به گزارش خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، شصتویکمین نشست از سلسلهنشستهای «صد کتاب ماندگار قرن» در مرکز همایشهای بینالمللی کتابخانه ملی ایران برگزار شد. حسین معصومی همدانی، عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی، و شهرام پازوکی، عضو هیئت علمی مؤسسه حکمت و فلسفه ایران، در این نشست سخنرانی کردند. مالک شجاعی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، دبیری نشست را بر عهده داشت.
مالک شجاعی، دبیر شصتویکمین نشست «صد کتاب ماندگار قرن»، در آغاز برنامه بخشی از مقدمه محمدعلی فروغی بر جلد دوم «سیر حکمت در اروپا» را خواند: «آگاهی و اقتباس از افکار و لطایف افکار خارجیان مستلزم آن نیست که شیوه زبان و بیان خود را از دست بدهیم و پسندیدهتر آن است که فکر اروپایی را به زبان و بیان اختصاصی ایرانی درآوریم.»
شجاعی همچنین با اشاره به همزمانی این نشست با روز کتاب و کتابخوانی و بزرگداشت علامه طباطبایی گفت: «یاد مرحوم علامه طباطبایی را گرامی میداریم و به میراث فکری و فلسفی این مرد بزرگ، مفسر قرآن و فیلسوف همروزگار ما، تعظیم میکنیم. همچنان آثار قلم و بیان و میراث فکری ایشان را در ایران امروز، در حوزه و دانشگاه، بهخوبی احساس میکنیم.»
در ادامه، حسین معصومی همدانی بحث خود را با چگونگی شکلگیری «سیر حکمت در اروپا» آغاز کرد: «فروغی ظاهراً در ابتدا قصد داشت کتاب «گفتار در روش» دکارت را به فارسی ترجمه کند. برای اینکه خواننده زمینهای داشته باشد، تاریخی از فلسفه تا زمان دکارت نوشت و این نوشته بهصورت جلد اول «سیر حکمت» درآمد.» او انتخاب زبان کتاب را چنین توضیح داد: «فروغی میخواست کتابی بنویسد که در آن تقریباً به همان زبانی درباره دکارت، کانت و هگل حرف بزند که درباره فردوسی و سعدی حرف میزد».
معصومی همدانی در ترسیم فضای فکری زمان نگارش کتاب، از رواج اندیشههای چپ یاد کرد: «تقریباً از پسِ مشروطه، اندیشههای مارکسیستی یا چپ وارد ایران شد و کمکم این اندیشهها صورت نوشتاری پیدا کردند.» او با اشاره به نوشتههای ارانی و معرفی مارکسیسم بهعنوان تنها فلسفه درست، انگیزه احتمالی فروغی را به فضای فکری همان دوره پیوند زد: «فروغی شاید احساس میکرد با نوشتن این کتاب میتواند نشان دهد که فلسفههای مختلفی وجود دارند، بهخصوص که کتاب تا فیلسوفانی پیش میرود که تقریباً معاصر او بودند.»
او در مرور دغدغههای فکری آن دوره یادآور شد: «این پرسش از کمی پیش از مشروطه مطرح بود که بالاخره ما چرا عقب ماندیم و فرنگیها چرا جلو رفتند؟ یکی از پاسخهای سیاسی این بود که آنها نهادهایی دارند که ما نداریم.» معصومی همدانی برداشت خود را از پاسخ احتمالی فروغی چنین بیان کرد: «شاید فروغی این قصد را هم داشت که بگوید اگر اروپاییها پیشرفت کردند، دلیلش این است که جور دیگری به دنیا نگاه کردند و اینگونه نگاه کردن احتمالاً از دکارت شروع میشود.»
معصومی همدانی شیوه نگارش کتاب را در چارچوب تاریخنگاری رایج فلسفه در فرانسه بررسی کرد: «میشود گفت «سیر حکمت» یک تاریخ فلسفه متعارف بر پایه الگوی فرانسوی است. تا مدتها کتابهای فلسفه مدرسی در فرانسه به شیوه عقیدهنگاری نوشته میشدند. یعنی میگفتند نظر هر فیلسوف چه بوده است.» او درباره نمود این الگو در کتاب فروغی افزود: «در این کتاب عقاید فیلسوفان بیان شده، نه دلایلشان. جز در خود رساله دکارت، کمتر جایی هست که بهتفصیل گفته شده باشد چرا یک فیلسوف به فلان نظر رسیده است.»
شهرام پازوکی، به عنوان دیگر سخنران این نشست، انگیزه فروغی از نگارش «سیر حکمت در اروپا» را چنین شرح داد: «در دوره قاجار بیش از همه به مظاهر بیرونی فرهنگ اروپا توجه میشد. مقصود فروغی این بود که به سیر اندیشه در اروپا توجه کنیم و ببینیم چه تفکری اروپاییان را به اینجا رسانده است.» او اهمیت روایت پیوسته تاریخ فلسفه اروپا را در نسبت آن با مسئله تجدد در ایران دید: «اهمیت کار فروغی این بود که تاریخ فلسفه در اروپا را پیوسته و منظم پیش برد. در این سیر مقصود واحدی به چشم میخورد و آن اینکه چگونه میتوان اندیشه ایران آن روز را از رکود بیرون آورد و اندیشه تجدد را برای ایران معنی و مفهوم ساخت.»
پازوکی در ادامه به کوشش فروغی برای ساختن نثری فلسفی به فارسی پرداخت: «فروغی در پی آن بود که طرح یک نثر آموزشی و فهمیدنی را به زبان فارسی دراندازد که برای بیان اندیشههای فلسفی غرب مناسب باشد.» او در توضیح شیوه معادلگزینی فروغی، به دیباچه جلد سوم استناد کرد: «فروغی آورده است که در بعضی موارد مجبور بودیم اصطلاحاتی را که در زبان و بیان ما سابقه نداشته از نو بسازیم.»
پازوکی در بررسی جایگاه «سیر حکمت در اروپا» در میان آثار آن دوره، شیوه فروغی را با روش احمد فردید در مقالههای «از کانت تا هایدگر» مقایسه کرد: «فروغی در «سیر حکمت» راوی و گزارشگر سیر فلسفه در اروپاست و در پارهای از حاشیههای کتاب به مضامین مشابه در فلسفه اسلامی اشاره میکند. فردید، به تعبیر خودش، همسخن با فیلسوفان مسلمان میکوشد این مطالب را با تعبیرهای فلسفه اسلامی شرح دهد.»
پازوکی هنگام ارزیابی تأثیر کتاب، بر استقبال خوانندگان علاقهمند به فلسفه تأکید کرد: ««سیر حکمت در اروپا» بیشتر در میان عموم علاقهمندان به فلسفه غرب مقبولیت پیدا کرد و در محافل غیرفلسفی آن روزگار نفوذ زیادی داشت.» او با اشاره به روایت آرای کانت و هگل در جلد پایانی کتاب پرسید: «باید درنگی کرد و پرسید این همگانی شدن فهم فلسفه جدید چه تأثیری داشت. آیا در میان کسانی که شناخت فلسفه غرب را در خواندن «سیر حکمت» میدیدند، این سادهسازی به بدفهمی فلسفه جدید انجامید؟»
در پایان این نشست، حاضران پرسشهای خود را با سخنرانان مطرح کردند و به بحث و تبادلنظر درباره موضوعات مطرحشده پرداختند.
نظر شما