به گزارش سرویس علم خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)؛ پروژئو (ProGEO) معتبرترین شبکه بین‌المللی در حوزه حفاظت از میراث زمین‌شناختی است که با هدف تدوین استانداردهای علمی و ارتقای آگاهی جهانی برای حفظ پدیده‌های کم‌نظیر زمین فعالیت می‌کند. در روزهای اخیر، این نهاد بین‌المللی با رأی قاطع اعضای محلی، یک پژوهشگر ایرانی به نام دکتر بهرام نکویی صدری را به‌عنوان نماینده رسمی گروه ملی خود در ایران معرفی کرد؛ انتخابی که نشان‌دهنده رشد فعالیت‌های تخصصی ایران در این شبکه جهانی و بستری برای بهره‌مندی از دانش بین‌المللی جهت صیانت از میراث زمین‌شناختی کشور است.
نکویی صدری در کتاب «مقدمه‌ای بر میراث زمین‌شناختی ایران: ژئوسایت‌ها و ژئومورفوسایت‌ها» به تبیین مفاهیم نوظهور زمین‌شناسی همچون ژئودایورسیتی و ژئوکانسرویشن پرداخته و جنبه‌هایی از ظرفیت‌های زمین‌شناختی ایران را به شکلی علمی و کاربردی تدوین کرده است.
وی در گفت‌وگویی که با خبرنگار ایبنا داشته، معتقد است که تقویت پیوند میان نهادهای علمی داخلی و شبکه جهانی پروژئو، فرصتی استثنایی برای معرفی علمی و حفاظت پایدار از میراث زمین‌شناختی ایران است.
در ادامه شرح کامل این گفت‌وگو را می‌خوانید:
پروژئو (ProGEO) دقیقاً چیست و حضور رسمی ایران در آن چه فرصت‌هایی را فراهم می‌کند؟
پروژئو یک شبکه جهانی تخصصی برای ترویج حفاظت از میراث زمین‌شناختی است. حضور رسمی ایران در این نهاد، در واقع پنجره‌ای جدید به روی شبکه جهانی حفاظت از میراث زمین‌شناختی و کشورمان ایران است. ایران با دارا بودن میراث زمین‌شناختی کم‌نظیر — از ژئوسایت‌های آتشفشانی و کویری تا ژئومورفوسایت‌های ساحلی و کوهستانی — می‌تواند در تبادل دانش، تجربه و استانداردهای بین‌المللی نقش فعالی ایفا کند. با ژئومورفولوژیست‌ها و زمین‌شناسان کشورمان دوشادوش سایر کشورها، به معرفی بهتر کشورمان در این پلتفرم بین‌المللی ملحق می‌شویم.
اولویت کاری من به‌عنوان نماینده ایران، سه محور دارد: نخست، تقویت همکاریهای علمی بین‌المللی و معرفی ظرفیت‌های ایران به جامعه جهانی؛ دوم، توسعه آموزش و ظرفیت‌سازی در حوزه حفاظت از میراث زمین‌شناختی (ژئوکانسرویشن) به‌ویژه ترویج و تقویت اصول تفسیر میراث زمین‌شناختی در سایت‌های مرتبط؛ و سوم، حمایت از تأسیس و توسعه ژئوپارک‌ها با رویکردهای پروژئو (در کنار رعایت استانداردهای یونسکو). معتقدم ایران می‌تواند در طولانی‌مدت به‌عنوان عضوی مهم، تأثیرگذار و الگو میان کشورهای منطقه و شبکه جهانی پروژئو عمل کند. همچنین، امکان پیوستن نهادهای حقوقی داخلی به انجمن بین‌المللی پروژئو فراهم شده است تا سهم کشورمان در اتفاقات جامعه جهانی را با توجه به ظرفیت نیروی انسانی و پژوهشگران مشتاقمان، در دست بگیریم. من برای تحقق این امر مذاکراتی را آغاز کرده‌ام و مشتاقانه برای تسهیل عضویت نهادهای علاقه‌مند ایرانی کمک خواهم کرد.
وقتی از میراث زمین‌شناختی در پهنه ایران صحبت می‌کنیم، دقیقاً از چه غنای ویژه‌ای سخن می‌گوییم که ما را در سطح جهانی متمایز می‌کند؟
ایران به‌راستی یک موزه طبیعی زمین‌شناسی با فرآیندهای گاه بی‌نظیر است. آنچه ایران را متمایز می‌کند، تنوع بی‌نظیر زمین‌شناختی (ژئودایورسیتی) در یک پهنه جغرافیایی پهناور است. از آتشفشان دماوند به‌عنوان بلندترین قله خاورمیانه و بیابان لوت به‌عنوان گرم‌ترین نقطه کره زمین، تا جزایر خلیج فارس، غارهای آهکی مانند علیصدر، تنگه‌های ژئومورفولوژیک مانند تنگه چوگان و سازندهای رسوبی با میلیون‌ها سال تاریخ زمین‌شناسی، همه دارایی‌هایی است که به آن مباهات می‌کنیم.
اما نکته کلیدی اینجاست که ترکیب بی‌همتای تنوع زمین‌شناختی با میراث فرهنگی و تاریخی. این پیوند، فرصتی استثنایی برای ایران فراهم می‌کند. به‌عنوان مثال، برخی ژئوسایت‌های ایران نه‌تنها از نظر علمی ارزشمندند، بلکه داستان‌های فرهنگی، تاریخی و اجتماعی را نیز روایت می‌کنند. از طرفی دیگر، «میراث معدن‌کاری» ایران نیز در سطح جهان بی‌نظیر است که تاکنون در سطح ملی آن‌طور که باید دیده نشده است. ایران مهد فلزکاری مس در جهان است و آثاری مثل معدن نمک چهرآباد زنجان، بالقوه در سطح میراث جهانی است. در آینده نزدیک، بی شک با بهره‌گیری از مشاوره تخصصی در سطح استانداردهای جهانی، این‌ها می‌توانند به مقصدهای منفرد زمین‌گردشگری در کلاس جهانی تبدیل شوند.
کتاب شما با عنوان «میراث زمین‌شناختی» برای پر کردن چه خلأهایی در منابع آموزشی کشور تألیف شد؟
خلأ اصلی، نبود یک منبع جامع، به‌روز و به زبان فارسی در حوزه تنوع زمین‌شناختی، میراث زمین‌شناختی، حفاظت از تنوع زمین‌شناختی و زمین‌گردشگاه‌ها (ژئوپارک‌ها) بود. وقتی نخستین کتاب ژئوتوریسم ایران را در سال ۱۳۸۷ تألیف کردم، متوجه شدم مفاهیمی نظیر زمین گردشگری در ایران تقریباً ناشناخته است. زمانی که در دوره آموزشی پرتغال (سال ۱۳۸۸) شرکت کردم، متوجه شدم اروپاییان از سال‌ها پیش مطالعات جدی در این حوزه را آغاز کرده‌اند.
دلیل دوم، سردرگمی دانشجویان و پژوهشگران بود. بسیاری از دانشجویان دکتری حتی از تشخیص مطالب ساده عاجز بودند و پاسخ‌های ضد و نقیضی دریافت می‌کردند. هیچ چارچوب علمی مشخصی وجود نداشت. اساتید نیز به این مقوله‌ها به‌صورت جنبی نگاه می‌کردند. بنابراین، کتاب «مقدمه‌ای بر میراث زمین‌شناختی ایران» را با هدف پر کردن این خلأ تألیف کردم تا از الف تا ی، تمامی مفاهیم نوظهور جهانی را به‌طور یکجا، منظم و به زبان ساده ارائه دهم.
این هم متن ویرایش‌شده و پیوسته پاسخ، که لحن علمی و تخصصی دکتر نکویی صدری را با روانیِ مطبوعاتی ترکیب کرده است:
در کتاب، شما پدیده‌های زمین‌شناسی را به عنوان «حافظه غیرزنده زمین» معرفی می‌کنید. با این نگاه عمیق، چگونه می‌توانیم میان «بهره‌برداری گردشگری» و «حفاظت پایدار» از این میراث تعادل ایجاد کنیم تا این حافظه تاریخی دچار تخریب نشود؟
بله، دقیقاً همین‌طور است. من در این کتاب از تعبیر حافظه غیرزنده استفاده کرده‌ام و معتقدم این نگاه، پارادایم ذهنی ما را نسبت به محیط پیرامون تغییر می‌دهد. با این رویکرد، ژئوسایت‌ها دیگر تنها یک منبع برای گردشگریِ صرف یا جاذبه‌های طبیعتِ بی‌جان محسوب نمی‌شوند؛ بلکه آن‌ها در حکم آرشیوهای ارزشمند زمین‌شناختی هستند که میلیون‌ها سال تاریخ تحولات سیاره ما را در خود ثبت کرده‌اند. بنابراین، هر نوع بهره‌برداری از این عرصه‌ها باید بر محور «اصل حفاظت» استوار باشد، نه صرفاً منافع اقتصادی کوتاه‌مدت.
برای دستیابی به تعادل میان گردشگری و حفاظت، باید رویکردی جامع و عملیاتی اتخاذ کرد. در گام نخست، پیش از هرگونه برنامه‌ریزی برای توسعه گردشگری، ارزیابی دقیق ژئوسایت‌ها و سنجش توانمندی‌های محیطی آن‌ها ضروری است. در ادامه، طراحی مسیرهای بازدید باید کاملاً کنترل‌شده و مبتنی بر «ظرفیت تحمل» (Carrying Capacity) آن سایت باشد تا از آسیب‌های احتمالی به ساختارهای حساس زمین‌شناختی جلوگیری شود. علاوه بر این، ما باید فراتر از یک بازدید ساده، مفاهیم علمی را برای گردشگران تفسیر کنیم؛ چرا که وقتی بازدیدکننده ارزش حفاظتی و علمی این پدیده‌ها را درک کند، خود به یکی از حافظان آن تبدیل خواهد شد. در نهایت، باید تأکید کنم که حفاظت پایدار بدون حضور مردم محلی ممکن نیست؛ این جوامع باید در منافع حاصل از گردشگری سهیم باشند و در چرخه مدیریت ژئوسایت‌ها نقش فعالی ایفا کنند. تجربه جهانی نشان می‌دهد که هرگاه جامعه محلی، پاسدارِ میراث خود باشد، پایداری و بقای آن اثر نیز تضمین خواهد شد.
برای برقراری ارتباط با مخاطبانی از سطح دانشگاهی تا راهنمایان طبیعت‌گردی، چه رویکردی داشتید؟
رویکرد من، ترکیبی از دقت علمی و زبان ساده بود. استراتژی من سه بخش داشت: استفاده از مثال‌ها و تمثیل‌ها، به‌کارگیری نمودارها و جدول‌های توضیحی، و ساختار ماژولار کتاب؛ به‌طوری‌که هر فصل مستقل از سایر بخش‌ها قابل مطالعه باشد. این کتاب یک دائره‌المعارف محض نیست، بلکه مفاهیم بین‌رشته‌ای را پوشش می‌دهد که در کتاب‌های تک‌رشته‌ای یافت نمی‌شود.
البته معتقدم ژئوتوریسم یک تخصص است و نباید ساده‌انگارانه به آن نگریست. اتخاذ این رویکرد باعث شد کتاب هم برای جامعه دانشگاهی و هم برای فعالان میدانی قابل استفاده باشد. خوشبختانه، امروز این کتاب به‌عنوان منبع درسی در مقاطع ارشد و دکتری در دانشگاه‌هایی مثل پیام نور، زنجان و تبریز مورد استفاده قرار می‌گیرد و دانشجویان بسیاری از آن در پایان‌نامه‌های خود بهره می‌برند که این برای من جای خوشحالی دارد.
جایگاه جدید شما در پروژئو چه نقشی در تبادل دانش و معرفی دستاوردهای پژوهشی ایران دارد؟
قطعاً. جایگاه نمایندگی ایران در شورای پروژئو، پلتفرم بین‌المللی برای معرفی دستاوردهای عملی - علمی ایران و تاثیرگذاری در سطح تصمیمات جهانی فراهم می‌کند. ما از این طریق می‌توانیم همکاریهای مشترک با انجمن‌های علمی داخلی ، دانشگاه‌ها و نهادهای بین‌المللی همچون پروژئو تعریف کنیم. به‌عنوان مثال، اخیرا در اولین گام طبق هماهنگی‌های انجام شده با انجمن پروژئو و مذاکرات انجام شده توسط اینجانب با رییس اسبق انجمن ژئومورفولوژی ایران جناب پروفسور یمانی و نظر مثبت و استقبال انجمن ژئومورفوفولوژی، امید می رود به زودی انجمن ایرانی ژئومورفولوژی به عضویت حقوقی انجمن بین‌المللی پروژئو بپیوندد و گام مثبت مهمی در راستای همکاریهای بین‌المللی این انجمن در ایران و متقابلاً جهانی شدن انجمن‌های ملی برداشته شود.
در راستای حرکت علمی نیز در حال حاضر در مورد انتشار کتاب «مقدمه‌ای بر میراث زمین‌شناختی ایران» که همراستا با اهداف ترویجی این انجمن بین‌المللی است یک نقد انگلیسی از این کتاب توسط خانم دکتر سمیه فلاحتی از اعضای گروه ملی پروژئو تقریر شده که در شماره بعدی خبرنامه پروژئو منتشر خواهد شد. رییس این انجمن بین‌المللی بطور همزمان سردبیر ژورنال بین‌المللی ژئوهریتیج (نخستین ژورنال با موضوع تخصصی مربوطه درجهان که از 2009 از اشپرینگ راه اندازی شده است) است و اعضای پروژئو به ارسال دست آوردهای علمی خود در جهان به این ژورنال بین‌المللی نیز ترغیب می شوند.
همچنین آثاری ملی برای معرفی میراث زمین شناختی برخی نقاط کشور و همچنین مشارکت بین‌المللی برای ترویج میراث زمین شناختی سایر کشورها نیز در دست انجام داریم ولی هنوز برخی از قراردادها نهایی نشده است و این فرآیندها خوشبختانه بتدریج درحال پیشرفت است اما هدف ما اعضا انجمن بین‌المللی حفاظت از میراث زمین شناختی این است که پل ارتباطی میان دانش ژئومورفولوژی/ زمین‌شناسی و جامعه را تقویت کنیم تا در نهایت برای مثال در ایران از طریق تاسیس ژئوپارک‌های بیشمار به معیشت مردم مناطق گوناگون و گوشه و کنار و حتی محروم ایران کمک کند و این اقدامات میراث زمین‌شناختی ایران را به‌عنوان یک گنجینه جهانی و هویت جدید محلی مردم معرفی کند.
نظر شما