خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)؛ پیدا کردن منشا اختلالات خواب همیشه ساده نیست؛ چون بیخوابی، بیدار شدنهای مکرر یا خواب بیکیفیت میتواند دلایل متفاوتی داشته باشد. تغییر ساعت خواب و سبک زندگی، مصرف بعضی داروها، مشکلات جسمی، استرس و فشارهای روانی همگی میتوانند در کیفیت خواب نقش داشته باشند. بنابراین نمیتوان صرفاً بر اساس یک علامت، علت مشخصی را برای مشکل خواب در نظر گرفت.
برای پیدا کردن سرنخ، بهتر است ابتدا الگوی خواب و زمان شروع مشکل را بررسی کنید، سپس تغییرات جسمی، دارویی و سبک زندگی را در نظر بگیرید و در مرحله بعد به وضعیت روانی و میزان استرس یا افکار مزاحم توجه کنید. این بررسی اولیه به شما کمک میکند متوجه شوید چه عواملی ممکن است با اختلال خواب ارتباط داشته باشند و آیا برای تشخیص دقیقتر، مراجعه به متخصص لازم است یا خیر.
۱. الگوی خواب خود را بررسی کنید؛ مشکل از چه زمانی و در چه شرایطی شروع شده است؟
یکی از سادهترین راهها برای پیدا کردن سرنخ درباره منشا اختلال خواب، بررسی دقیق الگوی خواب است. به جای اینکه فقط بگویید خوب نمیخوابم، مشخص کنید مشکل دقیقاً چیست و از چه زمانی شروع شده است. آیا برای خوابیدن مدت زیادی در رختخواب میمانید؟ نیمهشب چند بار بیدار میشوید؟ صبح زودتر از زمان معمول بیدار میشوید یا با وجود خواب کافی، همچنان احساس خستگی دارید؟
زمان شروع مشکل هم اهمیت دارد. اگر اختلال خواب بعد از یک تغییر مشخص در زندگی ایجاد شده، بهتر است آن تغییر را جدی بگیرید. افزایش فشار کاری یا تحصیلی، تغییر ساعت خواب، مصرف بیشتر قهوه و نوشیدنیهای کافئیندار، استفاده از تلفن همراه پیش از خواب یا یک اتفاق پراسترس میتواند سرنخهایی درباره عوامل مؤثر بر خواب به دست دهد.
برای چند روز، ساعت خواب و بیداری، تعداد بیدار شدنهای شبانه و عواملی مانند مصرف کافئین یا چرت روزانه را یادداشت کنید. مقایسه این اطلاعات میتواند الگوهایی را نشان دهد که در حالت عادی متوجه آنها نمیشوید. البته این بررسی بهتنهایی علت اختلال را مشخص نمیکند، اما اطلاعات مفیدی برای تصمیمگیری درباره قدم بعدی در اختیار شما قرار میدهد.
۲. علائم جسمی و داروها را نادیده نگیرید
گاهی منشا اختلال خواب را باید در وضعیت جسمی فرد جستوجو کرد. دردهای مداوم، مشکلات تنفسی هنگام خواب، خرخر شدید، تکرر ادرار در طول شب یا بعضی تغییرات جسمی میتوانند خواب را مختل کنند. به همین دلیل، اگر مشکل خواب همراه با یک علامت جسمی جدید ایجاد شده است، بهتر است این نشانه را نادیده نگیرید.
داروها و مواد مصرفی نیز میتوانند در کیفیت خواب تاثیر داشته باشند. برای مثال، اگر بیخوابی یا تغییر الگوی خواب مدت کوتاهی پس از شروع مصرف یک داروی جدید ایجاد شده، زمان شروع این دو اتفاق را در نظر بگیرید و موضوع را با پزشک یا داروساز مطرح کنید. همین موضوع درباره تغییر مقدار مصرف بعضی داروها یا مصرف بیشتر مواد محرکی مانند کافئین نیز صدق میکند.
برای مثال، فردی را تصور کنید که تا پیش از این خواب منظمی داشته؛ اما بعد از شروع یک داروی جدید، شبها دیرتر به خواب میرود. در چنین شرایطی بهتر است علت را بلافاصله به اضطراب یا مشکلات روانی نسبت ندهد و ارتباط احتمالی دارو با تغییر خواب را با متخصص بررسی کند.
نکته مهم این است که در صورت شک به تاثیر یک دارو، نباید مصرف آن را خودسرانه قطع یا مقدارش را تغییر داد. بررسی سابقه پزشکی، داروهای مصرفی و علائم همراه، میتواند به متخصص کمک کند مسیر مناسبتری برای پیدا کردن علت اختلال خواب انتخاب کند.
۳. ارتباط خواب با وضعیت روانی خود را بررسی کنید
گاهی برای پیدا کردن علت اختلال خواب، لازم است شرایط روانی فرد هم در کنار عوامل جسمی بررسی شود. استرس، نگرانیهای مداوم، افکار مزاحم و تغییرات خلقی میتوانند خوابیدن را دشوار کنند یا باعث شوند فرد در طول شب چندین بار از خواب بیدار شود. از طرف دیگر، خواب ناکافی نیز میتواند تحمل فشارهای روزمره و وضعیت روحی فرد را تحت تاثیر قرار دهد.
یکی از نشانههایی که ارزش توجه دارد، ارتباط زمانی میان تغییرات روانی و شروع مشکل خواب است. مثلاً اگر فردی بعد از یک دوره فشار کاری یا یک اتفاق پراسترس، شبها هنگام رفتن به رختخواب مدام درباره مسائل مختلف فکر میکند و نمیتواند ذهنش را آرام کند، بررسی عوامل روانشناختی میتواند بخشی از مسیر پیدا کردن علت مشکل باشد.
نشانههایی مانند نگرانی شدید هنگام خواب، احساس تنش، افکار تکرار شونده، افت قابل توجه خلق یا تغییرات محسوس در انرژی و انگیزه نیز میتوانند نشان دهند که بهتر است وضعیت روانی فرد دقیقتر ارزیابی شود. البته وجود هر یک از این نشانهها بهتنهایی به معنای ابتلا به یک اختلال روانی نیست و تشخیص باید توسط متخصص انجام شود.
اگر در کنار اختلال خواب، علائم روانشناختی نیز برای مدتی ادامه داشته باشند، آشنایی با انواع بیماری های روانی میتواند به فرد کمک کند تصویر دقیقتری از علائمی که تجربه میکند داشته باشد. با این حال، نباید صرفاً با مقایسه علائم خود با مطالب اینترنتی، برای خود تشخیص قطعی در نظر گرفت؛ ارزیابی تخصصی میتواند مشخص کند مشکل خواب و سایر نشانهها چه ارتباطی با یکدیگر دارند.
چه زمانی برای تشخیص علت اختلال خواب باید به متخصص مراجعه کرد؟
اگر اختلال خواب فقط برای مدت کوتاهی ایجاد شده و با برطرف شدن یک عامل مشخص، مانند تغییر برنامه روزانه یا یک دوره پر استرس، بهتر میشود، معمولاً میتوان ابتدا الگوی خواب و شرایط زندگی را بررسی کرد؛ اما وقتی مشکل ادامهدار میشود یا روی زندگی روزمره اثر میگذارد، بهتر است برای پیدا کردن علت آن از متخصص کمک بگیرید.
برای مثال، اگر کمخوابی باعث کاهش تمرکز در محل کار یا دانشگاه شده، احساس خستگی مداوم دارید، چندین شب در هفته نمیتوانید بهدرستی بخوابید یا همراه با اختلال خواب، علائم جسمی یا تغییرات قابل توجهی در وضعیت روحی خود مشاهده میکنید، ارزیابی تخصصی میتواند قدم مناسبی باشد.
جمعبندی
برای تشخیص منشا اختلال خواب، بهتر است به جای تمرکز روی یک علامت، چند عامل را در کنار هم بررسی کنید. زمان شروع مشکل، نوع اختلال خواب، تغییرات اخیر در سبک زندگی، علائم جسمی، داروهای مصرفی و وضعیت روانی همگی میتوانند سرنخهایی در اختیار شما قرار دهند.
اگر مشکل خواب ادامهدار است، شدت آن افزایش پیدا کرده یا همراه با علائم جسمی و روانی دیگری است، بهتر است به جای حدس زدن درباره علت، آن را با یک متخصص بررسی کنید.
نظر شما