سیدجواد روشن، در گفتوگو با خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، درباره وضعیت بازار و انتشار نسخههای تعزیه، بیان کرد: بهعنوان ناشر تخصصی هنرهای نمایشی، در شاخههای مختلف، بهویژه نمایشهای آیینی و سنتی، کتابهای متعددی منتشر شده است. این آثار شامل نمایشهای شادیآور، پردهخوانی، نقالی و مجالس تعزیه است. همچنین ارتباط با جشنوارههای موضوعی که از سوی اداره کل هنرهای نمایشی برگزار میشود، موجب شده در حوزههای مرتبط با این رویدادها نیز کتابهای تخصصی منتشر کنیم.
اسناد مکتوب میراث شفاهی
وی با این توضیح که به بهانه برگزاری جشنواره نمایشهای آیینی و سنتی که هر دو سال یکبار برگزار میشود، کتابهایی مرتبط با دفاتر یا همان نسخههای تعزیه منتشر شده، افزود: انتشار بسیاری از این کتابها یا بهواسطه برگزاری این جشنواره بوده است یا در نتیجه فعالیت مستقل دفتر نمایشهای آیینی و سنتی که تا مقطعی فعال بود.
انتشار آثاری که بخش خصوصی کمتر به سراغ آن میرود
روشن، یکی از وظایف انتشارات «نمایش» را چاپ آثاری دانست که شاید بخش خصوصی کمتر به سراغ آنها برود و ادامه داد: بخش خصوصی ممکن است به دلیل محدود بودن مخاطبان، به سراغ انتشار چنین آثاری نرود؛ اما از وظایف خود میدانیم تا این نسخ، بهعنوان اسناد مکتوب حفظ شوند، حتی اگر با شمارگان کم نشر یابند. مهم این است که در دسترس پژوهشگران و علاقهمندان قرار بگیرند.
به گفته وی، نسخههای تعزیه، دفتر تقلید و نمونههایی از این دست جزو کتابهایی نیستند که در بازار، مخاطبان زیادی داشته باشند. نمونه آن کتابهایی با ویژگیهای دانشگاهی یا آثاری همچون نمایشنامه است که مخاطبان محدودتری دارند.
از نسخههای خانوادگی تعزیه تا کتابهای مرجع پژوهشی
روشن، با این توضیح که نسخ تعزیه معمولاً در خانوادههای تعزیهخوان، نسل به نسل حفظ و منتقل شدهاند، بیان کرد: دفاتر تعزیهای که منتشر میشود، حاصل سالها تلاش پژوهشگرانی است که نسخههای مختلف را گردآوری، بررسی و با یکدیگر تطبیق دادهاند. جمعآوری، شناسایی و تطبیق این نسخهها، کاری بسیار دشوار و پژوهشی است که طی سالهای گذشته با تلاش افرادی همچون داوود فتحعلیبیگی و محمدحسین ناصربخت انجام شده است.
مدیر انتشارات نمایش، افزود: وقتی این نسخهها چاپ میشوند، ارزش سندی پیدا میکنند؛ زیرا افرادی که در حوزه نمایشهای آیینی، تعزیه و شبیهخوانی پژوهش و فعالیت میکنند، چه تعزیهخوانهای جوانی که تازه میخواهند وارد این عرصه شوند و چه دانشجویان و پژوهشگران دانشگاهی، با کمبود منابع مکتوب مواجه هستند.
وی با بیان اینکه انتشار این آثار در راستای مستندسازی و حفظ بخشی از اسناد نمایشی کشور است، ادمه داد: تاریخ نمایش، بهویژه در حوزه نمایشهای آیینی و سنتی، عمدتاً تاریخ شفاهی است؛ تاریخی که سینهبهسینه منتقل شده است. برای مثال، در نقالی، شاگرد در کنار مرشد یا استاد تلمذ میکرد، روایتها را حفظ و میآموخت و بهتدریج در جایگاه استاد قرار میگرفت و همان روایتها را اجرا میکرد. این روند نیز نسل به نسل، از پدر به پسر یا از استاد به شاگرد، منتقل شده است.
روشن، با این توضیح که در طول سالهای گذشته به سمت ثبت و مستندسازی این میراث حرکت کردهایم، گفت: برای نمونه، در حوزه نقالی، اجراهای زندهیاد مرشدترابی، چه از طریق فیلمهای موجود و چه با پیادهسازی اجراها، مستند و منتشر شدهاند تا هم قابل استفاده باشند و هم به عنوان سند باقی بمانند.
انتشار دفاتر تعزیه
وی با بیان اینکه تاکنون نزدیک به ۲۰ دفتر تعزیه منتشر شده، بیان کرد: بهدلیل مشکلات مالی و شرایطی که در برخی دورههای جشنواره وجود داشته، روند انتشار با دشواریهایی همراه بوده است؛ اما انتشار این آثار همواره یکی از دغدغههای انتشارات نمایش است.
روشن معتقد است، امروزه همه ناشران با مشکل کاهش مخاطب روبهرو هستند، اما وقتی کتابی تخصصیتر، مانند دفاتر یا نسخههای تعزیه منتشر میشود، طبیعتاً مخاطبان آن بسیار محدودتر خواهند بود.
وی با اشاره به علاقه مخاطبان به اجرای تعزیه، گفت: همانگونه که تعداد افرادی که تئاتر تماشا میکنند با تعداد کسانی که نمایشنامه میخوانند برابر نیست، درباره تعزیه نیز همین وضعیت وجود دارد. میلیونها نفر مخاطب تعزیه هستند، اما مخاطبان کتابهای تعزیه اندکاند. خواندن نسخههای تعزیه کار سادهای نیست و لذتی که مخاطب از خواندن آن میبرد، الزاماً همان تجربهای نیست که از تماشای اجرای تعزیه بهدست میآورد. طبیعی است که کتابهای تعزیه مخاطبان خاص خود را داشته باشند و استقبال از آنها نسبت به برخی کتابهای نظری و تئوریک کمتر باشد.
تعزیه الهامبخش نمایش معاصر
بهگفته روشن، مطالعه و خواندن کتاب تعزیه بیشتر برای دانشگاهیان، پژوهشگران و کسانی است که میخواهند در این مسیر فعالیت کنند. همچنین برای هنرمندان تئاتر نیز منبع مهمی محسوب میشود. نمونههای موفقی نیز داشتهایم از جمله محمد رحمانیان، خیرالله تقیانیپور و حسین کیانی که میان اجرای تعزیه و نمایش مدرن پلی ایجاد کردهاند و در آثارشان، حضور یک گروه تعزیهخوان را در دل روایت نمایش داشتهاند.
وی با این توضیح که دفاتر یا مجالس تعزیه میتوانند برای نمایشنامهنویسان و اهل فن الهامبخش باشند، افزود: از یک سو، منبعی برای دانشجویان و پژوهشگران هستند تا با ساختار مکتوب تعزیه بیشتر آشنا شوند و از سوی دیگر، خوراک فکری مناسبی برای هنرمندان فراهم میکنند.
جای خالی آموزش تخصصی تعزیه در دانشگاهها
روشن با بیان اینکه در دانشگاه واحدهای درسی مرتبط با شیوههای اجرای نمایشهای آیینی و سنتی و آشنایی با تعزیه در برخی گرایشها ارائه میشود، گفت: در بعضی رشتهها دو واحد درسی وجود دارد، اما پرسش اینجاست که آیا این میزان کفایت میکند؟ گاهی یک واحد درسی هم به تعزیه میپردازد، هم نقالی و هم نمایشهای شادیآور را در بر میگیرد.
وی افزود: تعزیه گستردگی زیادی دارد و بسیار فراتر از چند واحد درسی دانشگاهی است. حتی میتوان به ایجاد رشته دانشگاهی مستقل یا مدرسه تخصصی تعزیه فکر کرد. مسئله مهم تعداد استادان متخصص است. آیا استادانی داریم که بتوانند همه در این حوزه به شکل تخصصی تدریس کنند؟ ممکن است استادی در نمایشهای شادیآور یا نقالی و پردهخوانی تخصص داشته باشد، اما الزاماً در تعزیه متخصص نباشد.
تعزیه هنری نیازمند دانش موسیقایی و اجرایی
روشن، با این توضیح که وقتی از تعزیه سخن میگوییم، باید دستگاههای موسیقی ایرانی را نیز شناخت، ادامه داد: مدرس باید با مباحثی مانند اولیاخوان، اشقیاخوان و دستگاههای آوازی مرتبط با هر یک، هم از نظر نظری و هم از نظر عملی آشنا باشد. تعداد استادان دانشگاهی که چنین اشراف جامعی داشته باشند، محدود است.
مدارس تخصصی برای هنرهای سنتی
به گفته وی، در کشورهای آسیایی و دارای پیشینه نمایشی، مانند چین، ژاپن و هند، مدارس تخصصی برای آموزش هنرهای سنتی وجود دارد. هنرهایی مانند کاتاکالی، کابوکی و اپرای پکن در مراکز تخصصی از سنین کم آموزش داده میشود. در بسیاری از موارد نیز این اجراهای سنتی، علاوهبر حفظ اصالت، کارکرد فرهنگی، موزهای و حتی گردشگری پیدا کردهاند و همچنان زنده ماندهاند.
ضرورت تربیت نسل جدید برای تداوم هنرهای آیینی
روشن معتقد است، اگر آموزش تعزیه و دیگر هنرهای سنتی را، چه در قالب رشتههای مستقل دانشگاهی و چه از طریق مدارس تخصصی، جدی نگیریم، این نگرانی وجود دارد که با از دست رفتن استادان این حوزه که متأسفانه برخی از آنان نیز در سالهای اخیر از دنیا رفتهاند نتوانیم نسلهای جدید را بهدرستی تربیت کنیم.
منابع مکتوب پشتوانه آموزش آینده تعزیه
وی افزود: خوشبختانه هنوز پژوهشگران و علاقهمندانی در عرصه تعزیه مشغول فعالیت هستند، اما نگرانی بهویژه از نگاه پیشکسوتان این حوزه، وجود دارد. منابع مکتوب نیز در این زمینه تعزیه نشر یافته است. برای مثال، در حوزه شبیهخوانی کتابهایی به چاپ رسیده که ویژگیها و شرایط این هنر را به صورت نظری بررسی کرده اما کافی نیست. اگر آموزش مدون، مستمر و پایدار در حوزه تعزیه شکل بگیرد، این منابع نیز میتوانند گسترش پیدا کنند. برای آغاز این مسیر، تا حدودی منابع لازم و استادان متخصص را در اختیار داریم. اگر این گام برداشته شود، بهتدریج این حوزه کاملتر و منسجمتر خواهد شد.
نظر شما