به گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)؛ یکی از اصلیترین محورهای کتاب، رابطهی شخصی طارق ابیسمرا با زبان عربی و فرانسوی است. عربی، بهویژه گویش لبنانی، زبان زندگی روزمرهی او بوده و فرانسوی زبان مطالعه و نوشتنش محسوب میشده است. این دوگانگی بهتدریج به مسئلهای هویتی و ادبی تبدیل شده است.
ابیسمرا در روایت خود از نوعی بیگانگی با زبان عربی سخن میگوید. او معتقد بوده حروفی مانند خ، ض، ع، غ و ق در زبان عربی فصیح، نوعی مردانگی و خشونت را بازتاب میدهند؛ ویژگیهایی که با تصور شخصی او از خودش سازگار نبودهاند. این احساس، در نگاه او به میراث ادبی عربی نیز تأثیر گذاشته و سبب شده تا سال ۳۱سالگی از نوشتن به زبان عربی فاصله بگیرد. او در نهایت تصمیم میگیرد به زبان عربی بنویسد؛ تصمیمی که با دشواری و کندی همراه بوده است. یوسف بزی در نقد خود بر کتاب، به نقل از نویسنده مینویسد که ابیسمرا هنگام آغاز نوشتن به عربی، با سرعتی بسیار پایین مقاله مینوشته و حتی جملهسازی به فرانسوی را نیز به کسی تشبیه میکرده که برای بیرون آوردن یک کلمهی درست از دهانش لکنت دارد. بزی این تجربه را مسیری شخصی و آگاهانه میداند و معتقد است بازگشت ابیسمرا به زبان عربی را میتوان نوعی آشتی با زندگی و سرزمینی دانست که به آن تعلق دارد؛ آشتیای که به معنای کنار گذاشتن زبان فرانسوی نیست. در این میان، گوستاو فلوبر جایگاه ویژهای در جهان ادبی نویسنده دارد و بزی او را استاد نخست ابیسمرا معرفی میکند.
نوشتن؛ بازتولید گفتههای پیشین
ابیسمرا کتابش را با تأمل دربارهی خود نوشتن آغاز میکند. او با تصور رایج در بخشی از ادبیات عربی که نوشتن را امری قدسی، جادویی و حاصل نوعی الهام ویژه میداند، فاصله میگیرد. از نگاه او، نوشتن لزوماً خلق چیزی کاملاً تازه نیست و گاهی به بازچرخانی گفتههای پیشین شباهت دارد. عباس بیضون، شاعر و رماننویس لبنانی، در نقدی که در «العربی الجدید» منتشر کرده، این بحث را نقطهی ورود به جهان شخصی نویسنده میداند. به اعتقاد او، کتاب از محاکمهی نوشتن آغاز میشود و سپس به مسئلهی دو زبان میرسد؛ مسئلهای که در سراسر تجربهی ادبی ابیسمرا حضور دارد. بیضون در عین حال پرسشی فراتر از تجربهی فردی نویسنده مطرح میکند: امروز به چه زبان عربیای میتوان نوشت و نسبت نثر معاصر عربی با میراث ادبی گذشته چیست؟
او معتقد است زبان نوشتاری ابیسمرا به زبان مطبوعات و ترجمه نزدیک است و فاصلهی آن با سنت کلاسیک عربی را میتوان در آثار بسیاری از نویسندگان معاصر نیز مشاهده کرد. از نظر بیضون، این مسئله به پرسشی جدی دربارهی وضعیت زبان ادبی عربی در روزگار کنونی تبدیل میشود.
جنگی که به حافظهی یک نسل تبدیل شد
بخش دیگری از کتاب به تجربهی جنگ داخلی لبنان و تأثیر آن بر نسلی اختصاص دارد که کودکی و جوانی خود را در فضای جنگ سپری کرده است. ابیسمرا در نوشتههایش به رابطهی متناقض خود با جنگ اشاره میکند. او در بخشی از کتاب مینویسد گاهی آرزو میکند جنگ بازگردد؛ زیرا در حافظهی شخصیاش، تصویری از جنگ باقی مانده که با آزادی و معصومیت همراه است و در آن خبری از درد و فاجعه نیست. عباس بیضون این جملات را موضعی سیاسی یا دفاع از جنگ نمیداند. از نگاه او، این سخنان بیشتر به تجربهی روایی و روانی نسلی مربوط است که جنگ را بهعنوان تمامیت زندگی خود تجربه کرده و خاطرات آن همچنان در ذهنش حضور دارد. با این حال، نگاه ابیسمرا به جنگ با خشم سیاسی نیز همراه است. او رهبران سیاسی لبنان و ساختار قدرت را مسئول وضعیت کشور میداند و حزبالله و دولت لبنان را در این وضعیت سهیم میبیند. نویسنده نسبت به امکان پایان یافتن بحران از مسیر مذاکرات سیاسی نیز بدبین است. در نوشتههای او، نامهایی مانند فیدل سپیتی و فوزی ذبیان نیز بهعنوان نشانههایی از نسل جنگ حضور دارند. یوسف بزی معتقد است این خاطرات و ارجاعات، تصویری از نسلی ارائه میکنند که جنگ را به ارث برده و با وجود محکوم کردن آن، هنوز از نظر عاطفی و ذهنی درگیر تجربهی آن است.
از خیزش ۱۷ اکتبر تا جنگهای سالهای اخیر
یوسف بزی در نقد خود به مجموعهی موضوعات کتاب اشاره میکند و مینویسد که نوشتههای ابیسمرا تجربهی شخصی او از خیزش اعتراضی ۱۷ اکتبر ۲۰۱۹ لبنان و همچنین سالهای جنگ اخیر را در بر میگیرد. برای شناخت این بخش از جهان فکری نویسنده، نوشتههای پیشین او نیز اهمیت دارند. ابیسمرا در اکتبر ۲۰۲۰، در سالگرد نخست خیزش ۱۷ اکتبر، مقالهای با عنوان «۱۷ اکتبر پس از یک سال؛ اگر خیزش اتفاق نیفتاده بود» در رسانهی مستقل مگافون منتشر کرد. او در این نوشته با لحنی شخصی و تردیدآمیز به بازخوانی تجربهی اعتراضات و احساسات متناقض خود دربارهی آن پرداخت. در مقالهی دیگری با عنوان «جنگ ناممکن آینده» که در نوامبر ۲۰۲۵ منتشر شده، به فضای اضطراب و انتظار جنگ در لبنان پرداخته است. او در این نوشته از جامعهای میگوید که نشانههای وقوع جنگ را در زندگی روزمرهی خود میبیند، اما همچنان تلاش میکند زندگی عادیاش را ادامه دهد. این نوشتهها نشان میدهند که مسئلهی جنگ در کتاب «غریب اللغتین» به خاطرات گذشته محدود نمیشود و با تحولات سیاسی و اجتماعی معاصر لبنان ارتباط دارد.
نقد ادبی؛ جدال با مناسبات فرهنگی
بخش دیگری از کتاب به فعالیت ابیسمرا در حوزهی روزنامهنگاری و نقد ادبی اختصاص دارد. او با لحنی تند به مناسبات حاکم بر مطبوعات ادبی اعتراض میکند و فضای نقد ادبی را گرفتار بازتولید مطالب بیمحتوا و مبادلهی منافع و روابط شخصی میداند. یکی از نمونههای این رویکرد، نقد او بر آثار رشید ضعیف، نویسندهی لبنانی، است. ابیسمرا از یک سو ضعیف را وارث لبنانی سروانتس و شخصیت دونکیشوت معرفی میکند و از سوی دیگر معتقد است داستانهای او به روایت سرگرمکنندهی رویدادهایی محدود میشوند که معنایی فراتر از خود ندارند. یوسف بزی در بررسی این بخش، به طنز و شوخطبعی ابیسمرا نیز توجه میکند. از نظر او، طنز در نوشتههای این نویسنده گاهی نقش سازوکاری دفاعی را ایفا میکند؛ راهی برای مواجهه با اضطرابها و مسائل دشواری که نویسنده تمایل ندارد مستقیماً به آنها بپردازد. بزی همچنین یادآوری میکند که ابیسمرا پیشتر در مقالهای از رشید ضعیف تمجید کرده است. به اعتقاد او، حتی نقد تند کنونی نیز کاملاً از آن ستایش پیشین فاصله نگرفته است؛ زیرا تعبیر «سروانتس لبنانی» همچنان بار تحسینآمیزی دارد.
کتابی میان ادبیات، روزنامهنگاری و زندگی شخصی
یوسف بزی در نقد خود بر این نکته تأکید میکند که نوشتههای ابیسمرا را بهسختی میتوان در یک گونهی ادبی مشخص طبقهبندی کرد. بخشهایی از کتاب به روایت داستانی، گزارش، مستندنگاری و جدلهای فکری و فرهنگی نزدیک میشوند. او معتقد است نوشتههای ابیسمرا بیش از آنکه در قالب متعارف روزنامهنگاری یا ادبیات داستانی قرار بگیرند، تلاشی برای شکل دادن به شیوهای شخصی از نوشتن هستند؛ شیوهای که در آن تجربهی فردی، اندیشهی سیاسی، نقد ادبی و تأمل دربارهی زبان به یکدیگر پیوند میخورند. از این منظر، شخصیت نویسنده در تمام کتاب حضور دارد و خواننده با فردی روبهروست که میکوشد خودش، نسلش و جامعهای را که در آن زندگی کرده، از طریق نوشتن بازخوانی کند. کتاب «غریب اللغتین؛ فی الکتابة والحرب» در ۳۶۸ صفحه و به زبان عربی از سوی انتشارات ریاضالریس منتشر شده است. این اثر نخستین کتاب طارق ابیسمراست؛ نویسنده و مترجمی لبنانی که پیشتر آثارش را به زبانهای عربی و فرانسوی منتشر کرده و رمان «قطبنما» نوشتهی ماتیاس انار را نیز از فرانسوی به عربی ترجمه کرده است.
نظر شما