سرویس دین و اندیشه خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)؛ «تعلیقات» ابنسینا از جمله آثاری است که برای شناخت میراث فلسفی شیخالرئیس اهمیتی فراتر از یک متن فلسفی معمولی دارد. این اثر نه همچون «شفا» یک نظام فلسفی منسجم و از پیش طراحیشده، بلکه مجموعهای از بحثها، توضیحات و تعلیقات فلسفی در حوزههای منطق، طبیعیات و الهیات است که در سنت شاگردی و انتقال شفاهی و مکتوب اندیشه ابنسینا شکل گرفته و به نسلهای بعد رسیده است.
اهمیت «تعلیقات» هنگامی بیشتر آشکار میشود که به تاریخ انتقال این متن توجه کنیم. در برخی نسخههای این اثر، نام بهمنیار بن مرزبان، شاگرد برجسته ابنسینا، به عنوان راوی یا منتقلکننده مطالب مطرح شده و در شماری از نسخهها نیز فهرستی از موضوعات کتاب به قلم ابوالعباس فضل بن محمد لوکری، از شاگردان بهمنیار، در ابتدای اثر آمده است. از این منظر، «تعلیقات» را میتوان یکی از منابع مهم برای مطالعه چگونگی انتقال فلسفه ابنسینا از نسل نخست شاگردان او به نسلهای بعد دانست.
در واقع، ارزش این اثر تنها در محتوای فلسفی آن نیست؛ بلکه خودِ تاریخ شکلگیری و انتقال «تعلیقات» بخشی از تاریخ فلسفه اسلامی است. پژوهش درباره نسخههای این اثر نشان داده است که «تعلیقات» در چند هیئت متنی به دست ما رسیده و ترتیب و ساختار مطالب در نسخههای مختلف یکسان نیست. در یکی از این هیئتها، فهرستی از موضوعات به قلم ابوالعباس لوکری وجود دارد که در شناخت ساختار و محتوای اثر اهمیت ویژهای دارد. تصحیح انتقادی «تعلیقات» نیز با بررسی شمار قابل توجهی از نسخههای خطی و مقایسه میان آنها انجام شده است.
اما شاید یکی از جذابترین شواهد برای مطالعه تاریخ این متن، نسخهای باشد که امروز با شماره ۲۳۹۰ در بخش ایاصوفیای کتابخانه سلیمانیه استانبول نگهداری میشود. این نسخه در ۱۲۲ برگ تنظیم شده و متن «تعلیقات» از برگ ۱۶ آغاز میشود. اهمیت ویژه نسخه در آن است که در آغاز آن، فهرستی از موضوعات کتاب وجود دارد که ابوالعباس فضل بن محمد لوکری آن را فراهم کرده است. در پایان همین فهرست نیز تصریح شده است که لوکری تهیه این فهرست را در «شهور سنة ثلاث وخمسمائة»، یعنی سال ۵۰۳ قمری، به انجام رسانده است.
البته در اینجا یک تفکیک نسخهشناختی ضروری است: تاریخ ۵۰۳ق تاریخ تنظیم فهرست لوکری است، نه تاریخ کتابت خود نسخه ایاصوفیه ۲۳۹. براساس اطلاعات نسخهشناختی منتشرشده، خود این نسخه در سال ۵۲۱ق کتابت شده و کاتب آن نیز «المظفر الحسین علی أبو الفرج القلاس» معرفی شده است. بنابراین آنچه این نسخه را از حیث قدمت و اهمیت متمایز میکند، وجود یک فهرست بسیار کهن از «تعلیقات» است که حدود هجده سال پیش از کتابت خود نسخه، به دست لوکری تنظیم شده و همراه با نسخه به ما رسیده است.
این فاصله زمانی بسیار مهم است. ابنسینا در سال ۴۲۸ق درگذشت؛ بنابراین فهرست لوکری در سال ۵۰۳ق تنها حدود ۷۵ سال پس از وفات ابنسینا تنظیم شده است. از سوی دیگر، لوکری در شمار شاگردان بهمنیار قرار داشته و بهمنیار نیز از مهمترین شاگردان ابنسینا بوده است. در نتیجه، فهرست ۵۰۳ق را میتوان سندی بسیار مهم برای مطالعه سنت انتقال فلسفه سینوی در نسلهای نخست پس از ابنسینا دانست.
اهمیت لوکری در این میان تنها به تهیه این فهرست محدود نمیشود. در گزارشهای تاریخی، او به عنوان شاگرد بهمنیار معرفی شده و از وی به عنوان یکی از کسانی یاد شده است که در گسترش علوم فلسفی در خراسان نقش داشته است. او خود نیز آثاری فلسفی، از جمله «بیان الحق بضمان الصدق»، داشته است و پژوهشهای جدید نیز جایگاه او را در تاریخ انتقال و گسترش فلسفه سینوی مورد توجه قرار دادهاند.
از این منظر «تعلیقات» را نباید صرفاً کتابی حاوی چند بحث فلسفی پراکنده دانست. این اثر میتواند پنجرهای به فضای آموزشی و فلسفی سدههای چهارم و پنجم هجری بگشاید؛ فضایی که در آن اندیشههای فلسفی از طریق درس، بحث، تقریر، یادداشت و سپس استنساخ به نسلهای بعد منتقل میشدند. به همین دلیل، مطالعه «تعلیقات» هم برای شناخت آرای ابنسینا و هم برای فهم تاریخ شکلگیری مکتب سینوی اهمیت دارد.
از سوی دیگر، وجود فهرست لوکری در ابتدای نسخه ایاصوفیه ۲۳۹۰ اهمیت نسخه را دوچندان میکند. این فهرست به پژوهشگر امکان میدهد که با تصویری که یکی از نزدیکترین نسلهای پس از ابنسینا از ساختار و موضوعات «تعلیقات» ارائه کرده است، مواجه شود. به بیان دیگر، پژوهشگر فقط با یک نسخه متأخر از متنی فلسفی روبهرو نیست؛ بلکه در ابتدای آن با سندی مواجه است که به دورهای بسیار نزدیکتر به شکلگیری سنت سینوی تعلق دارد.
همچنین بررسیهای متنشناختی درباره «تعلیقات» نشان داده است که این اثر با متون فلسفی پیش از خود و بهویژه میراث فارابی نیز ارتباط دارد و بخشی از پژوهشهای انتقادی درباره آن به شناسایی و تفکیک مطالب منسوب به فارابی و ابنسینا اختصاص یافته است. همین امر نشان میدهد که «تعلیقات» برای مطالعه رابطه فارابی، ابنسینا و شاگردان و پیروان آنان نیز منبعی مهم به شمار میآید.
بنابراین اهمیت نسخه ایاصوفیه ۲۳۹۰را باید در یک عدد یا یک تاریخ خلاصه نکرد. ارزش این نسخه در کنار هم قرار گرفتن چند لایه تاریخی است: متنی منسوب به ابنسینا، سنت روایت و انتقال آن از طریق بهمنیار، فهرستی که ابوالعباس لوکری در سال ۵۰۳ق فراهم کرده، و نسخهای که حدود دو دهه بعد، در سال ۵۲۱ق، از این میراث به دست کاتب دیگری کتابت شده است.
به همین دلیل، این نسخه برای تاریخ فلسفه اسلامی تنها یک «نسخه قدیمی» نیست؛ بلکه میتوان آن را شاهدی مهم از فرایند انتقال، سازماندهی و تثبیت میراث فلسفی ابنسینا در نخستین نسلهای پس از او دانست. مطالعه دقیق چنین نسخههایی نشان میدهد که تاریخ فلسفه اسلامی تنها تاریخ آرای فیلسوفان بزرگ نیست؛ تاریخ شاگردان، راویان، فهرستنگاران، کاتبان و نسخههایی نیز هست که این اندیشهها را از یک نسل به نسل دیگر رساندهاند.
نظر شما