سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - فریبا حیدرپور: خوزستان به علت تنوع اقوام و گویشهای مختلف گنجینه ارزشمندی از آیینهای محرمی دارد. از شوش تا شوشتر و دزفول، بهبهان، آبادان و خرمشهر صحنههایی از سوگ و حماسه را روایت میکنند که نه تنها شیوه از زیست بوم این استان بلکه راوی انتقال تاریخ و فرهنگ این گستره است. در این میان خرمشهر به علت هممرز بودن با عراق و پیوند عمیق فرهنگی با فرهنگ عربیِ خوزستان، شیوهای خاص از تعزیه را ارائه میدهد. در بسیاری از مناطق خرمشهر، تعزیه نه به زبان فارسیِ، بلکه با اشعار و نوحههایی به گویش عربی محلی اجرا میشود. این اتفاق باعث شده «مقتلخوانی» به سبک بومی، دارای جایگاه بسیار پررنگی باشد.
تلفیق با «شبیهخوانی» و «نوحهخوانی سنتی»
در خرمشهر مرز میان «تعزیه» (به معنای تئاتر میدانی) و «نوحهخوانیِ نمایشی» گاهی کمرنگ است. یعنی عزاداران در حین سینهزنی (بهویژه در سبک واحد یا سبکهای تند و حماسی)، صحنههایی از نبرد را بازسازی میکنند. در تعزیههای خرمشهر، ضربآهنگ سنج و دمام صرفاً برای ایجاد شور نیست؛ بلکه نقش «موسیقی صحنه» را برای ایجاد تعلیق در صحنههای نبرد یا سوگ ایفا میکند. برخلاف تعزیههای شهری که در تکیهها اجرا میشوند، تعزیه در خرمشهر اغلب در فضای باز یا در صحن هیئتهای بزرگ (حسینیههای قدیمی) برگزار میشود که به دلیل ساختار معماری بومی، مخاطب در چهار طرف میدان قرار میگیرد. استفاده از پوششهای نمادین (لباسهای سبز برای امام حسین(ع) و یاران، و لباسهای قرمز یا زره برای لشکر دشمن) با تکیه بر سنتهای دیرینه، اما با تأکید بر سادگی و تأثیرگذاریِ حسی و یکی از وجوه تمایز تعزیه در خرمشهر، «بهروزرسانیِ دراماتیک» آن است.
بسیاری از تعزیهخوانان خرمشهری، میان «کربلای حسینی» و «کربلای خرمشهر» (دفاع مقدس) پیوند مستقیم برقرار میکنند. در صحنههای تعزیه، گاهی ارجاعات مستقیم به شهدای شهر یا وقایع دوران محاصره دیده میشود که آن را از یک آیین صرفاً مذهبی به یک آیین هویتی و پایداری تبدیل میکند. محتوای ادبیات آیینی در خرمشهر معمولاً حول چند محور اصلی میچرخد که ریشه در فرهنگ عاشورایی، هویت عربی-خوزستانی، تجربه زیسته مردم، و بهویژه دفاع مقدس دارد. خرمشهر به علت موقعیت تاریخی، ادبیات آیینیاش فقط محدود به سوگ و مرثیه نیست؛ بلکه با حماسه، مقاومت، غربت، ایمان و شهادت نیز گره خورده است. در بسیاری از متنهای آیینی خرمشهر، حس غریبی، بیپناهی و مظلومیت موج میزند؛ هم در توصیف کربلا و هم در بازتاب رنجهای مردم خرمشهر در دوران جنگ و محاصره.
نویسنده و پژوهشگر خوزستانی در تشریح بررسی آیینهای محرمی در استان خوزستان اینگونه توضیح داد: استان خوزستان به دلیل تنوع قومی و فرهنگی (عرب، بختیاری، لر و ...) دارای آیینهای عزاداری متنوع و منحصر به فردی است. این مراسمها علاوه بر جنبه مذهبی، بخشی از میراث فرهنگی و هویت اجتماعی مردم خوزستان به شمار میآیند. در آیین عزاداری خرمشهر که خود ساکن این شهرستان هستم، دستههای عزاداری به معروف به مواکب هست که به شکل دستهها شروع به سینه زنی میکنند و مبدا نقطه عزاداری در این شهرستان از بیت مرجع، سیدعدنان غریفی آغاز میشود. این شهرستان بهنام نجفالثانی یعنی نجف دوم لقب گرفته است و به علت وجود مراجع تقلید در گذشته و اجرای آئین سنتی مذهبی ، نواختن سنج و دمام پیش از آغاز مراسمهای عزاداری رواج دارد. صدای هماهنگ این سازها اعلام کننده شروع سوگواری و حرکت دستههای عزاداری است که امروزه شاهد نواختن سنج و دمام در سرتاسر جهان در ایام محرم هستیم.
عماد عسکری درخصوص شیوههای تعزیهخوانی در استان و بازخوانی شخصیتهای کمتر پرداختهشده واقعه کربلا، اذعان دارد: نویسندگان و شاعران جوان استان، به جای تمرکز صرف بر مظلومیت امام حسین (ع) به سمت لایههای زیرین واقعه کربلا رفتهاند و پرداخت به شخصیتهای همچون «عبدالله بن عفیف ازدی»، «طفلان مسلم»، «حبیب بن مظاهر اسدی» یا حتی نقشآفرینی زنان در کوفه و شام، سوژههایی هستند که در اشعار و نمایشنامههای آیینی اخیر خوزستان دیده میشوند مانند یکی از سرداران رشید امام حسین (ع)، حبیببن مظاهر اسدی که زعیم قیبله بنی اسد هستند و با توجه به حضور قیبله بنی اسد در بین قومیت عرب، این شخصیت مورد توجه خاص آن خطه قرار گرفته است اما به هرحال آیینی که در خوزستان هست از فاصله سنتی جدا نشده است.
نویسنده کتاب «شب عاشورا» در ادامه با اشاره به توجه نویسندگان خوزستان به تولید محتوای ادبیات آیینی تصریح کرد: مناسک و آیینهای مذهبی شهری مثل محرم و عاشورا (روایت عزاداری در هیئتهای شهری) اربعین و سفرهای زیارتی هیئتهای شهری، مداحی، سینه زنی، فضای معنوی و اجتماعی آنها یکی از سوژههای مهم شعر و داستان است. تلاش برای پیوند دین و زندگی مدرن و ارتباط انسان مذهبی در شهر مدرن با تکنولوژی، کار ،زندگی روزمره نشان داده شده است. شخصیتهای دینی و بازآفرینی آنها بهویژه امام حسین (ع) و واقعه کربلا، حضرت زینب (س) اهل بیت (ع)، این شخصیتها هم در قالب حماسی و هم عاطفی بازنمایی میشوند.
وی یکی از مهمترین ظرفیتهای خاص خوزستان را داشتن ادبیات عربی آیینی (شعر، نوحه، مراثی) دانست و گفت: تاکنون بخش بزرگی از این میراث آیینی شفاهی و به صورت مکتوب ثبت نشده است. شاعر و نوحهسراهای محلی کمتر در قالب مطالعات ادبی جدی تحلیل شدهاند. پیوند این آیین با سنتهای شعری عراق (نجف، بصره) بهصورت دانشگاهی بررسی نشده است و سبکهای زبانی (دری، محلی عربی خوزستانی) کمتر مورد توجه موضوع تحلیل زبان شناختی بوده است. در سالهای اخیر، ادبیات محرمی خوزستان به شدت تحت تاثیر رسانه و فضای دیجیتال قرار دارد اما تغییر فرم نوحه از سنت شفاهی به تولید استودیویی بررسی نشده و نقش هیئتهای مجازی و شبکههای اجتماعی در باز تولید ادبیات عاشورایی با تغییر ذائقه مخاطب کمتر مطالعه شده است.به نظر میرسد امروز باید ترویج فرهنگ حسینی بیشتر مورد توجه متولیان امر قرار گیرد.
نظر شما