به گزارش خبرگزاری کتاب ایران ایبنا، شقایق حق‌جوی، سرپرست روابط بین‌الملل فرهنگستان علوم در گفت‌وگو با خبرنگار روابط عمومی و اطلاع رسانی فرهنگستان علوم به تشریح چشم‌انداز راهبردی برنامه روابط بین‌الملل پرداخت. وی در این گفت‌وگو ابعاد مختلف دیپلماسی علمی، نقش فرهنگستان علوم در آن راستا و همچنین برنامه‌های روابط بین‌الملل برای اجرایی‌سازی سیاست‌های تعیین شده را تشریح کرد. مشروح این گفت‌وگو را در ادامه می‌خوانید.

مسئله دیپلماسی علمی و شبکه سازی به عنوان یکی از محورهای اساسی در فعالیت های علمی به شمار می‌رود؛ برنامه تعیین شده برای نیل به این هدف چیست؟

هدف این محور، افزایش نفوذ و حضور فرهنگستان در ساختارهای قدرت علمی جهان است. عضویت فعال در نهادهایی مانند شورای بین‌المللی علوم (ISC)، همکاری با فرهنگستان‌های بزرگ جهان، ایجاد پیمان‌های دوجانبه و چندجانبه با کشورهای همسو و استراتژیک و برگزاری نشست‌های سالانه بین‌المللی برای بررسی چالش‌های مشترک بشری از جمله تغییرات اقلیمی، هوش مصنوعی و امنیت زیستی از مهم‌ترین برنامه‌های پیش‌بینی‌شده در این حوزه است.

فرهنگستان باید در حوزه‌هایی فعالیت کند که فراتر از مرزهای ملی هستند. هدایت کنسرسیوم‌های علمی بین‌المللی برای حل مسائل بزرگی همچون مدیریت منابع آب در مناطق خشک و کنترل بیماری‌های نوپدید در قالب پروژه‌های تحقیقاتی مشترک (Joint Research Projects)، ایجاد و مشارکت در پایگاه‌های داده جهانی برای بهره‌گیری از داده‌های بزرگ (Big Data) و ایجاد کارگروه‌هایی که علم، سیاست، اقتصاد و اخلاق را برای پاسخ به مسائل پیچیده ادغام می‌کنند با تمرکز بر علوم بین‌رشته‌ای از جمله برنامه‌های این محور است.

توسعه ظرفیت، سرمایه‌گذاری انسانی و انتشار دانش در این برنامه چه جایگاهی دارد؟

انتقال دانش و پرورش نسل آینده دانشمندان از اهداف اصلی این بخش است. برنامه‌های تبادل دانشمند، ایجاد نظام مربی‌گری بین‌المللی میان دانشمندان پیشکسوت و پژوهشگران جوان و همچنین برگزاری کارگاه‌های تخصصی با استانداردهای جهانی در دستور کار قرار دارد.

دانش بدون انتشار، بی‌اثر است و فرهنگستان باید صدای علم باشد. تولید انتشارات علمی چندزبانه، پیشگامی در سیاست دسترسی آزاد (Open Access) و بهره‌گیری از رسانه‌ها و پلتفرم‌های دیجیتال برای تبیین مسائل علمی برای سیاست‌گذاران و افکار عمومی از مهم‌ترین اقدامات این بخش است.

همچنین رصد و تحلیل سیاست‌های علم و فناوری جهان، پایش روندهای جهانی در علم، فناوری و نوآوری، ارائه گزارش‌های تحلیلی برای سیاست‌گذاری ملی و مقایسه تطبیقی نظام‌های علمی کشورها از برنامه‌های مهم این حوزه است. از طرفی شناسایی فرصت‌های تأمین مالی بین‌المللی، همکاری با سازمان‌های علمی و آموزشی بین‌المللی و طراحی پروژه‌های مشترک منطقه‌ای می‌تواند زمینه‌ساز توسعه همکاری‌های علمی کشور باشد.

درباره تسهیل معرفی دستاوردهای علمی کشور چه برنامه‌ای دارید؟

معرفی دستاوردهای علمی کشور در سطح جهانی، تسهیل عضویت دانشمندان ایرانی در نهادهای علمی معتبر، راه‌اندازی برنامه "دانشمند میهمان" و برگزاری نشست‌ها و کارگاه‌های مشترک به‌ویژه به‌صورت مجازی از راهکارهای ارتقای برند و اعتبار بین‌المللی فرهنگستان است.از این رو برگزاری نشست‌ها و کارگاه‌های مشترک، به‌ویژه به‌صورت مجازی با هدف کاهش هزینه‌ها، می‌تواند به توسعه تعاملات علمی و گسترش همکاری‌های بین‌المللی فرهنگستان کمک کند.

جایگاه سیاست‌گذاری علمی در برنامه پیش روی بین الملل فرهنگستان چیست؟

این محور، فرهنگستان را از یک نهاد آکادمیک به نهادی اثرگذار در تصمیم‌گیری‌های جهانی تبدیل می‌کند. همکاری با سازمان‌هایی مانند سازمان ملل متحد، سازمان جهانی بهداشت و یونسکو برای ارائه توصیه‌های علمی، مشارکت در تدوین استانداردهای بین‌المللی در حوزه‌های نوظهور و ایجاد واحدهای تحلیل برای ارزیابی تأثیر فناوری‌های نوظهور بر جوامع بشری را می توان از مهم‌ترین برنامه‌های این حوزه برشمرد.

نقشه راه اجرایی این برنامه و همکاری های بین المللی چگونه طراحی شده است؟

در فاز نخست- بنیان‌گذاری که یک تا دو سال به طول خواهد انجامید، شناسایی شرکای راهبردی، عضویت در اتحادیه‌های علمی و ایجاد زیرساخت‌های ارتباطی دنبال می‌شود. در فاز دوم- گسترش، طی سه تا پنج سال، پروژه‌های تحقیقاتی مشترک، برنامه‌های تبادل دانشجو و دانشمند و انتشار گزارش‌های راهبردی بین‌المللی انجام خواهد شد و در فاز سوم- رهبری، فرهنگستان به یکی از مراجع اصلی مشاوره علمی در سازمان‌های بین‌المللی و هدایت‌کننده کنسرسیوم‌های بزرگ علمی جهان تبدیل خواهد شد.

در جهان امروز، علم صرفاً یک فعالیت دانشگاهی نیست، بلکه یکی از مؤلفه‌های اصلی قدرت ملی و تعاملات بین‌المللی است. فرهنگستان علوم به‌عنوان عالی‌ترین مرجع علمی کشور می‌تواند و باید نقش فعال‌تری در شبکه‌های علمی منطقه‌ای و جهانی ایفا کند. در شرایط پیچیده بین‌المللی و محدودیت‌های موجود، دیپلماسی علمی یکی از کم‌هزینه‌ترین و مؤثرترین ابزارهای تقویت ارتباطات خارجی کشور است و می‌تواند پلی میان دانشمندان، نهادهای علمی و ملت‌ها ایجاد کند.

در این برنامه اولویت همکاری شامل کشورهای همسایه، کشورهای عضو اکو و جهان اسلام، کشورهای آسیایی از جمله چین، هند و روسیه و همچنین کشورهای آمریکای لاتین و آفریقا است. همچنین استفاده حداکثری از ابزارهای آنلاین شامل نشست‌های مجازی منظم و وبینارهای مشترک برای اجرای پروژه‌های تحقیقاتی بدون تبادل مالی مستقیم مورد تأکید قرار گرفته است.

چه اقدامات ساختاری برای توسعه همکاری‌های بین‌المللی پیشنهاد شده است؟

در ادامه، مجموعه‌ای از اقدامات ساختاری برای توسعه همکاری‌های بین‌المللی تشریح شده که شامل تدوین نقشه همکاری‌های بین‌المللی از طریق شناسایی ۲۰ نهاد اولویت‌دار (فرهنگستان‌ها، دانشگاه‌ها و شبکه‌ها) و اولویت‌بندی جغرافیایی در مناطق اروپا، آسیا، جهان اسلام و کشورهای همسایه است.همچنین ایجاد بانک اطلاعات همکاری‌های بین‌المللی با هدف ثبت سوابق همکاری اعضای فرهنگستان و ایجاد دیتابیس فرصت‌های بین‌المللی مورد تأکید قرار گرفته و تدوین دستورالعمل‌ها شامل آیین‌نامه اعزام و پذیرش پژوهشگر و شیوه‌نامه برگزاری رویدادهای مشترک نیز از دیگر محورهای مطرح‌شده است.اولویت‌های همکاری علمی بین‌المللی با تمرکز بر حوزه‌های تغییر اقلیم، امنیت غذا، مدیریت آب، سلامت عمومی و هوش مصنوعی و فناوری‌های نو خواهد بود. همچنین در بخش تأمین مالی جایگزین نیز بر مشارکت مشترک بدون انتقال مالی، استفاده از حمایت نهادهای بین‌المللی و جذب همکاری دانشگاه‌های خارجی با مدل هزینه مشترک تأکید شده است.

شبکه‌سازی با دانشمندان ایرانی خارج از کشور چگونه دنبال خواهد شد؟

ایجاد بانک اطلاعات نخبگان ایرانی خارج از کشور، دعوت به عضویت وابسته یا همکاری افتخاری و استفاده از ظرفیت آنان به‌عنوان پل ارتباطی از جمله اقدامات مهم در این حوزه است. از طرفی برای بهتر دیده شدن فرهنگستان نیز می توان به برنامه های راه‌اندازی سایت انگلیسی، استخراج اخبار علمی از مجلات معتبر علمی بین‌المللی، قرارگیری فراخوان‌های تخصصی کارگاه‌ها و کنفرانس‌های ملی و بین‌المللی و تهیه مطالب علمی توسط گروه‌های علمی فرهنگستان علوم در رشته تخصصی خود اشاره کرد.

در نقشه راه برنامه عملیاتی چه رویکردی اتخاذ شده و چه مراحلی پیش بینی شده است؟

در بخش نقشه راه برنامه عملیاتی، رویکردی واقع‌بینانه و کم‌هزینه شامل تمرکز جغرافیایی هوشمند، استفاده حداکثری از ابزارهای آنلاین، برگزاری نشست‌های مجازی منظم، وبینارهای مشترک و اجرای پروژه‌های بدون تبادل مالی مستقیم تشریح شده است. برنامه عملیاتی در سه فاز تعریف شده است: در فاز اول طراحی و زیرساخت شامل تدوین سند اولویت‌های بین‌المللی و مکاتبه رسمی برای آغاز همکاری‌ها؛ در فاز دوم طی ماه‌های ۴ تا ۶ توسعه ارتباطات رسمی شامل امضای تفاهم‌نامه‌های همکاری، هدف‌گذاری حداقل ۳ تفاهم‌نامه فعال و اولویت همکاری با فرهنگستان‌های علوم کشورهای منطقه و دانشگاه‌های طراز اول؛ و در فاز سوم طی ماه‌های ۷ تا ۹ اجرای همکاری‌های مشترک شامل تعریف حداقل ۲ پروژه تحقیقاتی مشترک، ایجاد کارگروه مشترک علمی و برگزاری دو کارگاه یا سمینار بین‌المللی مشترک (آنلاین یا حضوری) است.

به عنوان نکته پایانی شاخص‌های کلیدی ارزیابی این برنامه چیست؟

شاخص‌های کلیدی ارزیابی (KPI) شامل تعداد تفاهم‌نامه‌های فعال، تعداد پروژه‌های مشترک، تعداد رویدادهای بین‌المللی، میزان مشارکت اعضا و تعداد مقالات مشترک بین‌المللی است.