به گزارش خبرگزاری کتاب ایران ایبنا، در سال‌های اخیر، همه‌گیری کووید-۱۹ نگاه جهان را به بیماری‌های مشترک میان انسان و حیوان تغییر داد؛ بیماری‌هایی که در علم پزشکی با عنوان «زئونوز» شناخته می‌شوند و می‌توانند از حیوانات به انسان منتقل شوند. کتاب «نگهبانان؛ وقتی بیماری‌ها میان انسان و حیوان جابه‌جا می‌شوند» (Sentinels: When Diseases Spread Between Humans and Animals) نوشته مایکل دِلِینی (Michael Delaney)، با بررسی داستان ظهور چند بیماری نوظهور، تلاش می‌کند نشان دهد که بحران‌های بهداشتی آینده چگونه ممکن است از دل تغییرات محیط‌زیستی و رابطه نادرست انسان با طبیعت شکل بگیرند.

این کتاب که توسط Scribe Publications منتشر شده، با ترکیب روایت‌های علمی، گزارش‌های میدانی و پژوهش‌های زیست‌محیطی، به یکی از مهم‌ترین پرسش‌های جهان امروز پاسخ می‌دهد: همه‌گیری بعدی از کجا خواهد آمد و آیا می‌توان پیش از وقوع آن را پیش‌بینی کرد؟

درباره کتاب «نگهبانان»

عنوان کتاب به نقش حیوانات به‌عنوان «هشداردهنده‌های طبیعی» اشاره دارد؛ حیواناتی که گاهی پیش از آنکه یک بیماری به انسان برسد، نشانه‌های ظهور آن را در خود نشان می‌دهند.

دِلِینی در این کتاب توضیح می‌دهد که بسیاری از بیماری‌های خطرناک مانند ویروس هندرا، ویروس نیپا و برخی دیگر از عوامل بیماری‌زای نوظهور، زمانی پدیدار می‌شوند که مرز میان زیستگاه‌های طبیعی حیوانات و محیط زندگی انسان‌ها کم‌رنگ می‌شود.

او استدلال می‌کند که برای شناخت تهدیدهای آینده، تنها بررسی ویروس‌ها در آزمایشگاه کافی نیست؛ بلکه باید به جنگل‌ها، تغییرات اقلیمی، کشاورزی صنعتی، شهرسازی و نحوه تعامل انسان با حیات‌وحش نیز توجه کرد.

داستان ویروس هندرا؛ بیماری‌ای که زنگ خطر را به صدا درآورد

یکی از روایت‌های محوری کتاب به ظهور ویروس هندرا در استرالیا بازمی‌گردد؛ ویروسی که نخستین بار در سال ۱۹۹۴ در منطقه‌ای به همین نام در حومه بریزبن شناسایی شد.

در آن زمان، یک مادیان باردار به نام Drama Series در یک اصطبل دچار بیماری ناشناخته‌ای شد و پس از انتقال به محل مراقبت، جان خود را از دست داد. در فاصله کوتاهی، هفت اسب دیگر همان اصطبل نیز به بیماری مشابهی مبتلا شدند و تلف شدند یا برای جلوگیری از رنج بیشتر معدوم شدند.

علائم بیماری شدید بود: تب بالا، تورم صورت، مشکلات تنفسی، قرمزی چشم‌ها، اسپاسم و در مواردی خروج خون از دهان و بینی حیوانات.

با گسترش بیماری، مشخص شد انسان‌ها نیز در معرض خطر قرار دارند. ویک ریل (Vic Rail)، مربی مشهور اسب‌های مسابقه که با حیوانات بیمار در تماس بود، پس از ابتلا به این بیماری درگذشت. آزمایش‌ها نشان داد او به همان ویروسی مبتلا شده که اسب‌ها را از پای درآورده بود.

پژوهشگران دریافتند با یک ویروس ناشناخته روبه‌رو هستند که بعدها «ویروس هندرا» نام گرفت و احتمالاً از یک گونه جانوری دیگر به اسب‌ها منتقل شده است.

کشف نقش خفاش‌ها در انتقال بیماری

در نخستین سال‌های تحقیق درباره هندرا، دانشمندان نمی‌دانستند مخزن طبیعی این ویروس کدام حیوان است. اما پژوهش‌های هیوم فیلد (Hume Field)، بوم‌شناس استرالیایی، مسیر تحقیقات را تغییر داد.

پس از بررسی نمونه‌های مختلف، مشخص شد خفاش‌های میوه‌خوار استرالیا (Flying foxes) حامل طبیعی ویروس هندرا هستند. این حیوانات بدون آنکه بیمار شوند، ویروس را در بدن خود حفظ می‌کنند و در شرایط خاص می‌توانند آن را به گونه‌های دیگر منتقل کنند.

کتاب توضیح می‌دهد که خفاش‌ها به دلیل ویژگی‌های زیستی خاص خود، از جمله توانایی پرواز، پراکندگی جغرافیایی گسترده، عمر طولانی و سازگاری با دمای بالای بدن، به یکی از مهم‌ترین مخازن طبیعی برخی ویروس‌های خطرناک تبدیل شده‌اند.

نقش تخریب طبیعت در ظهور بیماری‌ها

یکی از مهم‌ترین بخش‌های کتاب به این پرسش اختصاص دارد که چرا ویروس هندرا در دهه ۱۹۹۰ ظاهر شد، در حالی که خفاش‌ها، اسب‌ها و انسان‌ها سال‌ها پیش از آن در کنار یکدیگر زندگی می‌کردند.

پاسخ پژوهشگران، تغییرات گسترده محیط‌زیستی است. در دهه‌های پیش از ظهور هندرا، بخش بزرگی از جنگل‌های شرق استرالیا برای کشاورزی، دامداری و توسعه شهری از بین رفته بود. با کاهش منابع غذایی طبیعی، خفاش‌ها مجبور شدند به مناطق شهری، باغ‌ها و مزارع نزدیک‌تر شوند. در نتیجه، تماس میان خفاش‌ها، اسب‌ها و انسان‌ها افزایش یافت و شرایط برای انتقال ویروس فراهم شد.

پگی ایبی (Peggy Eby)، بوم‌شناس دانشگاه گریفیث، پس از سال‌ها مطالعه خفاش‌ها به این نتیجه رسید که تغییر رفتار این حیوانات ارتباط مستقیمی با نابودی زیستگاه‌های طبیعی آن‌ها دارد. او و همکارانش نشان دادند که بازگرداندن پوشش گیاهی طبیعی و کاشت درختانی که در فصل‌های کمبود غذا برای خفاش‌ها منابع غذایی فراهم می‌کنند، می‌تواند خطر انتقال بیماری را کاهش دهد. به باور برخی پژوهشگران، جنگل سالم می‌تواند مانند یک «واکسن طبیعی» عمل کند؛ زیرا با حفظ تعادل اکولوژیک، تماس خطرناک میان انسان و حیوان کاهش می‌یابد.

همراه با مایکل دِلِینی

مایکل دِلِینی (Michael Delaney) نویسنده و روزنامه‌نگاری است که در حوزه علم، محیط‌زیست و سلامت عمومی فعالیت می‌کند. او در آثار خود به موضوعاتی در مرز میان طبیعت، تغییرات اقلیمی، حیات‌وحش و سلامت انسان پرداخته است. دِلِینی در این کتاب با تکیه بر گزارش‌های میدانی و گفت‌وگو با پژوهشگران حوزه بیماری‌های عفونی و محیط‌زیست، تلاش کرده است موضوع پیچیده بیماری‌های مشترک انسان و حیوان را برای مخاطبان عمومی روایت کند. تمرکز اصلی او در «نگهبانان» بر این ایده است که برای مقابله با بیماری‌های آینده، باید نشانه‌ها را پیش از تبدیل شدن به بحران شناسایی کرد؛ نشانه‌هایی که گاهی در رفتار حیوانات، تغییرات جنگل‌ها و دگرگونی اکوسیستم‌ها دیده می‌شوند.

کتابی درباره آینده سلامت بشر

«نگهبانان؛ وقتی بیماری‌ها میان انسان و حیوان جابه‌جا می‌شوند» در نهایت فراتر از یک کتاب درباره ویروس‌هاست. این اثر روایت می‌کند که سلامت انسان از سلامت طبیعت جدا نیست و تخریب محیط‌زیست می‌تواند پیامدهایی فراتر از نابودی گونه‌های جانوری داشته باشد.

مایکل دِلِینی با روایت داستان ویروس هندرا و پژوهش دانشمندانی که سال‌ها برای شناخت آن تلاش کردند، هشدار می‌دهد که همه‌گیری بعدی ممکن است نه از یک نقطه ناشناخته، بلکه از همان جایی آغاز شود که انسان مرزهای طبیعی را نادیده گرفته است.

این کتاب یادآوری می‌کند که پیشگیری از بحران‌های آینده، از حفاظت جنگل‌ها، شناخت حیات‌وحش و بازسازی رابطه انسان با طبیعت آغاز می‌شود.