سرویس هنر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)؛ ایرج راد از جمله هنرمندانی است که بخش مهمی از تاریخ معاصر تئاتر ایران را نه فقط در مقام بازیگر، بلکه بهعنوان کارگردان، مدیر و فعال صنفی تجربه کرده است. هنرمندی که حضور در کنار چهرههایی همچون عزتالله انتظامی، محمدعلی کشاورز و دیگر بزرگان هنرهای نمایشی، تحصیل در دانشگاه تهران و ادامه آموزش در دانشگاه کاردیف انگلستان (ولز) و سالها فعالیت مستمر در تئاتر، سینما و تلویزیون، فرصت مواجه با دورههای مختلفی از تحولات هنر ایران را برای او فراهم کرده است.
انتشار کتابی درباره زندگی و فعالیتهای هنری او، با عنوان «همیشه ناصرالدینشاه» فرصتی برای بازخوانی تجربههای فردی و مرور بخشی از تاریخ هنر ایران فراهم کرده است؛ از خاطرات نسل طلایی تئاتر و اهمیت آموزش و انضباط حرفهای تا وضعیت امروز گروههای نمایشی، اقتصاد تئاتر، حضور چهرههای سینمایی روی صحنه، ضرورت اقتباس از ادبیات و اسطورههای ایرانی و اهمیت ثبت تاریخ شفاهی.
راد در گفتوگو با ایبنا، با نگاهی صریح و امیدوارانه، از دغدغههایی سخن میگوید که به اعتقاد او، آینده تئاتر ایران را تحتتأثیر قرار میدهند. دغدغههایی که از فقدان ساختارهای حمایتی و تضعیف گروههای نمایشی آغاز میشوند و تا ضرورت بازگشت تفکر و اندیشه به متن و اجرای تئاتر امتداد پیدا میکنند.
وقتی پیشنهاد انتشار کتابی درباره زندگی و فعالیتهای هنریتان مطرح شد، با توجه به اینکه سالها در معرض دید عموم بودهاید و مخاطبان از طریق نقشها و اجراهایتان با شما آشنا هستند، از ورود به جزئیات زندگی شخصی و قرار گرفتن در معرض قضاوت نگرانی نداشتید؟
چندین بار از طرف افراد مختلف پیشنهاد شده بود کتابی درباره زندگی و فعالیتهای هنریام منتشر شود، اما خیلی علاقهمند نبودم، چون گاهی با خودم فکر میکردم هدف از انتشار آن چیست؟ چه مسئلهای پشت این پیشنهاد قرار دارد؟ آیا قرار است فقط اثری منتشر شود که فروش داشته باشد و منفعت مادی برای ناشر یا تهیهکننده آن ایجاد کند، یا هدفی فرهنگی و ماندگار دنبال میشود؟
تا اینکه با بیژن شکرریز آشنا شدم. البته او را از قبل میشناختم و میدانستم با هنرمندان بزرگی همچون پری صابری و محمدعلی کشاورز همکاری کرده و در زمینه تولید مستند درباره هنرمندان نیز فعالیت داشته است. همین شناخت باعث شد اطمینان پیدا کنم که این کتاب میتواند بهشکل مناسبی تدوین شود و فقط به حاشیهها و مسائل غیرضروری نپردازد.
برای من مهم بود که کتاب، روایت ساده و صادقانهای از زندگی فردی باشد که سالها در عرصه تئاتر، سینما و تلویزیون فعالیت کرده است. کسی که بخشی از عمر خود را در این حرفه گذرانده و تجربههای مختلفی در این زمینه دارد. نگران قضاوت دیگران نبودم، قضاوت اصلاً مهم نیست. همان کسی هستم که زندگی کردهام و همان کارهایی را انجام دادهام که در کتاب دربارهشان صحبت شده است. مخاطبان و بهویژه هنرمندان علاقهمند، میتوانند با خواندن آن با بخشهایی از زندگی من آشنا شوند که شاید در تصویر و روی صحنه کمتر دیده باشند.
انتشار زندگی یک هنرمند در قالب کتاب چه تفاوتی با ثبت در تصویر یا مستند دارد؟ آیا معتقدید این کتابها علاوهبر معرفی چهره واقعی هنرمندان، میتوانند بهعنوان اسناد تاریخی برای نسلهای آینده نیز اهمیت داشته باشند؟
هر کدام از این قالبها جایگاه خاص خودشان را دارند. بازی روی صحنه یک حس دارد، حضور مقابل دوربین حس دیگری ایجاد میکند و انتشار زندگی هنرمند در قالب کتاب نیز جایگاه متفاوتی دارد. اما آثار مربوط به زندگی هنرمندان دو کاربرد مهم دارند. نخست اینکه در زمان حیات هنرمند، مخاطبان و علاقهمندان میتوانند آن را بخوانند، با تجربههای او آشنا شوند و حتی درباره بخشهایی از آن نقد و اظهارنظر کنند.
کاربرد دوم این است که بعد از درگذشت هنرمند، کتاب بهعنوان بخشی از تاریخ هنر و بهویژه تاریخ تئاتر باقی میماند. وقتی آثار متعددی درباره هنرمندان مختلف منتشر شود، پژوهشگر آینده میتواند با کنار هم قرار دادن این روایتها به شناخت دقیقتری از وضعیت هنر در دورههای مختلف برسد؛ مثلاً اینکه چه آثاری اجرا شده، هنرمندان چگونه زندگی و کار کردهاند، چه امکاناتی داشتهاند و شرایط اجتماعی و فرهنگی چه تأثیری بر فعالیت آنها گذاشته است. کتابهای زندگینامهای و یا گفتوگو محور، فقط روایت زندگی یک فرد نیستند بخشی از حافظه تاریخی جامعه هنری محسوب میشوند.

با توجه به اینکه بخش مهمی از تاریخ تئاتر ایران در خاطرات و تجربههای شخصی هنرمندان نسلهای گذشته باقی مانده، چقدر ضروری میدانید که تاریخ شفاهی هنرهای نمایشی بهشکل جدی ثبت و مستند شود؟
حتماً ثبت این تجربهها اهمیت زیادی دارد. این کار فقط محدود به تئاتر هم نیست و در رشتههای مختلف هنری میتواند انجام شود. گفتوگوهای شفاهی، کتابها و مستندهایی که درباره هنرمندان ساخته میشوند، همگی میتوانند برای نسلهای آینده ماندگار باشند.
زندگی یک هنرمند فقط آن چیزی نیست که مخاطب روی صحنه یا مقابل دوربین میبیند. بخش مهمی از جذابیت زندگی هنرمندان مربوط به پشت صحنه است؛ اینکه چگونه زندگی کردهاند، ارتباطشان با خانواده چگونه بوده، چه دشواریهایی داشتهاند، چگونه با همکارانشان ارتباط برقرار کردهاند و چه مسیری را برای رسیدن به جایگاه حرفهای خود طی کردهاند.
گاهی مخاطب از بازیگر، تصویری اسطورهای و دستنیافتنی در ذهن دارد، درحالیکه وقتی با زندگی واقعی او آشنا میشود، میبیند این هنرمند هم مانند دیگران زندگی معمولی داشته، مشکلاتی را پشت سر گذاشته و برای رسیدن به موقعیت امروز خود تلاش کرده است. این شناخت میتواند بسیار ارزشمند باشد. نباید فرصت ثبت تجربههای هنرمندان را از دست بدهیم.
البته افراد مختلفی در این زمینه زحمت کشیدهاند و آثار ارزشمندی منتشر شده است. مثلاً کتاب «نمایش در ایران» نوشته بهرام بیضایی هنوز یکی از منابع مهم و مرجع در زمینه تاریخ نمایش و آیینهای نمایشی ایران است. افراد دیگری هم در این زمینه فعالیت کردهاند. جمشید ملکپور مجموعه پنج جلدی، درباره تاریخ تئاتر ایران نوشته که از آثار قابل توجه در این حوزه است.
اما فعالیتها پراکنده است و نیازمند بنیاد تخصصی هستیم که بتواند همه این آثار، اسناد، عکسها، مدارک و روایتهای شفاهی را جمعآوری کند. این کار سادهای نیست و نیاز به بودجه، امکانات و حمایت از پژوهشگران دارد. چنین بنیادی میتواند در سطح گستردهتر برای هنر ایران شکل بگیرد و یکی از بخشهای اصلی آن به تاریخ تئاتر اختصاص پیدا کند. اگر این اتفاق نیفتد، بسیاری از اسناد و خاطرات بهتدریج از بین میروند.
پس از پایان تحصیل در دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران، فرصت ادامه تحصیل در خارج از کشور را پیدا کردید و به دانشگاه کاردیف انگلستان رفتید. این تجربه چه تأثیری بر نگاهتان به بازیگری و شیوه کار حرفهای در تئاتر گذاشت و چه تفاوتهایی میان نظام آموزشی و اجرایی تئاتر در آنجا و ایران مشاهده کردید؟
پس از پایان تحصیل در دانشگاه تهران، نمرات خوبی داشتم. یکی از اتفاقات خوشایند دوران تحصیل من این بود که با استاد انتظامی همکلاس بودم. او بهعنوان شاگرد ممتاز افتخاری انتخاب شد و لطف کرد این عنوان را به من هم داد. مدتی بعد نامهای دریافت کردم که براساس آن میتوانستم از بورس تحصیلی پنجساله استفاده کنم و برای ادامه تحصیل به اتریش بروم. اما در آن زمان مشغول اجرای نمایشنامهای با رکنالدین خسروی بودیم و قرار بود گروه برای اجرای نمایش به شهرستانها برود. من به او گفتم در تاریخ مشخصی باید به تهران برگردم تا برای اعزام آماده شوم. اطمینان دادند که بهموقع میرسم، اما استقبال از اجراها باعث شد برنامه تمدید شود و من نتوانم در تاریخ تعیین شده مراجعه کنم.
به من گفتند، میتوانم سال آینده دوباره درخواست بدهم. از طرفی علاقه بیشتری داشتم به انگلستان بروم چون آنجا را یکی از مهمترین مراکز تئاتر جهان میدانستم. درخواستی نوشتم و توضیح دادم که با وجود داشتن بورس تحصیلی، علاقهمندم ادامه تحصیل را در انگلستان دنبال کنم. پس از طی مراحل اداری و دریافت پذیرش، به دانشگاه کاردیف رفتم.
یکی از مهمترین نکاتی که در آنجا برای من جالب بود، استمرار فعالیت حرفهای بازیگران و کارگردانان بود. کسی که کارش تئاتر است، تمام روز درگیر تئاتر است. صبح تمرین میکند، شب روی صحنه میرود و حتی روزهایی که اجرای عمومی ندارد، باید تمرینهای بدنی، صدایی، تنفسی و کارگاهی انجام دهد. همانطور که یک ورزشکار نمیتواند بدون تمرین آمادگی خود را حفظ کند، بازیگر هم باید دائماً بدن و صدای خود را آماده نگه دارد.
نکته دیگر، جایگاه مدیر صحنه بود. در آنجا کارگردان پس از آماده شدن نمایش و آغاز اجراهای عمومی، مسئولیت اجرای مستمر را به مدیر صحنه واگذار میکرد و خودش برای کارهای بعدی آماده میشد. مدیر صحنه جایگاه بسیار مهمی داشت و حتی رشته تخصصی محسوب میشد. از نظر تمرین نیز تفاوتهای جالبی وجود داشت. بسیاری از نمایشها در چهار هفته آماده اجرا میشدند و آثار شکسپیر معمولاً، شش هفته تمرین داشتند. این موضوع به دلیل استمرار فعالیت گروههای تئاتری و آمادگی همیشگی بازیگران امکانپذیر بود.
در ایران متأسفانه چنین شرایطی بهشکل مستمر وجود ندارد. ممکن است بازیگر یک یا دو سال درگیر اجرای تئاتر نباشد. وقتی دوباره بخواهد روی صحنه برود، زمان زیادی لازم دارد تا به فضای حرفهای تئاتر برگردد. البته من در گروه رکنالدین خسروی و حتی پیش از سفر به انگلستان با بسیاری از این شیوهها آشنا شده بودم، اما آنجا نظم و انضباط و استمرار این تمرینها را بسیار دقیقتر مشاهده کردم.
در کتاب به برخی انتخابهای هنریتان اشاره شده است. با توجه به اینکه در طول چند دهه فعالیت، پیشنهادهای متعددی برای بازی در آثار مختلف داشتهاید، چه معیارهایی برای پذیرش نقش در نظر میگیرید؟ آیا پیش آمده که بعد از پایان پروژهای احساس کنید کاش آن نقش یا اثر را نمیپذیرفتید؟
همیشه تلاش کردهام در انتخاب کار منطقی رفتار کنم. در درجه اول متن را میخوانم تا ببینم حرفی برای گفتن دارد یا نه و آیا موضوع آن برای من جذابیت و اهمیت دارد یا خیر. بعد به نقشی که قرار است بازی کنم توجه میکنم؛ اینکه چه جایگاهی در اثر دارد، چه ظرفیتی برای کار کردن دارد و تا چه اندازه میتوانم در شکلگیری آن نقش تأثیرگذار باشم.
برایم مهم است که نقش جای خلاقیت و نوآوری داشته باشد و فقط تکرار کارهای قبلی نباشد. البته همه کارهایی که انجام دادهایم الزاماً آنطور که انتظار داشتهایم پیش نرفتهاند. بعضی آثار بیشتر مورد توجه قرار گرفتهاند و برخی کمتر، این موضوع طبیعی است. گاهی با خودم فکر کردهام که فلان کار آنطور که تصور میکردم از آب درنیامد، اما نمیتوانم بهسادگی بگویم کاش آن را انجام نمیدادم. هر تجربهای بخشی از مسیر زندگی هنری انسان است.

از بخشهای جالب کارنامه کاریتان، ایفای نقش ناصرالدینشاه در آثار مختلف است. چه تفاوتهایی میان این ناصرالدینشاهها وجود داشت و برای رسیدن به شناخت دقیقتر این شخصیت تاریخی چه مطالعاتی انجام دادید؟
ناصرالدینشاه را در ابتدای رسیدن به سلطنت، در مقطعی از میانه دوران سلطنت و در پایان زندگیاش در کارهای مختلف بازی کردهام. طبیعتاً این سه مقطع از نظر شخصیتی تفاوتهای زیادی دارند. ناصرالدینشاهی که در ابتدای سلطنت به تهران میآید، جوانی است که هنوز تجربه و پختگی لازم را ندارد. او بهشدت به امیرکبیر متکی است. امیرکبیر نقش مهمی در تربیت و شکلگیری شخصیت سیاسی او دارد و به او میآموزد که چه باید بکند و چه نباید بکند. دوران صدارت امیرکبیر، یعنی هفت سال و سه ماه، دوره بسیار مهمی در شکلگیری شخصیت ناصرالدینشاه است.
اما بعد از قتل امیرکبیر، شرایط تغییر میکند. اطرافیان شاه تلاش میکنند او را از یاد امیر دور کنند و حتی بسیاری از ارتباطات و خاطرات گذشته را از ذهن او کنار بزنند. تأثیر امیرکبیر تا پایان عمر ناصرالدینشاه باقی میماند. او هر زمان با مشکلی روبهرو میشود، به یاد امیر میافتد و با خود فکر میکند اگر امیر حضور داشت، شاید چنین اتفاقی نمیافتاد.
ناصرالدینشاه شخصیت پیچیدهای دارد. از یک طرف شاعری است که به زبان فرانسه آشنایی دارد و نقاشی میکند و از طرف دیگر پادشاهی است که درگیر مناسبات پیچیده سیاسی و قدرت میشود. جایی از او نقل شده که میگوید: «ما یک وقتی فکر میکردیم که ماییم که بر تخت سواریم، حال میبینیم که تخت است که بر ما سوار.» این جمله بسیار قابل تأمل است. در جایی دیگر آرزو میکند که ایکاش شاه نبود.
اینها نشان میدهد با شخصیتی چندلایه روبهرو هستیم که باید تناقضها و پیچیدگیهای درونی او را شناخت. برای رسیدن به این شناخت، مطالعات زیادی انجام دادم. درباره دوره قاجار و بهویژه دوران ناصرالدینشاه مطالعه کردم. در کاخ گلستان نیز درخواست کردم آلبومهای مختلف عکس را در اختیارم قرار دهند. بعضی از این عکسها حتی محرمانه بودند و امکان مشاهده عمومی نداشتند. مدتها به این عکسها نگاه میکردم، به چهرهها، ارتباط آدمها با یکدیگر و رابطه خود شاه با اطرافیانش. تلاش میکردم از جزئیات موجود در عکسها به شناخت بیشتری برسم. برای من مهم بود که علاوهبر پرداختن به اطلاعات تاریخی شخصیت، بتوانم روابط و مناسبات انسانی او را هم درک کنم.
در طول سالهای فعالیت هنریتان نقشهای بسیار متنوعی را تجربه کردهاید؛ از شخصیتهای تاریخی و سیاسی تا آدمهایی با زندگیها و موقعیتهای کاملاً متفاوت. چه چیزی در بازیگری وجود دارد که با وجود دشواریهای این حرفه، همچنان آن را برایتان جذاب و دوستداشتنی نگه داشته است؟
یکی از جذابیتهای بازیگری برای خود من این است که انسان وقتی به دنیا میآید، معمولاً یک زندگی را تجربه میکند، زندگی خودش را. اما بازیگر میتواند زندگیهای مختلفی را تجربه کند. او جای آدمهای مختلف قرار میگیرد، آدمهایی که خوب هستند، آدمهایی که بد هستند، شخصیتهای خاکستری، انسانهایی که رنج کشیدهاند، بیمار بودهاند، موفق شدهاند یا شکست خوردهاند. بازیگر فرصت پیدا میکند دنیا را از زاویه نگاه آدمهای مختلف تجربه کند. این موضوع برای من بسیار زیباست.
اگر امروز از من بپرسند که اگر دوباره به دنیا بیایید، همین مسیر را انتخاب میکنید یا نه؟ با اطمینان میگویم بله. شاید زمانی که جوان بودم و این مسیر را انتخاب کردم، از تمام پیچیدگیها و دشواریهای آن آگاهی نداشتم، اما امروز که به گذشته نگاه میکنم، میدانم انتخاب درستی برای زندگیام بوده است. البته شرایط فعالیت هنری در کشور ما همیشه مطلوب نبوده است. هنرمند هنوز آنطور که باید از جایگاه حرفهای و صنفی برخوردار نیست. بسیاری از مشکلات مربوط به معیشت، امنیت شغلی و نبود ساختارهای حمایتی همچنان وجود دارد. آنچه برای من ارزشمند بوده، تجربههایی است که در طول این سالها به دست آوردهام. نقشهایی که بازی کردهام، اجراهایی که روی صحنه بردهایم، سفرهایی که برای اجرای تئاتر به شهرهای مختلف داشتهایم و ارتباطی که با مخاطبان برقرار کردهایم.
هر شب روی صحنه رفتن، تجربهای تازه است. پیش از ورود به صحنه اضطرابی وجود دارد که برای من همیشه ارزشمند بوده است. میدیدم زندهیاد عزتالله انتظامی پیش از ورود به صحنه و حتی قبل از فیلمبرداری، چشمهایش را میبست و لبهایش حرکت میکرد. یک بار از او پرسیدم پیش از ورود به صحنه چه میگوید؟ گفت: «توکل میکنم و میروم روی صحنه». این رفتار برای من بسیار ارزشمند بود. نشان میداد صحنه برای هنرمند میتواند جایگاه ویژهای داشته باشد؛ چیزی فراتر از محل کار معمولی. من این حرفه را فقط شغل نمیدانم. در هنر، ارزشهایی وجود دارد که جایگاهشان فراتر از پول، مقام و مسائل مادی است.

در سالهای اخیر حضور چهرههای شناخته شده سینما و تلویزیون در تئاتر و بیشتر نمایشهایی که با عنوان اسطورهای و حماسی روی صحنه میروند افزایش پیدا کرده است. برخی معتقدند این اتفاق باعث جذب مخاطب شده و برخی دیگر آن را تهدیدی برای هویت حرفهای تئاتر میدانند. تجربه همکاری با بازیگران نسلهای مختلف را دارید، این پدیده را چگونه تحلیل میکنید؟
مسئله اصلی این نیست که چرا بازیگران سینما وارد تئاتر میشوند. اتفاقاً اگر بازیگر سینما آموزش تئاتر دیده باشد، توانایی بازی روی صحنه را داشته باشد، صدایش به انتهای سالن برسد، بدنش را بشناسد و بداند چگونه باید روی صحنه حرکت و بازی کند، چرا نباید در تئاتر حضور داشته باشد؟ همانطور که بسیاری از بازیگران تئاتر وارد سینما شدند، اما تلاش کردند تکنیکهای سینما را هم بشناسند. بازیگر تئاتر وقتی وارد سینما میشود، باید یاد بگیرد چگونه با دوربین کار کند، چگونه بازی خود را با قاب تصویر هماهنگ کند و چگونه از تکنیکهای سینمایی استفاده کند.
به یاد دارم زندهیاد مهدی فتحی در ابتدا تصور میکرد باید همانطور که روی صحنه بازی میکند، مقابل دوربین هم بازی کند اما بهتدریج تکنیک سینما را شناخت و در آثار سینمایی بسیار خوبی حضور پیدا کرد. پس مسئله، حضور بازیگر سینما در تئاتر نیست. مسئله این است که تهیهکننده گاهی چهرهای مشهور را فقط بهدلیل شهرتش انتخاب میکند تا بلیت بفروشد. در چنین شرایطی ممکن است اصلاً توانایی بازیگر برای حضور روی صحنه در نظر گرفته نشود. تماشاگر هم گاهی برای دیدن تئاتر نمیآید؛ میآید تا چهره محبوبش را از نزدیک و بهصورت زنده ببیند، این دیگر مسئلهای متفاوت است.
اگر بازیگر آموزش دیده و توانمند باشد، حضورش میتواند به غنای تئاتر کمک کند اما اگر فقط بهدلیل شهرت انتخاب شود، ممکن است هم به کیفیت نمایش آسیب بزند و هم به اعتبار خود آن بازیگر لطمه وارد کند. گاهی تهیهکننده با چنین انتخابی به خود بازیگر هم آسیب میزند.
گاهی مرز میان واقعیت و ظاهر آنقدر مخدوش میشود که دیگر تشخیص آنها دشوار است. معتقدم، باید انواع تئاتر وجود داشته باشد. نمیتوان گفت فقط یک نوع تئاتر باید اجرا شود. در دنیا هم تئاترهای تجاری و سرگرمکننده وجود دارند و هم تئاترهایی که بر اندیشه و تفکر تکیه میکنند. مثلاً در انگلستان، در کنار نمایشهای تجاری و سرگرمکننده، تئاتر ملی هم وجود دارد که آثار شکسپیر و نمایشنامههای ارزشمند را سالها روی صحنه میبرد. مسئله این است که تئاتر نباید جوهر اصلی خود را از دست بدهد. جوهر تئاتر، تفکر و اندیشه است.
امروز بخشی از جامعه توانایی مالی زیادی دارد و میتواند برای تماشای یک نمایش چند میلیون تومان هزینه کند. اما کارمندی با حقوق معمولی ممکن است حتی نتواند بلیت یک اجرای معمولی را تهیه کند. زوج جوانی را میشناسم که همیشه در ابتدای ماه بخشی از حقوق خود را برای تماشای تئاتر کنار میگذاشتند. برای آنها تئاتر رفتن عادت فرهنگی و بخشی از زندگی بود. اما امروز حتی همین افراد هم ممکن است توان پرداخت هزینه بلیت را نداشته باشند.
افرادی هستند که برای دیدن چهره مشهور یا تجربه فضای خاص یک سالن، هزینه زیادی پرداخت میکنند. شاید اصلاً مسئله آنها دیدن تئاتر و بازی خوب نباشد؛ بیشتر به دنبال فضا، دکور، موسیقی و حضور در موقعیت متفاوت باشند. با وجود چنین اجراهایی مخالفتی ندارم، اما معتقدم در کنار آنها باید از تئاتری که واقعاً کار فرهنگی انجام میدهد نیز حمایت شود. تئاتر در تمام دنیا نیازمند حمایت عمومی است. حتی در کشورهایی با سابقه طولانی تئاتر، گروههای نمایشی از حمایتهای مالی سالانه برخوردارند.
این حمایت فقط وظیفه دولت نیست. شهرداریها هم بهعنوان نهادهایی که بودجهشان از مردم تأمین میشود، باید برای فرهنگ و هنر مردم هزینه کنند. هنرمند باید امکان فعالیت داشته باشد تا بتواند فرهنگ، اندیشه و نگاه انسانی را در جامعه گسترش دهد.
در حال حاضر، در تهران حدود ۱۲۰ اجرای نمایشی داریم. در میان این آثار، کارهای بسیار ارزشمندی وجود دارد که گاهی حتی از آنها اطلاعرسانی مناسبی ندارند. آیا جامعه از همه این اجراها اطلاع دارد؟ آیا منتقدان به اندازه کافی درباره آثار مینویسند؟ آیا تلویزیون برای معرفی تئاترهای روی صحنه برنامهای دارد؟
زمانی که فقط دو شبکه تلویزیونی داشتیم، هر هفته تئاتر تلویزیونی پخش میشد. امروز با وجود تعداد بسیار زیاد شبکهها، میتوان از ظرفیت تلویزیون برای معرفی و حتی تولید تئاتر استفاده کرد. اگر هر شبکه در ماه فقط یک تئاتر پخش کند، فرصت کاری قابل توجهی برای هنرمندان ایجاد میشود. باید بهجای خاموش کردن استعدادهای جوان، آنها را حمایت کنیم. گاهی اجراهایی از هنرمندان جوان میبینم که واقعاً دوست دارم آنها را در آغوش بگیرم و بهخاطر کاری که انجام دادهاند تحسین کنم. این استعدادها باید دیده شوند و امکان رشد پیدا کنند.
با وجود برخورداری ایران از گنجینهای غنی از اسطورهها، آیینها، داستانها و ادبیات نمایشی، چرا هنوز آنطور که باید شاهد اقتباسهای خلاقانه از این منابع در تئاتر و سینما نیستیم؟
تئاتر یک خانواده جهانی است، اما همه افرادی که در تئاتر مشغولیت دارند شناسنامه خود را دارند. ما هم باید با شناسنامه فرهنگی خودمان در این جامعه جهانی حضور داشته باشیم. شناسنامه ما آیینها، سنتها، اسطورهها، بزرگان و درونمایههای فرهنگی ماست. از نظر ادبی و اجرایی آثار بسیار ارزشمندی داریم، اما متأسفانه در مقطعی این جریان دچار گسست شد. وقتی تئاتر بهشکل مدرن و با تأثیر از فرهنگ غربی وارد ایران شد، در مقطعی بسیاری از داشتههای نمایشی خودمان را کنار گذاشتیم و آنها را کمارزش تلقی کردیم.
درحالیکه اگر آن سنتها مسیر تکاملی خودشان را طی میکردند، امروز الزاماً بهشکل تئاتر موزهای باقی نمیماندند، بلکه میتوانستند به تکنیکهایی برای تولید تئاتر معاصر تبدیل شوند. البته هنرمندان بزرگی در این زمینه تلاش کردند. آثار بهرام بیضایی نمونه بسیار ارزشمندی است. آثار زندهیاد بیضایی فقط بازسازی گذشته و احیای یک شکل موزهای از نمایش ایرانی نیست. او از سنتها و ظرفیتهای فرهنگی ایران استفاده میکند، اما آنها را بهشکلی خلاقانه و متناسب با زمانه خود بازآفرینی میکند. در آثار او میتوان تکامل تکنیکهای نمایشی، نگاه فرهنگی و روابط انسانی را مشاهده کرد. استادانی مانند علی نصیریان و اکبر رادی نیز در مسیر شکلگیری و توسعه تئاتر ایران نقش بسیار مهمی داشتهاند.
البته تأکید بر هویت ایرانی بهمعنای نفی تئاتر جهان نیست. همانطور که اشاره کردم، تئاتر یک خانواده جهانی است؛ چون همه ما درباره انسان، نیازهای انسانی، عدالت، عشق، عاطفه و روابط اجتماعی صحبت میکنیم. یک نمایشنامه خارجی وقتی در ایران اجرا میشود و با مخاطب ارتباط برقرار میکند، نشان میدهد که نیازها و دغدغههای انسانها در نقاط مختلف دنیا تا چه اندازه به یکدیگر نزدیک است. بنابراین باید هم از آثار ارزشمند جهان استفاده کنیم و هم هویت فرهنگی خودمان را بشناسیم و گسترش دهیم.

در طول سالهای فعالیت هنری همواره با متون نمایشی و ادبیات سروکار داشتهاید. امروز یکی از دغدغههای جدی جامعه فرهنگی، کاهش مطالعه و فاصله گرفتن نسل جوان از کتاب است. حتی گاهی مشاهده میکنیم برخی هنرمندان در معرفی و تحلیل آثاری که در آنها فعالیت میکنند، با مشکل مواجهاند. بهنظرتان ریشه این مسئله چیست و چگونه میتوان فرهنگ کتابخوانی را دوباره در جامعه تقویت کرد؟
کتابخوانی باید از دوران دبستان آغاز شود. باید در مدارس، علاوهبر کتابهای درسی، آثار غیردرسی هم در اختیار دانشآموزان قرار دهیم. مثلاً در همان ساعت انشا، میتوان کتابی کوتاه به دانشآموزان داد تا آن را بخوانند و دربارهاش صحبت کنند.
هرکدام از بچهها برداشت خودشان را بیان کنند، با یکدیگر بحث کنند و یاد بگیرند که درباره یک موضوع از زاویههای مختلف فکر کنند. این کار باعث میشود کتابخوانی به یک عادت تبدیل شود. اگر بخواهیم در بزرگسالی از کسی که هیچوقت عادت به مطالعه نداشته انتظار داشته باشیم کتاب بخواند، کار دشواری است. باید از کودکی این علاقه در انسان شکل بگیرد. امروز تلفن همراه هم فرصتهایی ایجاد کرده و هم مشکلاتی به وجود آورده است.
اگر از تلفن همراه برای جستوجو، تحقیق، دسترسی به اطلاعات و شناخت منابع استفاده کنیم، ابزار بسیار مفیدی است. اما متأسفانه گاهی میبینیم فرد حتی در سالن تئاتر هم تلفن همراهش را کنار نمیگذارد و مدام مشغول آن است. این موضوع تأسفآور است؛ چون تماشای تئاتر نیازمند تمرکز و ارتباط مستقیم با اجراست. معتقدم باید تلاش کنیم مطالعه را دوباره به زندگی روزمره برگردانیم؛ حتی اگر روزی ۱۰ صفحه کتاب بخوانیم.
در میان نمایشنامهنویسان ایرانی، آثار اکبر رادی جایگاه ویژهای دارند. نمایشنامههای او از نظر دیالوگنویسی، شخصیتپردازی و روایت اجتماعی ظرفیتهای فراوانی دارند. اما امروز کمتر شاهد اجرای آثاری از این دست با استقبال گسترده هستیم. آیا میتوان گفت مخاطب امروز از تئاتر اندیشهمحور فاصله گرفته یا مسئله اصلی به شیوه اجرای این آثار بازمیگردد؟
معتقدم آثار اکبر رادی همیشه ارزشمند هستند و در آینده هم ارزش خودشان را حفظ خواهند کرد. دیالوگهای او فوقالعادهاند و نمایشنامههایش از نظر شخصیتپردازی و روایت جایگاه مهمی در ادبیات نمایشی ایران دارند. اما مسئله این است که اگر امروز بخواهیم یکی از آثار او را اجرا کنیم، باید بدانیم چگونه آن را برای مخاطب امروز روی صحنه ببریم. نمیتوانیم فقط به این دلیل که یک نمایشنامه در گذشته موفق بوده، همان شیوه اجرایی را تکرار کنیم.
هنرمند باید خلاقیت به خرج دهد و راهی پیدا کند که اثر با تماشاگر امروز ارتباط برقرار کند. بخشی از مخاطبان امروز حوصله و فرصت کمتری برای مواجه با آثاری دارند که نیازمند تمرکز و تفکر هستند. این بهمعنای بیارزش شدن آثار اندیشهمحور نیست، بلکه وظیفه هنرمند را دشوارتر میکند.

با توجه به وضعیت امروز تئاتر ایران، چرا ساختار گروههای نمایشی تا این اندازه تضعیف شده است؟ آیا میتوان انتظار داشت بدون وجود گروههای ثابت و امکانات مالی و اجرایی مناسب، تئاتر به جایگاه حرفهای و پایدار خود برسد؟
یکی از مشکلات بزرگ تئاتر، در حال حاضر این است که گروههای تئاتری واقعی نداریم. تئاتر بدون گروه معنا پیدا نمیکند. در یک گروه نمایشی، بازیگران مختلف، کارگردانان و نمایشنامهنویسان در کنار یکدیگر فعالیت میکنند و بهشکل مستمر کار تولید میکنند. اعضای گروه بهتدریج با یکدیگر آشنا میشوند، تواناییهای هم را میشناسند و میدانند هرکدام چگونه کار میکنند.
گروه باید شکل بگیرد و اعضای آن در کنار یکدیگر رشد کنند. اما تشکیل گروه هزینه دارد. بازیگران و عوامل اجرایی باید بتوانند از این راه زندگی کنند. کارگردان و نمایشنامهنویس هم باید امنیت و امکان فعالیت داشته باشند.
در شرایط فعلی، امکانات مالی لازم برای تشکیل و حمایت از گروههای ثابت وجود ندارد. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی نیز ساختار بودجهای مشخص و پایداری برای تأمین هزینههای چنین گروههایی ندارد. در نتیجه، کارگردان برای اجرای هر نمایش باید جداگانه بهدنبال بازیگر، عوامل اجرایی و بودجه باشد. این وضعیت باعث میشود گروهها شکل نگیرند و استمرار فعالیت از بین برود.
اگر به گذشته تئاتر ایران نگاه کنیم، میبینیم حتی در دوره تئاترهای سعدی و فردوسی و زمان فعالیت نوشین نیز قراردادهایی با بازیگران بسته میشد که فقط مربوط به اجرای یک نقش نبود، بلکه بابت حضور در گروه بود. البته بسیاری از هنرمندان آن دوره شغل دیگری هم داشتند. بعضی کارمند بانک بودند، برخی در رادیو فعالیت میکردند و بعد از پایان ساعت کاری برای تمرین و اجرای تئاتر میآمدند. اما اصل گروه وجود داشت و اعضای آن با یکدیگر کار میکردند. مشکل امروز ما این است که این ساختار را از دست دادهایم و هنوز نتوانستهایم جایگزین مناسبی برای آن ایجاد کنیم.
تا چند سال پیش، شورای ساخت داشتیم و شورای حمایت نیز وجود داشت. وقتی نمایشنامهای تصویب میشد، هزینههای مربوط به دکور، لباس و دیگر بخشهای تولید بررسی و برآورد میشد. کارگاه خیاطی داشتیم، کارگاه ساخت دکور وجود داشت و طراحان باتجربه در اختیار گروهها قرار میگرفتند.
در شورای حمایت نیز با توجه به تعداد بازیگران، مدت تمرین و زمان اجرای نمایش، مبلغی برای حمایت از گروه در نظر گرفته میشد. گروه میدانست که مبلغی اولیه در اختیار دارد و میتواند با اتکا به آن بخشی از هزینههای عوامل اجرایی را تأمین کند. پوستر، بروشور و بسیاری از امکانات تبلیغاتی نیز از طریق همین ساختارها فراهم میشد. اینها به تولید تئاتر نظم میدادند. اما بهتدریج این امکانات از بین رفتند. کارگاههای دکور و لباس تعطیل شدند و شوراهای ساخت و حمایت نیز دیگر آن جایگاه گذشته را نداشتند. امروز گروه باید هزینه تمرین، اجاره سالن، دکور، لباس، رفتوآمد بازیگران و بسیاری از مسائل دیگر را خودش تأمین کند. بخشی از فروش بلیت نیز صرف هزینههای مختلف میشود؛ از جمله سهم سالن، هزینههای فروش بلیت و مالیات. در چنین شرایطی، حتی اگر نمایشی با استقبال مخاطب مواجه شود، باز هم درآمد حاصل از آن حتی پاسخگوی هزینههای تولید و معیشت عوامل نیست.
با وجود این مشکلات، هنوز هنرمندانی هستند که با علاقه و از جیب خودشان هزینه میکنند تا چراغ تئاتر روشن بماند. این افراد تئاتر را فقط تجارت نمیدانند. برای آنها تئاتر فعالیت فرهنگی و هنری است که باید در آن تفکر و اندیشه وجود داشته باشد. باید بتوانیم آثار ارزشمند گذشته را با زبان اجرایی مناسب امروز عرضه کنیم.
در دوره فعالیت صنفی خود در خانه تئاتر، علاوهبر پیگیری مسائل حرفهای و صنفی، برای جمعآوری کتابها و اسناد مرتبط با هنرهای نمایشی نیز تلاش کردهاید. امروز چه میزان از این میراث در خانه تئاتر نگهداری میشود؟
بله، در خانه تئاتر تلاش کردم کتابهای تخصصی مرتبط با هنرهای نمایشی جمعآوری شوند. امروز بیش از ۱۵ هزار جلد کتاب در خانه تئاتر داریم که بسیاری از آنها آثار تخصصی و مرجع هستند و شاید در مراکز دیگر بهراحتی پیدا نشوند. بخش عمده این کتابها به خانه تئاتر اهدا شدهاند و خریداری نشدهاند. البته متأسفانه بودجه کافی برای نگهداری مناسب این مجموعه وجود ندارد و همیشه نگران هستم که این کتابها و اسناد آسیب ببینند یا از بین بروند.
در کنار کتابها، پوسترهایی از دوره قاجار و اسناد دیگری هم جمعآوری کردهایم. بخشی از تاریخ شفاهی هنرمندان نیز در این مجموعه وجود دارد. با تعدادی از بزرگان تئاتر که امروز در میان ما نیستند، گفتوگوهایی انجام دادهایم و این گفتوگوها ثبت شدهاند که سرمایههای فرهنگی هستند و باید برای حفظ آنها برنامهریزی جدی داشته باشیم.

با توجه به مجموعه مشکلات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی که امروز هنرمندان با آن روبهرو هستند، از کاهش قدرت خرید مخاطبان گرفته تا دشواری تولید و حتی نگرانی درباره آینده اجراها، آیا همچنان به آینده تئاتر ایران امیدوار هستید؟ چه چیزی باعث میشود با وجود همه این مشکلات، همچنان به ادامه مسیر اعتقاد داشته باشید؟
ببینید، شرایط امروز پیچیده است. هنرمند نمیداند نمایشی که تمرین میکند، در نهایت روی صحنه خواهد رفت یا نه. مشکلات اقتصادی، ترافیک، شرایط اجتماعی و بسیاری مسائل دیگر، فعالیت هنری را دشوار کردهاند. گاهی میبینم جوانانی با وجود همه این مشکلات، با امکانات بسیار محدود کار میکنند. شاید تعداد تماشاگران هم کم باشد، اما همچنان به فعالیت ادامه میدهند.
این کار عشق، علاقه و احساس مسئولیت میخواهد. برای این جوانان ارزش زیادی قائلم. گاهی به تماشای اجراهایی میروم که تعداد تماشاگران چندان زیاد نیست، اما میبینم هنرمندان با تمام توان کار میکنند. همین تلاش ارزشمند است. خیلی ناامید نیستم. معتقدم تئاتر بالاخره راه خودش را پیدا میکند.
باید تلاش کنیم خودمان را از دست ندهیم و در شرایط دشوار هم زندگی را ادامه دهیم. باید قدر لحظاتی را که در اختیار داریم بدانیم؛ اینکه میتوانیم نفس بکشیم، سالم باشیم، دوستانمان را ببینیم، کنار خانواده و عزیزانمان باشیم و کار کنیم.
گاهی انسان آنقدر درگیر مشکلات میشود که فراموش میکند همین فرصت زندگی چقدر ارزشمند است. من هم مثل همه آدمها گاهی دچار بیحوصلگی میشوم و کارهایی را که باید انجام بدهم به تعویق میاندازم. اما بعد با خودم فکر میکنم زمانی که بیمار بودم و شرایط دشواری داشتم، چقدر آرزو داشتم بتوانم دوباره حرکت کنم و کاری انجام دهم. پس چرا حالا که امکانش را دارم، باید بنشینم و کاری نکنم؟ باید به یکدیگر کمک کنیم، بیشتر کنار هم باشیم و خوبیهای همدیگر را ببینیم. اینها شاید حرفهای سادهای بهنظر برسند، اما جوهر اصلی زندگی است.
مهمترین دغدغهتان درباره آینده تئاتر ایران و مسئولیتی که هنرمندان در قبال نسلهای بعد دارند چیست و به چه نکتهای اشاره میکنید؟
آنچه برای من اهمیت دارد این است که تئاتر همچنان جایگاه واقعی خودش را حفظ کند. تئاتر نباید به فعالیت تجاری تبدیل شود. البته وجود تئاترهای سرگرمکننده و تجاری هیچ اشکالی ندارد، اما در کنار آنها باید آثاری وجود داشته باشند که انسان را به فکر وادار کنند. باید از هنرمندان حمایت کنیم، گروههای نمایشی را شکل دهیم، تاریخ تئاتر را ثبت کنیم، به نسل جوان فرصت بدهیم و میراث هنرمندان گذشته را حفظ کنیم. نباید اجازه دهیم استعدادهایی که امروز در تئاتر ایران شکل میگیرند، بهدلیل کمبود امکانات و نبود حمایت از بین بروند.
هنرمند باید بتواند فراتر از خودش حرکت کند و اثری خلق کند که در جامعه تأثیرگذار باشد. تئاتر زمانی زنده است که بتواند انسان را به اندیشه وادار کند و این همان چیزی است که باید در تمام شرایط از آن محافظت کنیم.

اگر امروز به دوران جوانی خود بازگردید، چه توصیهای به ایرج راد جوان دارید؟
فکر میکنم زمان زیادی را از دست دادهام. انسان فرصتهای زیادی در اختیار دارد و گاهی بهدلیل مشغله یا بیتوجهی از آنها استفاده نمیکند. میتوانستم بیشتر مطالعه کنم و کارهایی را انجام دهم. در مجموع، از آنچه در توانم بوده و با توجه به امکاناتی که در اختیار داشتهام، تا حدی رضایت دارم، اما جاهایی هم احساس میکنم میتوانستم بهتر عمل کنم.
یکی از فعالیتهایی که بخشی از زمان حرفهای مرا گرفت، فعالیتهای صنفی بود. در دورهای که در اوج فعالیت هنری بودم، مسئولیتهای صنفی را پذیرفتم و طبیعتاً فرصت انجام برخی کارهای هنری را از دست دادم. مثلاً نمیتوانستم به شهرستانها بروم یا بعضی پیشنهادهای کاری را بپذیرم. اما خوشحالم که توانستم در این زمینه هم خدمتی انجام دهم. یکی از کارهای مهمی که در این مسیر شکل گرفت، ساخت ساختمان خانه تئاتر در خیابان سمیه بود که حدود ۱۱ سال از وقت و انرژی مرا گرفت. خوشحالم که امروز خانه تئاتر ساختمانی دارد که هنرمندان بتوانند در آنجا دور هم جمع شوند و فعالیتهای صنفی خود را دنبال کنند.
برای انتقال حاصل چند دهه تجربه خود به بازیگری که امروز در ابتدای مسیر حرفهای قرار دارد، چه میگویید؟
به او میگویم برای لحظات زندگی ارزش قائل باشد و فرصتها را از دست ندهد. کار، زندگی، حرکت کند و از سختیها نترسد. خیلی غر نزند و بهجای آن تلاش کند. مبارزه در اینجا بهمعنای درگیری نیست؛ یعنی تلاش کند در حرفه خودش موفق باشد، سازنده باشد و بتواند از آنچه هست فراتر برود. در هر رشتهای که فعالیت دارید، باید تلاش کنید از ظرفیتهای خودتان فراتر بروید. انسانهای ارزشمندی در رشتههای مختلف داشتهایم. مثلاً، مریم میرزاخانی را در نظر بگیرید؛ انسانی که در جوانی به یکی از چهرههای برجسته علمی جهان تبدیل شد. چرا نباید چنین الگوهایی را بیشتر بشناسیم و به آنها افتخار کنیم؟ انسان میتواند از خودش فراتر برود، محدود به موقعیتی که در آن قرار گرفته باقی نماند و پوستهای را که دور خودش ساخته بشکند. ایکاش همه ما قدر لحظاتمان را بیشتر بدانیم.
نظر شما