سرویس استان‌های خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - سیدحسن حسینی‌نژاد: با نگاهی به کتاب «روزشمار تاریخ ایران» و به نقل از کتاب «تاریخ بیست‌ساله ایران» اثر حسین مکی، ۱۴ تیرماه سال ۱۳۰۴ یعنی حدود ۱۰۱ سال پیش، گزارشی محرمانه و فوری و تأثیرگذار و سرنوشت‌ساز از سوی فرمانده نظامیان استرآباد علیه مکافات، رئیس معارف استرآباد تنظیم شد.

گزارشی که در ادامه از سوی وزارت جنگ به اطلاع وزارت معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه رسید و وزیر این وزارتخانه نیز بدون هیچ پرسشی مکافات را با اتهام ترویج مرام کمونیستی و داشتن مناسباتی با نظامیان که در آن برهه برای قشون خطرناک بود از کار برکنار کرد.

اینکه چقدر محتوای این گزارش صحت داشته و یا اینکه این اتهام‌ها بر او وارد بوده یا خیر، خود حدیث مفصلی است و به پژوهشی مفصل نیاز دارد اما از اینکه مکافات خدماتی را نیز داشته بر کسی پوشیده نیست.

از میرزا آقاخان مکافات حداقل ۱۸ شماره نشریه مکافات باقی مانده، که در سال‌های اخیر توسط یکی از پژوهشگران تاریخ مرند به نام میرهدایت سیدمرندی در دست پژوهش و انتشار است. مکافات شعر نیز می‌سرود و در شعر «مکافات» تخلص می‌کرد، اما متأسفانه تاکنون تعداد اندکی از اشعار وی به‌دست آمده است. از اوایل دهه ۹۰-۱۳۸۰ خورشیدی تعدادی از اشعار وی به صورت پراکنده در مجموعه‌های شعری انجمن ادبی استاد شهریار مرند، منتشر شده و ابراهیم ترابی یکی از اعضای انجمن مذکور، ۱۱ قطعه از اشعار وی در قالب‌های قصیده، غزل و چهارپاره را در یک مجموعه با عنوان «مدایح و مراثی مکافات»، در ۵۴ صفحه قطع پالتویی، توسط انتشارات سفیراردهال و با همکاری انتشارات دیار کهن منتشر کرده است.

باید دست‌نوشته‌های زیادی از مکافات موجود باشد، اما به دلیل این‌که در سال‌های جوانی به دلایل سیاسی چندین بار از ولایتی به ولایتی دیگر نقل مکان کرده و هم‌چنین نسلی از وی باقی نمانده، ممکن است دست‌نوشته‌های وی نیز از بین رفته باشد!

برای آشنایی با میرزا آقاخان مرندی، مشهور به «مکافات» به سراغ محمود اخوان مهدوی، نویسنده و پژوهشگر گرگانی رفتیم تا درباره این مدیر فرهنگی و تأثیرش در منطقه و زیست و زمانه‌اش بیشتر بدانیم که در ادامه ازنظر مخاطبان می‌گذرد.

دومین رئیس معارف استرآباد

محمود اخوان مهدوی، نویسنده و پژوهشگر با اشاره به اینکه از اواخر سده ۱۳ خورشیدی، چهره‌های تأثیرگذاری به‌عنوان مأموران دولتی به استرآباد (گرگان کنونی) اعزام شدند و هر یک به‌نوبه خود، ضمن تأثیراتی که در پیشبرد روند تجدد در شهر و ولایت استرآباد داشتند بر روی گروهی از نسل جوان آن روزگار نیز تأثیرگذار بوده‌اند، گفت: یکی از این چهره‌ها میرزا آقاخان مرندی، مشهور به «مکافات» بود که در سال ۱۳۰۳ خورشیدی به ریاست معارف استرآباد (پس از میرزا محمد سعدی) منصوب شد.

وی افزود: هرچند مکافات کمتر از یک سال در استرآباد حضور داشت، اما شواهد موجود نشان می‌دهد که بر روی گروهی از جوانان آن روزگار که در جامه معلمی مشغول به کار بوده و یا برخی از چهره‌های متجدّد فرهنگی که در تنگنا و خفقان جامعه سنّتی آن روزگار، تشنه مصاحبت و مجالست و تبادل افکار با همفکران خود بودند، نقشی تأثیرگذار داشته است.

بنیان‌گذار و مشروطه‌خواه

اخوان مهدوی ادامه داد: میرزا آقاخان مرندی، یا میرزا آقا مکافات (متوفی ۱۳۴۴ مرند- متولد ۱۲۶۰ خ مرند)، فرزند میرزاهاشم خان مرندی بود که جزو بنیان‌گذاران آموزش‌وپرورش نوین مرند و از مبارزان آزادی‌طلب و روزنامه‌نگاران مشهور آذربایجان در دوران مشروطیت بوده است.

وی افزود: میرزا آقاخان در سال ۱۳۲۴ ق (۱۲۸۵ خ) به همراه گروهی از مشروطه‌خواهان مرند، از جمله میرزا محمود مرندی، میرزا عیسی حکیم‌زاده، حاجی حسین صرّاف، محمّدولی صرّاف و…، نخستین مدرسه مرند را با نام «مدرسه مساوات» تأسیس کرد و مدیریت مدرسه به میرزا حسین‌خان رشدیه واگذار شد؛ اما پس از گذشت حدود شش ماه از افتتاح این مدرسه، هم‌زمان با برگزاری امتحانات، گروهی از کسبه و اهالی مرند به تحریک عده‌ای از مستبدین و مخالفان دانش و ترقّی، به مدرسه هجوم برده و در اندک زمانی مدرسه را ویران و اثاثیه آن را تاراج کردند.

اخوان مهدوی ادامه داد: در پی این هجوم میرزا حسین رشدیه و سید علی‌خان مؤدب به منزل میرزا آقاخان پناهنده شدند، لکن اهالی که از این ماجرا خبردار شده بودند، به سمت منزل آقاخان حمله بردند تا مدیر مدرسه را گرفته، به قتل برسانند؛ اما این غائله ختم به خیر می‌شود. پس‌ازآن نیز میرزا آقاخان همچنان در جریان مبارزه با استبداد و حمایت از تأسیس مدارس نوین در مرند فعالیت داشت تا این‌که در جریان مبارزه با شجاع نظام، حاکم مستبد مرند، در حدود سال‌های ۲۶-۱۳۲۵ ق (۸۶-۱۲۸۵ خ) ناچار شد به خوی کوچ کند.

شهرتی که نام خانوادگی‌اش شد

اخوان مهدوی افزود: وی سپس با اشاره به اینکه در سال ۱۳۲۷ ق (۱۲۸۷ خ) میرزانوراله علیزاده (یکانی) برای نخستین بار در خوی امتیاز انتشار نشریه‌ای هفتگی به نام «مکافات» را دریافت کرد و میرزا آقاخان مرندی مدیرمسئولی آن نشریه را عهده‌دار شد، گفت: نخستین شماره این نشریه در تاریخ ۷ محرم ۱۳۲۷ (۹ بهمن ۱۲۸۷) در خوی منتشر شد و انتشار آن حداقل تا ۱۸ شماره؛ یعنی حدوداً تا جمادی‌الثانی ۱۳۲۸ (حدود تیرماه ۱۲۸۹) در هر هفته یک شماره ادامه یافت که به‌واسطه انتشار مداوم و شهرت این نشریه در بین مشروطه‌خواهان و حتی مخالفان مشروطه، آقاخان مرندی نیز به «آقاخان مکافات» مشهور شد و همین شُهرت مکافات بعدها تبدیل به نام فامیلی او شد.

اخوان همچنین گفت: میرزا آقاخان مدتی نیز در ارومیه ساکن بود و ریاست اداره مالیه این شهر را بر عهده داشت تا اینکه در سال ۱۳۲۳ ق به تهران عزیمت کرد و در این شهر به شغل آموزگاری و عضویت وزارت معارف مشغول شد و در سال ۱۳۲۴ ق، در سن چهل‌وسه‌سالگی، با سمت ریاست معارف و مدیر مدرسه، به استرآباد مأموریت یافت.

خدمات مکافات به استرآباد

وی افزود: مکافات علاوه بر اداره امور دبستان و ازدیاد شاگردان، اقدام به تأسیس کارگاه پارچه‌بافی در مدرسه کرد و نیز آموزش حرفه‌های مختلف را به تحصیلات محصلان ضمیمه کرد. همچنین از آنجا که در آن زمان اداره معارف برای تدریس علوم ریاضی و فیزیک و علم‌الاشیا معلم استخدامی نداشت از وجود افراد فاضل شهر به‌طور رایگان استفاده می‌کرد.

اخوان مهدوی ادامه داد: در زمانی که مکافات به‌عنوان رئیس معارف در استرآباد حضور داشت، در مجموع هفت مدرسه به سبک نوین در کل ولایت استرآباد دایر بود که از این میان چهار مدرسه در شهر استرآباد، یک مدرسه در بندرگز، یک مدرسه در سرخنکلاته و یک مدرسه در گمیشان واقع بوده است.

تّرک استرآباد و مرگ در مرند

اخوان مهدوی خاطرنشان کرد: وی در اواخر سال ۱۳۰۴ خورشیدی به علت جریانات سیاسی مملکت، استرآباد را به‌قصد تهران ترک کرد. این‌که او پس‌ازآن، همچنان عضو اداره معارف بوده، یا برای همیشه از مشاغل دولتی کناره‌گیری کرده، اطلاعی در دست نیست؛ اما در این شکی نیست که وی پس از عزیمت به تهران، در حوالی میدان توپخانه مغازه‌ای دایر کرده و در سال ۱۳۰۵ خورشیدی نیز یک شرکت تعاونی در تهران تأسیس کرد که مدیریت آن را نیز خودش عهده‌دار بود.

وی همچنین گفت: با نگاهی به مستندات میرزا آقا مکافات در دهه ۳۰-۱۳۲۰ با عنوان رئیس دبیرخانه و با شماره کارمندی (۳۴۹۳) کارمند اداره دارایی ارومیه بوده و در همان‌جا نیز بازنشسته شده است. وی پس از بازنشستگی، به مرند بازگشت و در مرند ریاست حزب مردم را که دفتر آن در محل پاساژ نوربخش کنونی قرار داشت، عهده‌دار شد. تا اینکه سرانجام وی در سال ۱۳۴۴ در شهر مرند وفات یافت و در گورستان امامزاده احمد این شهر به خاک سپرده شد.

مکافات شعر نیز می‌سرود و در شعر نیز «مکافات» تخلص می‌کرد. البته تاکنون تعداد اندکی از اشعارش به‌دست‌آمده که برخی از آن‌ها در برخی کتاب‌ها و مجموعه‌هایی منتشر شده‌اند که مضمون همگی این اشعار مدیحه، مرثیه و نوحه بوده که به مناسبت‌های مذهبی مختلف سروده شده است.