اگر بخواهیم جلوهی انوشیروان را در نثر و حکایات جستجو کنیم، باید به سراغ آثاری چون «گلستان» و «بوستان» سعدی برویم. سعدی برای تعریف «حاکم مطلوب»، باب اول بوستان را با اندرزهای انوشیروان به پسرش هرمز آغاز میکند تا به حاکمان همهی روزگاران بگوید لازمهی بقای تاج و تخت، تنها «دادگری و مردمداری» است.
در گلستان، انوشیروان به عنوان منبعی برای نقد تاریخ ظلم به کار میرود. وقتی از زبان او میشنویم که «بنیاد ظلم در جهان اول اندکی بوده است»، در واقع با هشدار یک پادشاه روبروییم که میداند قدرت اگر با عدل گره نخورد، به ویرانی میانجامد. همچنین در آثار نظامی، حکایت «جغدهای ویرانه» را میبینیم؛ جایی که انوشیروان با شنیدن گفتگوی دو پرنده درباره خرابههای شهر، متأثر شده و تصمیم میگیرد ظلم را برچیند. در اینجا، انوشیروان ابزاری است تا نظامی به صاحبان قدرت هشدار دهد که ویرانههای شهرها، نتیجهی مستقیم ستم است.

فراتر از مرزهای دین؛ عدالت به مثابه زبان مشترک
شاید تکاندهندهترین بخش از حضور انوشیروان در متون ادبی و تاریخی، نفوذ او در روایات مذهبی باشد. در متونی چون «نصیحةالملک» غزالی، به حدیثی اشاره شده که پیامبر (ص) میفرماید: «من در روزگار پادشاه دادگر (انوشیروان) زاده شدم».
این روایت که البته صحت آن محل تردید است، نشاندهنده آن است که «عدالت» در فرهنگ ایرانی، چنان قدرتمند است که توانسته از مرزهای دین و ملیت را عبور کند. انوشیروان در اینجا دیگر یک پادشاه ساسانی یا یک زرتشتی نیست؛ او تجسم جهانی «عدل» است. این نگاه، با تحلیلهای حکیمانی چون نصیرالدین طوسی همسو است که عدالت را حاصل اعتدال حکمت، شجاعت و عفت میدانند. انوشیروان در ادبیات، کسی است که این اعتدال را در عمل به نمایش گذاشت.
تحقیقات تطبیقی نشان میدهد که بسیاری از اندرزهای فارسی انوشیروان، ریشههای عمیقی در متون پهلوی (فارسی میانه) دارند. یکی از زیباترین جلوههای این میراث، در حکایتی از عطار در «الٰهینامه» است؛ جایی که انوشیروان در پیری، درختانی میکارد که ثمرشان سالها بعد میرسد. وقتی از او میپرسند چرا در این سن درخت میکاری، پاسخ میدهد: «دیگران کاشتند و ما خوردیم، ما نیز میکاریم تا دیگران بخورند».
این حکایت، نماد والاترین سطح از مسئولیتپذیری اجتماعی است. انوشیروان در اینجا از یک حاکم، به یک «بذرپاش امید» تبدیل میشود. این تفکر، همان چیزی است که در وصیتنامههای پهلوی پدر او با تأکید بر گذرایی دنیا دیده میشود و بعدها در ادبیات فارسی به شکل داستانهای جستجوی مقبره انوشیروان بازتاب مییابد.

نگاهِ عبرتگرایانه؛ از شکوه تا ویرانههای مدائن
تندیسی از کلمات و خرد
خسرو انوشیروان در نهایت از میان رفت و ایوان کسری به ویرانهای تبدیل شد، اما «انوشیروان ادبیات» هرگز نمرده است. او در هر شعر عدالتخواهانهای، در هر پند حکیمانهای و در هر تلاش برای ترجمهی دانش جهان، حضور دارد. او از یک شخصیت تاریخی به یک «معیار» تبدیل شده است؛ معیاری که شاعرانی چون فرخی و انوری، ممدوحان خود را با او میسنجیدند و گاهی در مبالغهای شاعرانه، عدل ممدوح خود را برتر از عدل انوشیروانی میدیدند.
میراث او در ادبیات پارسی، ترویج این باور است که شکوه یک تمدن، نه در بلندای طاقهای سنگی، بلکه در عمق اندیشهاش و عدالت حاکمش است. انوشیروان در آیینه کلمات، پادشاهی است که آموخت چگونه با «خرد» فرمان براند و چگونه با «دادگری» جاودانه شود. او در واقع، ترجمهی انسانی همان نامش است.

نظر شما