به گزارش خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، نمایشگاه مجازی «مدارس دوره قاجار؛ آغاز آموزش نوین در ایران» به مناسبت فصل بازگشایی مدارس، از سوی اداره‌کل خدمات آرشیوی، اداره ارتباطات آرشیوی، آماده شده است. این نمایشگاه با ارائه ۱۹ عنوان در قالب ۴۳ برگ سند، بخشی از تاریخ شکل‌گیری و گسترش مدارس نوین در ایران را در دسترس علاقه‌مندان قرار می‌دهد. این نمایشگاه به همت اداره‌کل خدمات آرشیوی (اداره ارتباطات آرشیوی) به مناسبت فصل بازگشایی مدارس منتشر شده است.
سفرهای ناصرالدین‌شاه به اروپا و پس از آن سفرهای گروه‌هایی مانند تجار و اشراف، به آشنایی بیشتر ایرانیان با تحولات جهان انجامید. تأسیس دارالفنون در عصر ناصری از نخستین گام‌های شکل‌گیری آموزش نوین در ایران بود. با وجود مخالفت‌ها و مقاومت در برابر شیوه جدید آموزش، تا پیش از انقلاب مشروطه مدارسی به سبک جدید در تهران و تبریز تأسیس شد.
بر پایه مطالب مجله «اصول تعلیمات» که زیر نظر وزارت معارف منتشر می‌شد، در سال ۱۲۹۸ خورشیدی، حدود یک سال پس از پایان جنگ جهانی اول، نزدیک به ۵۵ مدرسه در تهران دایر بود. این مدارس حدود ۶ هزار دانش‌آموز دختر و پسر، با اکثریت پسران، و نزدیک به ۴۰۰ معلم داشتند.
فعالیت مدارس جدید در مناطق مرزی و شهرهای دور از پایتخت
آموزش نوین در آن زمان به پایتخت محدود نبود. شمار دانش‌آموزان مدارس جدید در اصفهان بیش از هزار نفر، قزوین ۶۰۰ نفر، زنجان ۴۳۳ نفر، سمنان ۲۹۰ نفر و یزد بیش از ۲۵۰ نفر گزارش شده است. در دامغان ۵۰ دانش‌آموز، در شاهرود و بسطام حدود ۱۵۰ نفر، در کاشان بیش از ۱۸۰ نفر، در آمل بیش از ۱۰۰ نفر و در نیشابور حدود ۱۴۰ نفر به تحصیل مشغول بودند. آمار ثبت‌شده از ۳۰ دانش‌آموز در سیستان، ۷۰ نفر در کردستان و ۲۰۰ نفر در هر یک از بیرجند و اردبیل نیز از فعالیت مدارس جدید در مناطق مرزی و شهرهای دور از پایتخت حکایت دارد.
نام مدارس، بخش دیگری از تصویر آموزش آن دوره را نشان می‌دهد. حدود نیمی از مدارس نام خاصی نداشتند و با شماره‌هایی مانند «نمره ۲۸ دولتی ابتدائی» یا «نمره ۶ متوسطه» شناخته می‌شدند. در مقابل، مدارس پسرانه تهران نام‌هایی چون «اسلام»، «شرافت»، «دارالفنون»، «انوشیروان»، «تربیت»، «پارسیان»، «ثریا»، «کمالیه»، «خِرَد»، «داریوش»، «ادب»، «علمیه»، «افتتاحیه»، «اتحادیه»، «شرف»، «سادات»، «سن لوئی» زیر نظر فرانسوی‌ها، «اقدسیه»، «شریعت» و «فردوسی» داشتند.
در میان مدارس دخترانه تهران نیز نام‌های «عصمت»، «ترقی»، «بنات»، «فرحیه نوباوگان»، «محمودیه دوشیزگان»، «حشمتیه»، «ناموس»، «تربیت»، «عصمتیه»، «عفتیه»، «مستورات»، «مخدرات اسلامیه»، «حسنات»، «حرمتیه سادات»، «فرانکو برسان» زیر نظر فرانسوی‌ها و «قدسیه» دیده می‌شود.
فعالیت مدارس ارامنه و مدارس خارجی در کنار دیگر مدارس
مدارس شهرهای دیگر نیز نام‌های گوناگونی داشتند. «فاطمیه» در دامغان، «ملیه»، «علمیه ایتام»، «قدسیه»، «اقدسیه» و «گلبهار» در اصفهان، «اسلامیه»، «فرهنگ»، «دوشیزگان» و «ارامنه» در قزوین، «پارسیان»، «ملی» و «سادات» در کرمان، «اسلام» و «دولتی» در آمل، «ملی» در آستارا، «احمدیه» در کردستان و «شوکتیه» در بیرجند از جمله آن‌ها بودند. در یزد مدارس «سعادت»، «سیادت»، «علمیه»، «دیانت» و «طاهریه»، در زنجان «اسلامیه»، «محمودیه»، «تهذیب»، «شرافت» و «محمدیه» و در سمنان «ادب»، «همت» و «حشمتیه» فعالیت می‌کردند.
در ساختار اداری آموزش آن دوره، «اداره تفتیش» بر رفتار و عملکرد کارکنان مدارس نظارت داشت. دارالمعلمین و دارالمعلمات نیز برای تربیت آموزگاران تأسیس شده بودند و برنامه‌های درسی آن‌ها بررسی می‌شد. مدارس ارامنه و مدارس خارجی هم در کنار دیگر مدارس فعالیت داشتند.
اسناد گردآوری‌شده در این نمایشگاه، جنبه‌های اجرایی اداره مدارس را نیز نشان می‌دهند؛ از تعهد آموزگاران به رعایت مقررات، پذیرش دانش‌آموزان و نظارت بازرسان تا جابه‌جایی ساختمان مدرسه، برنامه درسی و ساعات آموزش، تربیت معلم، بودجه، حقوق کارکنان و کمبود وسایل مدارس. مکاتبات مربوط به اختلاف‌های اداری، تغییر آموزگاران، فعالیت مدارس خارجی و آمار مدارس و دانش‌آموزان دختر و پسر در استان‌ها نیز در این مجموعه دیده می‌شود. اسناد تاریخ‌دار معرفی‌شده به سال‌های ۱۲۹۸ تا ۱۳۰۵ خورشیدی تعلق دارند و تعدادی از آن‌ها فاقد تاریخ‌اند.
شکل‌گیری آموزش نوین
در دوره قاجار، گسترش ارتباط ایرانیان با جهان خارج، زمینه آشنایی بیشتر آنان با تحولات علمی و آموزشی را فراهم کرد. سفرهای ناصرالدین‌شاه به اروپا و سفرهای گروه‌هایی مانند تجار و اشراف، در تقویت توجه به تغییر و پیشرفت در ایران نقش داشت. تأسیس دارالفنون در عصر ناصری نیز از گام‌های مهم در آغاز آموزش نوین بود.
گسترش مدارس جدید با کارشکنی‌ها و مقاومت‌هایی روبه‌رو شد که بخشی از آن به ناآشنایی جامعه با شیوه‌های جدید آموزشی بازمی‌گشت. بااین‌حال، تلاش برای تأسیس این مدارس ادامه یافت و پیش از انقلاب مشروطه، مدارسی به سبک جدید در تهران و تبریز شکل گرفت.
گسترش مدارس در تهران و دیگر شهرها
بر اساس مطالب مجله «اصول تعلیمات»، منتشرشده زیر نظر وزارت معارف، در سال ۱۲۹۸ خورشیدی، یک سال پس از پایان جنگ جهانی اول، حدود ۵۵ مدرسه در تهران فعالیت داشت. این مدارس تقریباً ۶ هزار دانش‌آموز دختر و پسر و حدود ۴۰۰ معلم داشتند؛ هرچند شمار پسران بیشتر از دختران بود.
آموزش نوین به پایتخت محدود نمانده بود. در همین مقطع، زنجان ۴۳۳ دانش‌آموز، سمنان ۲۹۰ دانش‌آموز، اصفهان بیش از هزار دانش‌آموز، قزوین ۶۰۰ دانش‌آموز و یزد بیش از ۲۵۰ دانش‌آموز داشتند.
در شهرهای متوسط و کوچک‌تر نیز مدارس جدید فعالیت می‌کردند: دامغان با ۵۰ دانش‌آموز، شاهرود و بسطام با تقریباً ۱۵۰ دانش‌آموز، کاشان با بیش از ۱۸۰ دانش‌آموز، آمل با بیش از ۱۰۰ دانش‌آموز و نیشابور با تقریباً ۱۴۰ دانش‌آموز.
این روند در نواحی مرزی و پیرامونی ایران نیز دیده می‌شد. سیستان با ۳۰ دانش‌آموز، کردستان با ۷۰ دانش‌آموز، بیرجند با ۲۰۰ دانش‌آموز و اردبیل با ۲۰۰ دانش‌آموز، از گسترش نهادهای آموزشی جدید در نقاط مختلف کشور حکایت دارند.
نام مدارس؛ بازتابی از فرهنگ زمانه
نام مدارس، بخشی از فضای فرهنگی ایران در آن دوره را بازتاب می‌دهد. حدود نیمی از مدارس نام خاصی نداشتند و با شماره‌هایی مانند «نمره ۲۸ دولتی ابتدائی» یا «نمره ۶ متوسطه» شناخته می‌شدند؛ اما گروهی دیگر نام‌هایی داشتند که توجه به آن‌ها از منظر جامعه‌شناسی فرهنگی اهمیت دارد.
مدارس پسرانه تهران در سال ۱۲۹۸ خورشیدی با نام‌هایی چون «اسلام»، «شرافت»، «دارالفنون»، «انوشیروان»، «تربیت»، «پارسیان»، «ثریا»، «کمالیه»، «خِرَد»، «داریوش»، «ادب»، «علمیه»، «افتتاحیه»، «اتحادیه»، «شرف»، «سادات»، «سن لوئی» ــ زیر نظر فرانسوی‌ها ــ، «اقدسیه»، «شریعت» و «فردوسی» فعالیت می‌کردند.
مدارس دخترانه پایتخت نیز نام‌هایی مانند «عصمت»، «ترقی»، «بنات»، «فرحیه نوباوگان»، «محمودیه دوشیزگان»، «حشمتیه»، «ناموس»، «تربیت»، «عصمتیه»، «عفتیه»، «مستورات»، «مخدرات اسلامیه»، «حسنات»، «حرمتیه سادات»، «فرانکو برسان» ــ زیر نظر فرانسوی‌ها ــ و «قدسیه» داشتند.
در دیگر شهرها نیز نام‌های متنوعی دیده می‌شد: «فاطمیه» در دامغان؛ «ملیه»، «علمیه ایتام»، «قدسیه»، «اقدسیه» و «گلبهار» در اصفهان؛ «اسلامیه»، «فرهنگ»، «دوشیزگان» و «ارامنه» در قزوین؛ «پارسیان»، «ملی» و «سادات» در کرمان؛ «اسلام» و «دولتی» در آمل؛ «ملی» در آستارا؛ «احمدیه» در کردستان؛ «شوکتیه» در بیرجند؛ «سعادت»، «سیادت»، «علمیه»، «دیانت» و «طاهریه» در یزد؛ «اسلامیه»، «محمودیه»، «تهذیب»، «شرافت» و «محمدیه» در زنجان؛ و «ادب»، «همت» و «حشمتیه» در سمنان.
نظارت بر مدارس و تربیت آموزگاران
در کنار گسترش مدارس، نظارت بر رفتار و عملکرد کارکنان آن‌ها نیز مورد توجه بود. اداره‌ای با عنوان «اداره تفتیش» این مسئولیت را بر عهده داشت.
تربیت آموزگاران نیز اهمیت ویژه‌ای داشت و برای این منظور، دارالمعلمین و دارالمعلمات تأسیس شده بودند. برنامه‌های آموزشی این مراکز با دقت بررسی می‌شد. در همان دوره، مدارس ارامنه و مدارس خارجی نیز به فعالیت خود ادامه می‌دادند.
نظر شما