پریشان دارد. از این وضعیت آگاه بود و برایش نوعی بازی محسوب میشد. در سعدی چنین چیزی کمتر دیده میشود. در شعر سعدی جدیتی وجود دارد؛ نوعی عاقبتاندیشی که در شعر حافظ به آن شکل نیست. شعرهای عاشقانهی سعدی به نظرم تأثیرگذارترند.
من به هیچوجه نمیخواهم این دو شاعر را قطبی کنم و بگویم یکی بزرگتر از دیگری است. هر دو اهمیت دارند. حافظ خیلی تحت تأثیر سعدی، بهویژه نظامی است. اصلاً اگر نظامی گنجوی نبود، معلوم نیست حافظ چه میکرد؛ چون بخش مهمی از بنیان فکری و شعری حافظ به نظامی متکی است. بسیاری از تعبیرها، تصویرها و جوهرهی شعر حافظ را میتوان در آثار نظامی پیدا کرد. البته خواندن نظامی دشوارتر است. حافظ همان مضمونها را گاهی در یک بیت فشرده میکند.
برگردیم به «عشق و فراموشی». در این رمان با دو شخصیت اصلی، یک مادر و یک دختر، روبهرو هستیم. شخصیتها را هم با همین نسبت مادر و دختر شکل دادهاید. آیا دلیل خاصی داشت که این دو شخصیت زن باشند؟
راستش برای خودم هم پرسش است که چرا در رمانهایم زن نقش پررنگ و مؤثری دارد. زمانی که قرار بود بچهدار شویم، دلم میخواست دختر داشته باشم. خیلیها تعجب میکردند و دلیلش را میپرسیدند، اما خودم هم نمیدانستم چرا. شاید عدهای بگویند به این دلیل است که من فمینیستم، اما من خودم چنین برداشتی ندارم. در رمانهای من، زنان معمولاً چهرههای مثبتی دارند و اغلب به آنها ستم شده است. در یکی دو رمان دیگری هم که مشغول نوشتنشان هستم، باز شخصیتهای زن نقش محوری دارند. حتماً دلیلی دارد و ناخودآگاه است.
وقتی تصمیم گرفتید دربارهی فراموشی بنویسید، آیا زن بودن شخصیت اصلی برایتان معنای استعاری هم داشت؟ مثلاً میتوان این شخصیت را به فراموششدگی زنان در طول تاریخ مرتبط کرد؟ یا بهتر است از چنین تفسیری فاصله بگیریم؟
هر کسی میتواند از زاویهی خودش به داستان نگاه کند. مسئله این است که داستان تا چه اندازه ظرفیت چنین خوانشی را داشته باشد. از میان نزدیکان من که به آلزایمر مبتلا شدند، دو نفر مرد و سه نفر زن بودند. با این حال، هنگام نوشتن داستان اصلاً به آنها فکر نمیکردم. شاید اگر از ابتدا میخواستم دربارهی یک مرد مبتلا به فراموشی بنویسم، داستان کمی خشن به نظر میرسید. احساس میکنم همدلی با یک شخصیت مرد برای نوشتن این داستان، در ذهنم شکل نگرفته بود. شاید نوشتن دربارهی زنان برایم راحتتر است.
الان هم دارم روی رمان دیگری کار میکنم که شخصیت محوری آن زنی است که به دلایل مختلف به دیکتاتوری رسیده است. البته در آن داستان، این وضعیت حاصل مجموعهای از عوامل است و همهچیز را نمیتوان به انتخابهای شخصی او نسبت داد. یکی از دخترانش که در مرکز داستان قرار دارد، دختری است که مصائب اجتماعی بر سرش آوار شده است. شاید کسانی بتوانند با بررسی آثارم، علتش را پیدا کنند. من نمیدانم.

مثلاً در رمان «رژه بر خاک پوک»، وقتی کتاب را میخوانیم، با اینکه فضای داستان در بخشهایی غیرواقعی است و به رئالیسم جادویی یا سوررئالیسم نزدیک میشود، احساس میکنیم با خود شمس لنگرودی روبهرو هستیم. در «آنها که به خانهی من آمدند» هم این حضور شخصی کاملاً محسوس است. در «میروم که به کنسرت برسم» نیز بخش مهمی از این حس وجود دارد. اما در «عشق و فراموشی» چنین برداشتی کمتر به وجود میآید. میتوان گفت در چهارمین رمانتان از خودتان فاصله گرفتهاید؛ از راویای که معمولاً هویت مشخصی داشته و میشده او را به شما نزدیک دانست. این فاصلهگرفتن هم ناخودآگاه بوده است؟
بله، ناخودآگاه بوده است.
زندگی این زن و رابطهاش با برادرش چطور؟ آیا مابهازای بیرونی داشتهاند؟
نه، هیچکدام مابهازای بیرونی نداشتهاند. بهجز مسئلهی آلزایمر که در میان نزدیکانم وجود داشت، چیزی از زندگی آنها وارد این رمان نشده است. حتی از زندگی کسانی که به آلزایمر مبتلا شده بودند هم چیزی در کتاب وجود ندارد. خود آلزایمر برایم مسئله بود؛ فراموشی و رنجی که به همراه دارد. میخواستم نشان بدهم که باید قدر زندگی را بدانیم. در نهایت، احساس کردم بیان این داستان از زبان یک زن برایم راحتتر است؛ برایم خوشایندتر بود و امکان همدلی بیشتری فراهم میکرد. چرا چنین احساسی داشتم، نمیدانم.

فکر میکنم بخشی از این مسئله به شعر برمیگردد.
اتفاقاً همین حالا که شما این را میگویید، به همین فکر میکنم.
شاید بتوان گفت زنانگی شعر، شما را به این سمت میکشاند. حتی اتفاقاتی که برای این زن میافتد و مسیری که داستان طی میکند، باز هم ریشههایی در شعر دارد. انگار در این رمان هم بیرون از قلمرو شعر حرکت نمیکنیم.
نکتهی خوبی گفتید. بعضیها مستقیم به من نگفتهاند، اما این پرسش وجود داشته که من شعر میگویم؛ چطور به سمت رمان رفتهام؟ این نکتهای که شما مطرح میکنید، در ادامهی همین بحث است. ببینید، شعر از کلیات صحبت میکند. بعضی چیزها را اصلاً نمیتوان در زبان کلگرای شعر بیان کرد. من به نقطهای رسیدم که احساس کردم دیگر نمیتوانم بعضی مسائل را در شعر بگویم. باید آنها را تحلیل کنم، توضیح بدهم و نشان بدهم.
سه حوزه را میباید از هم تفکیک کرد: شعر از کلیات صحبت میکند؛ تاریخ به جزئیات میپردازد، اما مدعی است که واقعیت را بازگو میکند؛ داستان میان این دو قرار میگیرد. داستان به جزئیات میپردازد، اما ادعا نمیکند که بیانگر واقعیت است.
در واقع، شعر باعث شد به سمت رمان بروم. آنقدر مسئله در ذهنم بود که میدیدم شعر ظرفیت بیانشان را ندارد. برای همین، مدتی شعر نگفتم و به سمت رمان کشیده شدم. البته همیشه رمان مینوشتم، اما با فاصلههای طولانی؛ گاهی هر ده یا پانزده سال یک بار. در سالهای اخیر احساس کردم باید بیشتر بنشینم و این مسائل را بنویسم. بنابراین، همانطور که شما گفتید، ریشهی رمانهایم در شعر من است.
یعنی احساس کردید داستان ظرفیت بیشتری دارد و میتواند فکرهایی را که در شعر نمیتوانستید بیان کنید، در خودش جای بدهد؟
بله، دقیقاً.
در سالهایی که شعر میگفتید، با آن همه فکر و مسئلهای که در ذهن داشتید، چطور کنار میآمدید؟
آن زمان هنوز به این مرحله نرسیده بودم. فکر میکنم سن هم بیتأثیر نبوده است. مسائل برایم همچنان زندهاند و رنجآورند. هنوز با آنها احساس همدردی و همدلی میکنم. ناامیدی باعث میشود آدم کار هنری را کنار بگذارد. کسانی که سنشان بالا میرود، گاهی دست از کار هنری میکشند؛ چون ناامید میشوند. اما من امیدی نداشتم که بعد بخواهم از دستش بدهم! کار خودم را میکردم و اعتقاد داشتم و دارم تا شقایق هست، زندگی باید کرد. همین اعتقاد باعث شد همدلی و همدردیام با دیگران ادامه پیدا کند. بهویژه در این مرحله که بخش بیشتری از مسیر را طی کردهام و فرصت کمتری باقی مانده است.
حالا در این مرحله از زندگی، شعر و داستان برای خودتان چه جایگاهی دارند؟ میدانم که این روزها مشغول نوشتن داستان هستید، اما با توجه به سابقهی طولانیتان در شعر، کدامیک به شما نزدیکتر است؟
شعر برایم خصوصیتر است. احساس میکنم شعر مال خودم است؛ بخشی از وجودم و خون من است. اما دربارهی داستان چنین احساسی ندارم. فکر میکنم حرفهایی دارم که نمیتوانم در شعر بزنم و در داستان آنها را بیان میکنم. به داستان علاقه دارم و دوستش دارم. به همین دلیل، وقتی مشغول نوشتن هستم، معمولاً از ساعت هفتونیم صبح کار را شروع میکنم و تا غروب ادامه میدهم. میان کار ناهار میخورم و استراحت میکنم، اما بیشتر روز را مشغول نوشتن هستم.
شعر اینطور نیست. لحظههایی هست که به قول بعضیها، الهام به سراغ آدم میآید؛ البته الهام امری متافیزیکی نیست، آبی است که به جوش صد درجه میرسد. لحظهای است که اتفاقی میافتد و شعر شکل میگیرد. اما داستان برای من کار است؛ کاری لذتبخش.

البته شعر هم نوعی کار است. من میدانم که شما در تمام این سالها، چه شعر گفتهاید و چه داستان نوشتهاید، همیشه مشغول کار بودهاید.
تفاوت در این است که وقتی از صبح تا غروب مینشینم و کار میکنم، ممکن است شعرهایی را که قبلاً گفتهام تصحیح کنم، شعر تازهای بنویسم یا کتابهایی بخوانم که به شعرم کمک کنند. این با وضعیتی که بعضی نویسندگان توصیف میکنند فرق دارد؛ اینکه از صبح تا غروب مقابل کاغذ سفیدی بنشینند و فکر کنند چه بنویسند. گاهی هم متأسفانه نمیشود چیزی نوشت. به هر حال، شعر برای من بسیار شخصی است. واژهی «خصوصی» شاید دقیق نباشد، چون شعر منتشر میشود و دیگران هم آن را میخوانند. اما شعر با من زندگی میکند و همیشه همراهم است. به یک معنا، حاضر نیستم آن را با هر کسی قسمت کنم. حتی اگر به کسی اعتماد کامل نداشته باشم، ممکن است حاضر نباشم شعرم را برایش بخوانم. داستان شاید چنین وضعیتی نداشته باشد. شاید بتوانم آن را برای دیگران بخوانم. در هر صورت، تفاوت این دو برای من جدی است.
اگر بخواهید میان شعر، داستان و سینما انتخاب کنید، کدام را بیشتر دوست دارید؟
احتمالاً سینما را انتخاب میکنم؛ چون وقتی برای بازی در یک فیلم میروم، حدود بیست یا بیستویک روز فضای زندگیام کاملاً تغییر میکند. من که پنجاه سال است بیشتر شب و روزم را در اتاقم میگذرانم، ناگهان از آن فضا بیرون میآیم و وارد محیط دیگری میشوم. از نظر دستمزد هم درآمد سینما صد برابر شعر و داستان است! سینما برایم سرگرمکنندهتر است، اما همان بیست روز یا یک ماه برایم کافی است.
یعنی بیشتر از همان بیست روز نمیتوانید ادامه بدهید؟
بله، همان بیست روز برایم کافی است. حتی تحمل سریال دیدن به مدت شش ماه را هم ندارم. علاقهام در همین حد است.
حتی اگر دستمزد سینما خوب باشد، باز هم بیشتر از همان بیست روز نمیتوانید ادامه بدهید؟
نه. پیشنهاد هم که بشود، نمیروم. به سینما علاقه دارم، اما علاقهام در همین حد است. به رمان هم خیلی علاقه دارم، ولی به اندازهی شعر حوصلهی رمان را ندارم. ممکن است یک شعر را صد بار بخوانم و روی آن کار کنم؛ اما رمان را شاید پنجاه بار بازنویسی کنم و دیگر خسته شوم. شعر برای من خودمانیتر است و با آن راحتترم. اما در هر سه حوزهی شعر، داستان و سینما، وقتی کاری را شروع میکنم، آن را جدی میگیرم.
من هم همین را میخواستم بگویم. سر فیلمبرداری، در حالی که بعضی بازیگران ممکن بود به کارهای دیگرشان برسند یا در فضای فیلمبرداری پراکنده باشند، شما مینشستید و منتظر میماندید تا نوبت صحنهتان برسد. متمرکز بودید و وقتی نوبتتان میشد، میرفتید و بازی میکردید. این جدیت از کجا میآید؟ چرا در کار اینقدر جدی هستید؟
نمیدانم. از بچگی همینطور بودم.

البته در کار جدی هستید؛ در زندگی روزمره شاید آنقدرها هم مسائل را جدی نگیرید.
خودم نمیدانم چقدر جدی هستم؛ شما بهتر میدانید. البته بستگی دارد با چه کسی و در چه موقعیتی کار کنم. وقتی قرار است با کسی کاری انجام بدهم، جدی هستم. در زندگی روزمره خیلی چیزها را جدی نمیگیرم، اما در کار چرا. چون کار به زندگی و وقتم معنا میدهد.
مثلاً «منظومهی بازگشت» را بارها بازنویسی کردهام. این منظومه دو سه بار منتشر شده و در هر چاپ تغییراتی در آن دادهام. خیلیها میگویند این کار را نکن، اما من به حرف دیگران کاری ندارم؛ میخواهم شعر خودم را تغییر بدهم و به آن چیزی برسم که از نظر خودم بهتر است. تصور نمیکردم دوباره به این شعر برگردم. معمولاً وقتی کتابم منتشر میشود، دیگر سراغش نمیروم. اما این بار که قرار بود منظومه دوباره چاپ شود، دیدم انگار روز اول است. نشستم و بیست، سی بار دیگر روی آن کار کردم. حالا تقریباً از آن راضیام؛ البته ممکن است باز هم تغییرش بدهم. گاهی به شوخی میگویم اینقدر کار خوب وجود دارد که دیگر جایی برای کار خوب ما باقی نمانده است!

همین چند وقت پیش دربارهی رمان «کوری» صحبت میکردیم.
بله، کتاب بسیار زیبایی است. وقتی چنین آثاری وجود دارند، آدم فکر میکند اگر قرار است کاری انجام بدهد، دستکم باید چیزی بنویسد که خودش از آن راضی باشد. شاید به «کوری» نرسیم، اما میتوانیم اثری خلق کنیم که خودمان قبولش داشته باشیم. در سینما هم همینطورم. وقتی بازی میکنم، دلم میخواهد کارم را درست انجام بدهم. برایم جالب است که در نخستین تجربهی جدیام در سینما، چنین اتفاقی افتاد. البته پیش از آن یکی دو فیلم هم بازی کرده بودم، اما آنها هنوز نمایش داده نشده بودند. فیلم «احتمال باران اسیدی» به یک معنا نخستین فیلم جدی من بود. یک روز در خانه بودم که تلفن زنگ زد. یکی از بازیگران تماس گرفت و گفت: «آقا، تبریک میگویم!» پرسیدم: «چه شده؟» گفت نامزد بهترین بازیگر سال شدهاید. تعجب کردم؛ چون تمام تلاشم را کرده بودم که خوب بازی کنم، اما اصلاً فکر نمیکردم نامزد دریافت چنین عنوانی شوم. شاید جدیت من از همینجا میآید: وقتی کاری را میپذیرم، سعی میکنم آن را تا جایی که میتوانم خوب انجام بدهم.
برگردیم به «عشق و فراموشی». یکی از نکتههای جالب کتاب این است که دختر شخصیت اصلی، که اسمش را الان به خاطر نمیآورم، با تاریخ سروکار دارد. چرا تاریخ وارد داستان شده است؟ در حالی که در بخشهای دیگر رمان، مدام با خاطره و گذشته روبهرو هستیم، رابطهی خاطره و تاریخ چیست؟ چه تفاوتی میان این دو وجود دارد؟
خاطره امری فردی و تاریخ امری اجتماعی است. تاریخ هم آنطور که معمولاً ادعا میشود، گزارش دقیق سرگذشت مردم و پادشاهان نیست. تاریخ را پیروزمندان نوشتهاند؛ مشاوران شاهان، حاکمان و کسانی که قدرت داشتهاند. بنابراین، تاریخ لزوماً روایت درست و بیطرفانهای نیست. در بسیاری از موارد، با خاطرات شاهان و وزیران روبهرو هستیم؛ حتی ممکن است بخشی از آنچه نوشته شده، آرزوهای آنها باشد. در این رمان همین را میخواستم بگویم؛ میخواستم بگویم تاریخ فردیمان مهمتر از تاریخ مردگان است. تاریخ فرد خودمان را جدیتر بگیریم. میخواستم نشان بدهم که درک او از زندگی، زیر تأثیر تاریخ، به بنبست رسیده است. به قول سهراب سپهری، «پشت سر چیزی نیست؛ پشت سر خستگی تاریخ است». گذشتهای که انسان تصور میکند پشتوانهی محکمی برای اوست، عموماً فرسوده است. شخصیت داستان به این نتیجه میرسد که باید زندگی کرد؛ تا شقایق هست، زندگی باید کرد. در واقع، میخواستم نشان بدهم که این زن، با وجود دانشی که دربارهی تاریخ دارد، در نهایت به درکی از زندگی میرسد که از جنس عشق است. شاید اگر استاد دانشگاه در رشتهی ریاضیات بود یا در حوزهی دیگری فعالیت میکرد، مسیر فکری متفاوتی پیدا میکرد. برای من مهم بود که حرفه و دانش او، یعنی تاریخ، در رسیدن به این نتیجه نقش داشته باشد.

نکتهی دیگری که در این کتاب برایم بسیار جالب بود، مسئلهی ضبطکردن صدا است. شخصیت داستان صداها، خاطرات و لحظههایی را که از زندگیاش باقی ماندهاند، ضبط میکند. این ضبطکردن چه معنایی دارد؟ چرا این وسیله را وارد داستان کردید؟
در مدتی که مشغول نوشتن این رمان بودم، کتابهای زیادی دربارهی آلزایمر خواندم. بعضی از آنها آموزنده بودند و بعضی دیگر چندان به کارم نیامدند. هنگام نوشتن به این فکر کردم که شخصیتی که دچار فراموشی میشود، چگونه میتواند داستان را پیش ببرد. اگر قرار باشد همهچیز را فراموش کند، چگونه میتواند روایت کند؟ اگر یادداشت بردارد، این کار چقدر میتواند ادامه داشته باشد؟ به این نتیجه رسیدم که بهترین راه، ضبطکردن است. شخصیت، صداها و اتفاقات را ضبط میکند و بعد راوی این مواد را به داستان تبدیل میکند. به نظرم رسید که برای پیشبردن این رمان، این راه از همه مناسبتر است. خودم مدتی برای خودم روزنگاری میکردم، بعد دیدم حوصلهاش را ندارم. با خودم فکر کردم وقتی من حوصلهی این کار را ندارم، کسی که دچار آلزایمر شده، احتمالاً انگیزهی کمتری برای نوشتن یادداشتهای روزانه خواهد داشت. بهخصوص به این فکر کردم که شاید شخصیت داستان ضبطکردن را راهی برای اثبات سلامت خودش بداند؛ مثلاً صداها را ضبط کند تا نزد پزشک ببرد و بگوید: «ببینید، من هنوز حواسم هست؛ اینها را ضبط کردهام تا شما هم بشنوید.» و بهتدریج به این نتیجه میرسد که شاید این ضبطها به درد هیچ کاری نخورد. با این حال، برای خودش سرگرمی است؛ کاری که انجام میدهد و به کمک آن با زندگیاش ارتباط برقرار میکند. من به همهی این جنبهها فکر کردم و دیدم برای اینکه رمان پیش برود، ضبطکردن بهترین راه است.
در صحبتهایی که از ابتدای گفتوگو تا الان داشتیم، بهجز حافظ که جایگاه خودش را دارد، بیشترین ارجاع شما به سهراب سپهری بوده است. سهراب برای شما چه جایگاهی دارد؟
ما شاعران بزرگ زیادی در ایران داریم. تفاوت سپهری با بسیاری از شاعران ما در نوع نگاه اوست. من مدتی است که تحت تأثیر نگاه او به زندگی هستم. در نگاهش رگههایی از جهانبینی حافظ وجود دارد، اگرچه اساساً به مولوی نزدیک است. فکر میکنم شعر ما به این نوع نگاه احتیاج دارد. البته وقتی میگوید: «به سراغ من اگر میآیید، نرم و آهسته بیایید، مبادا که ترک بردارد چینی نازک تنهایی من»، من خیلی موافق نیستم، با مجموعهی فکری سپهری احساس نزدیکی بیشتری میکنم. شاملو و فروغ را بهخاطر شعرهای درخشانشان دوست دارم، اما از نظر فضای فکری به سپهری علاقهی بیشتری پیدا کردهام.
حالا که صحبت از سپهری شد، میخواهم به بحث عشق و تغییر دیدگاه شما دربارهی زندگی برگردم. پیشتر گفتید زمانی میخواستید جهان را تغییر بدهید و بعد به این نتیجه رسیدید که نمیتوانید. با این حال، فکر میکنم رگههایی از نگاه امروزتان از همان سالهای قبل در شعر شما وجود داشته است. مثلاً در مقدمهی قصیدهی «لبخند چاکچاک» میگویید: «بر دیوار زمان روزنی نیست، تنها رویا از حصار میگذرد.» بهنظرم تمام آن چیزی که امروز دربارهی عشق میگویید، در این شعر هم وجود دارد؛ عشقی که در فضای زندان جریان دارد و در واقع عشق به زندگی است.
بله، حرف شما را قبول دارم. آن رویا و پروانهای که در شعر حضور دارند، همین معنا را منتقل میکنند. اما غلظت تاریکی در آن شعر بیشتر است. فکر آدم در طول زندگی تغییر میکند. من از هجدهسالگی شعر میگفتم و همان زمان هم دربارهی پیری و زودگذر بودن زندگی مینوشتم. آرامآرام تغییر کردم. حالا احساس میکنم از نظر فکری به جوانی رسیدهام؛ یعنی در این سن، نگاهم به زندگی جوانتر شده است.
در نوجوانی و جوانی بسیار تلخبین و بدبین بودم و گاهی هم کجخیال. بهتدریج این نگاه تغییر کرد. جالب اینجاست که معمولاً انتظار داریم آدم هرچه سنش بالاتر میرود، به پوچی و بدبینی و نیهیلیسم نزدیکتر شود، اما تجربههای من باعث شدهاند به شکل دیگری به زندگی نگاه کنم. برای همین باز هم به سپهری میرسم که میگوید: «گاه زخمی که به پا داشتهام، زیر و بمهای زمین را به من آموختهاند.» من فکر میکنم از تجربههای زندگی درس گرفتهام. به قول شاعر: «هر که ناموخت از گذشت روزگار / نیز ناموزد ز هیچ آموزگار». بهنظر من، خوب است که آدم از گذشت روزگار چیزی یاد بگیرد.

نکتهای که گفتید کاملاً درست است. با این حال، فکر میکنم در همان شعر «لبخند چاکچاک» هم امید وجود دارد؛ حتی در پایان شعر. اما غلظت تاریکی در آن بیشتر است.
بله، البته اسم شعر و دورهای که در آن نوشته شده هم نشان میدهد با چه فضایی روبهرو هستیم. آن دوره، دورهی تاریکی بود.
البته امروز هم دورهی تاریکی است.
بله، امروز هم تاریکی است. اما شعرهای من، به تعبیر شما، سیاهی را نشان میدهند و در عین حال مغلوب آن نیستند. مثلاً در شعر «کف ناکامی ناپدید است» دربارهی سیاهی حرف میزنم، اما در واقع میخواهم بگویم حواستان باشد که شادی سقفی دارد. آدم ممکن است فکر کند شادی حدومرزی ندارد، اما چنین نیست؛ شادی محدود است. در مقابل، کف ناکامی ناپیداست.
بله، انگار تجربههای شما به این نتیجه رسیدهاند که شادی سقف دارد، اما ناکامی عمق مشخصی ندارد.
شما که بسیاری از شعرها و نوشتههای مرا خواندهاید، میدانید که تجربههای زندگی چنین چیزی را به من آموختهاند. معمولاً رنجها بیشتر از شادیها بر آدم اثر میگذارند و ماندگارترند. متأسفانه شادیها زودگذرترند. در یکی از شعرهایم گفتهام: «تمامی روزها یک روزند، تکهتکه، میان شبی بیپایان.» در نهایت، من شب را میبینم. با این حال، میخواهم حواسمان به همین روزی باشد که در حال گذشتن است؛ به لحظهای که داریم زندگیاش میکنیم.
نظر شما