سرویس میهن و مقاومت خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- حنان سالمی: «و میبخشید اگر پس از گذر از این همه صافی، هنوز هم قلم گستاخ است.» این صدای «جلال آلاحمد» است؛ واضح، گزنده و شاید گاهی حتی بیمبالات نسبت به همه ترسهای مرسوم اجتماعی! که در مقدمه کتاب «غربزدگی»اش از سال 1340 برایمان به یادگار گذاشته؛ صدایی که برخلاف سکوت مدعیان، بیادعا، فریاد شده بود تا از دردی بگوید که مویرگی به جان هویت ملی و فرهنگ اصیل ایرانی افتاده بود.
جلال، خود مشاهدهگری عمیق است؛ به دل تجربههایی مثل حزب توده میزند و بیرون میآید اما نه آنچنان که بود، بلکه آنچنان که دید، شنید و اندیشید. او از قلمش عنصری نمادین برای مشهور شدن نمیسازد. جلال حتی نمیخواهد که کلماتش دستمایه بازی با رنجهای عمیق انسانی باشند؛ او، فقط بیپروا مینویسد! از هر آنچه که میبیند و میداند که باید در برابرش ایستاد؛ چیزهایی مثل و عین «غربزدگی».
در جایی از کتابش میخوانیم «غربزدگی میگویم همچون وبازدگی. و اگر به مذاق خوشآیند نیست، بگوییم همچون گرمازدگی یا سرمازدگی. اما نه. دستکم چیزی است در حدود سنزدگی. دیدهاید که گندم را چطور میپوساند؟ از درون. پوسته سالم برجاست اما فقط پوست است، عین همان پوستی که از پروانهای بر درختی مانده. به هر صورت سخن از یک بیماری است.» او یک معضل پریشِ اجتماعی را تبدیل به سوژهای نزدیک و قابل لمس برای نوشتن میکند؛ در واقع، جلال، فراتر از یک نویسنده بودن، در جستوجوی حل چالشهای مرموز جامعهاش بود آن هم با پای قلمی که خیلی خوب میدانست کجا بگذارد.
اما این همه ماجرای «غربزدگی» نیست؛ چون جلال فقط به ظواهر موضوع بسنده نکرده بود؛ او لایههای عمیق جامعه، روابط انسانی و فرهنگ را با پردههای روی هم انباشته درونیات تاریخ و اقتصاد و سیاست ایران و جهان در هم میآمیزد و از همان میدان، برای مخاطب کتابش، روایتی صاف و هشیار از دور خوردن شرقیها توسط غربیها بیرون میکشد و میگوید: «از نظر منافع اقتصادی سازندگان ماشین- یعنی از نظر اقتصاد بینالمللی(!)- ما هرچه دیرتر به ماشین و تکنیک دست بیابیم بهتر! «یونسکو» نیز همین را میگوید و عمل میکند، «اکافه» هم، «فائو» هم، خود سازمان ملل هم! و همه خرابیها و نابهسامانیهای ما از همین یک نکته سرچشمه میگیرد. از این که در حوزه جهانی ما را مجبور کردهاند به رعایت منافع اقتصادی سازندگان ماشین.»
البته شاید امروز نتوان تمام آنچه را جلال از آن به عنوان غربزدگی یاد میکرد، با همان مختصات و تعاریف پذیرفت؛ جهان عوض شده، صورت سلطه تغییر کرده و غرب هم دیگر فقط آن چهرهای نیست که جلال در روزگار خودش میشناخت. اما مگر مسئله جلال صرفا شناخت غرب بود؟ نه! مسئله، ما بودیم؛ مایی که گاهی در مواجهه با جهان، آنقدر محو تماشای دیگری میشویم که یادمان میرود خودمان هم چیزی برای عرضه کردن داریم. گاهی چنان شیفته دستاوردهای غرب میشویم که داشتههای خودمان را از یاد میبریم و گاهی آنقدر در انکارش پیش میرویم که حتی چشم دیدن دستاوردهایش را هم نداریم. انگار هنوز میان شیفتگی و ستیز، راه سومی برای ایستادن پیدا نکردهایم؛ راهی که نه به انکار جهان ختم شود و نه به انکار خویشتن. شاید تمام حرف جلال همین بود؛ اینکه پیش از آنکه بخواهیم جهان را بشناسیم یا از آن تاثیر بپذیریم، باید تکلیفمان را با خودمان، با هویتمان و با آن چیزی که از ما یک ملت ساخته، روشن کرده باشیم.

به همین خاطر، «غربزدگی» جلال آلاحمد، بیشتر از یک کتاب از روشنفکری اصیل، گذری است برای گذار از جامعه آن روز تا امروزِ ایران؛ کتابی که مثل یک کوچه باریک اما بلند با هزار در و پنجره میتوان در آن راه رفت و به تماشای ضعفهای درونی وطنی ایستاد که هنوز از خنجرهای غرب نتوانسته آنطور که باید و شاید کمر راست کند؛ خنجرهایی که فرهنگ، سیاست، اقتصاد و حتی دیانت و تفکر ما را شرحه شرحه کرده اما هنوز مطمئن نیستیم برای پرسیدن این سوال از خودمان که «آیا واقعا ما غربزدهایم؟ و اصلا چرا غربیها حاضر نیستند گاهی شرقزده شوند؟»
جواب تمام این سوالها در صدای جلال است؛ صدایی که پس از چند دهه همچنان متین و موقر اما رسا، در حال فریاد زدن دردی است که در پهلوی وطن تیر میکشد و مرهماش در جایی نیست جز انبوه وجود ما؛ مایی که به قول جلال گاهی تبدیل میشویم به «آدم غربزده هرهری مذهبی که به هیچ چیز اعتقاد ندارد اما به هیچ چیز هم بیاعتقاد نیست. یک آدم التقاطی است و نان به نرخ روزخور است. همه چیز برایش علیالسویه است. خودش باشد و خرش از پل بگذرد، دیگر بود و نبود پل هیچ است ... .»
نظر شما