سرویس استان‌های خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)- سید حسن حسینی نژاد: در آستانه ۲۱ آبان ماه، سالروز زادروز نیما یوشیج، پدر شعر نو فارسی، محفل ادبی «دوشنبه‌های شعر گرگان» شامگاه دوشنبه میزبان جمعی از شاعران، نویسندگان و دوستداران شعر و ادب در سرای انجمن‌های هنری استان گلستان بود.
محفلی که با اجرای ریحانه دانش‌دوست و حضور پرشور اهالی شعر و ادب گرگان، این بار به پاسداشت نام و اندیشه شاعری اختصاص داشت که با نگاهی نو و جسارتی تحول‌آفرین، افق تازه‌ای پیش روی شعر فارسی گشود.
در این نشست، رضا سلیمانی، شاعر، منتقد ادبی و کارشناس ارشد معماری ـ طراحی شهری به‌عنوان سخنران مدعو محفل با موضوع «نیما؛ از وزنِ ترس تا بی‌وزنیِ ترسیم»، به واکاوی اندیشه و تجربه‌های شعری نیما یوشیج و نقش او در تحول و دگرگونی شعر فارسی پرداخت.
رضا سلیمانی در این رویداد با اشاره به اینکه موضوع نشست امروز، حاصل بررسی و مطالعه بنده با رویکردی میان‌رشته‌ای و ایجاد پلی نظری میان «ساختار فرم» در معماری و «ساختار فرم» در شعر فارسی است، گفت: به دنبال پاسخ به این پرسش بودم که آیا دگرگونی کالبدیِ شعر فارسی به دست نیما یوشیج، صرفاً یک انتخاب زیبایی‌شناختی بود، یا پاسخی ناگزیر به تغییر «نسبت انسان با فضا و زمان» در عصر مدرن؟
وی افزود: برای پاسخ، نخست مفاهیم «موضع دیدار»، «پیمانه/مدول» و «نقشۀ ذهنی» را از حوزۀ معماری و نظریۀ ادراک فضایی را در حوزه شعر موردتوجه و مداقه قراردادم و بعد کارکرد آن‌ها را در کالبد ثابت غزل کلاسیک (با تمرکز بر حافظ) و کالبد سیال شعر نیمایی بررسی کردم.
رضا سلیمانی ادامه داد: همچنین برای اینکه روشن شود که نیما با آزادسازی پلان، «خوانایی» و «پیمانه بندی ادراکی» شعر را تضعیف یا تقویت کرده و شعر را از هنری شفاهی-شنیداری به هنری دیداری-مکتوب بدل ساخته یا این کار را نکرده است.
وی سپس گفت: با نگاه بین‌رشته‌ای، به نظر می‌رسد معماری و شعر، دو نظام ساختاری هم ذات‌اند. آنجا که معمار از «آجر، ملات، بازشو و پوسته‌ها» بهره می‌گیرد، شاعر با «واج، مصوت، عروض، قافیه و نحو» بنایی زبانی برپا می‌کند. مثلاً مصرع و بیت؛ دیوارهای باربر و قاب‌های فضایی، سیرکولاسیون (نظام گردش در فضا)؛ هندسۀ روایت در متن، فضاهای واسط (ایوان و هشتی)؛ ایهامِ زایا و تعلیق‌های تفسیری در زبان و نفوذپذیری نیز در هر دو هنر به دو ساحت بصری (معنایی) و فیزیکی (تفسیری با تنِ تفسیر) تقسیم می‌شود.
این منتقد ادبی افزود: از سویی دیگر، در غزل کلاسیک فارسی، به‌ویژه در ساختارِ حافظ، کالبد کاملاً تثبیت‌شده و صلب است (بحر عروضی یکنواخت، تساوی طولی مصاریع و ضرب‌آهنگِ مکرر قافیه و ردیف). بااین‌حال، شعر دچار جمود نمی‌شود؛ زیرا شاعر از طریق «نورپردازی معنایی و زاویه‌بندی دید»، در یک کالبد ثابت، اتمسفرهای نوریِ گوناگون پدید می‌آورد.
سلیمانی خاطرنشان کرد: نیما یوشیج مفهوم «پلان آزاد» را وارد کالبد شعر فارسی کرد. او دریافت که برای ادراک انسان معاصر، دیگر نمی‌توان پنجره‌ها را در فاصله‌های ریاضیِ ازپیش‌تعیین‌شده تعبیه کرد. همچنین در شعر نیما، «طول مصراع» تابعِ «انرژیِ عاطفی و بارِ اندیشه» است. کالبد دیگر یک چهاردیواری صلب نیست، بلکه پوسته‌ای الاستیک است که همپای حجمِ نفس و تلاطمِ درون منبسط یا منقبض می‌شود.
وی افزود: همان‌طور که «سیرکولاسیون» در یک پروژۀ معماری، تعیین‌کنندۀ نحوۀ کشفِ سلسله‌مراتب فضاهاست، «روایت» نیز گذرگاه عبور مخاطب از جهان متن است. نیما تلاش کرد جریان روایت را از تک‌گوییِ دانای کل نجات داده و آن را به «مونتاژِ فضا-زمانی» تبدیل کرد؛ شعر نیما مانند ساختمانی با رمپ‌های گردان و بازشوهای غیر هم‌تراز است که خواننده را به مشارکت در بازآفرینی فضا وامی‌دارد.
سلیمانی گفت: درمجموع باید جسارت نیما یوشیج را ستود؛ او دیوارهای صلبی را تخریب کرد که می‌توانست مانع از تابش واقعیت‌های متلاطم انسان مدرن به درون شعر شوند. امانگاه ساختار شناسانه حکم می‌کند که به وجه تراژیک این دستاورد (تضعیف پیمانه‌های صوتی و زوال شفاهی) نیز معترف باشیم.
وی افزود: همچنین شعر امروز، اگر در پی پیوند دوباره با ادراک عمومی است، باید همچون معماری درخشانِ معاصر، در عین گریز از الگوهای منجمد گذشته، شیوه‌هایی نوین برای خلق «خوانایی»، «پیمانه بندی ادراکی» و «امکان ترسیم نقشۀ ذهنی» در بی وزنیِ فضاییِ خویش بیابد.
نظر شما