سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) - مرجانه حسینزاده: آیینهای عزاداری و سوگواری ماههای محرم و صفر را میتوان بخشی از فرهنگ، آداب و سنتهای مردم ایران دانست. هرچند محور اصلی این مراسم، ارادت به اهل بیت(ع) و بزرگداشت قیام عاشورا است، اما شیوه برگزاری آن در نقاط مختلف کشور، رنگ و بوی فرهنگ بومی هر منطقه را نیز با خود دارد.
ایران سرزمینی با تنوع گسترده قومی، زبانی و فرهنگی است و همین تنوع در آیینهای عزاداری نیز نمود پیدا کرده است. از نخلگردانی و خیمه سوزاندن در مناطق مرکزی کشور گرفته تا علمبندی و چهل منبر در شمال، طشتگذاری و گلمالی در غرب تا مراسم سنج و دمام در جنوب و نذری و غذاهای محلیِ مختصِ محرم هر منطقه متناسب با پیشینه تاریخی، شرایط جغرافیایی و فرهنگ محلی خود، شیوهای خاص برای ابراز ارادت به امام حسین(ع) و یارانش برگزیده است.
در واقع، آیینهای محرم تنها مراسمی مذهبی نیستند، بلکه بخشی از میراث فرهنگی مردم ایران به شمار میروند. موسیقی آیینی، نوحهها، پوشش عزاداران، شیوههای پذیرایی، نمادها و حتی مسیر حرکت دستههای عزاداری، همگی ریشه در فرهنگ و سبک زندگی مردمان هر منطقه دارند. به همین دلیل است که مراسم سوگواری در خوزستان، آذربایجان، خراسان، یزد، گیلان، بوشهر یا کرمان، در عین برخورداری از پیام و هدفی مشترک، از نظر شکل و اجرا تفاوتهای چشمگیری با یکدیگر دارند.
این تنوع، نه نشانه تفاوت در باورها، بلکه بیانگر غنای فرهنگی ایران است، غنایی که در طول قرنها توانسته است عشق به اهل بیت(ع) را با سنتهای بومی درآمیزد و آیینهایی ماندگار و هویتبخش پدید آورد. از این منظر، محرم و صفر تنها موسم سوگواری نیستند، بلکه فرصتی برای مشاهده جلوههای متنوع فرهنگ ایرانی و پیوند عمیق میان باورهای دینی و سنتهای مردمی به شمار میآیند. حفظ و ثبت این آیینها، در حقیقت پاسداری از بخشی مهم از میراث ناملموس ایران است، میراثی که نسل به نسل منتقل شده و همچنان یکی از مهمترین عناصر هویت فرهنگی و اجتماعی ایرانیان محسوب میشود.
خراسان خواستگاه ورود زنان به عرصه عزاداری است
هوشنگ جاوید، نویسنده، پژوهشگر تاریخ و فرهنگ عامه در خصوص برخی از این رسوم در خراسان گفت: خراسان پایگاه پدید آمدن دو هنر بزرگ است، نخستین هنر مراسم سوگواری رضوی است، وقتی امام رضا(ع) به شهادت میرسند، زنان محله نوغان در مشهد، مهمترین حادثه قرن را میسازند. آنان به همسرانشان میگویند ما مهریههایمان را میبخشیم تا در مراسم سوگ شمسالشموس شرکت کنیم چون تا قبل از آن شاهد حضور زنان در اجتماعات نبودیم، پس سوگواری زنان از خراسان راه میافتد و حضورشان در اجتماعات رسمی میشود.
هنر شبیه خوانی یا تعزیه از خراسان آغاز میشود
نویسنده کتاب «درمان معنوی؛ حکایات و روایات» بیان کرد: هنر شبیهخوانی یا تعزیه نیز در خراسان پا میگیرد، یعنی شروعش با ورود خاندانِ آلزباره به خراسان است وقتی آنان وارد ایران می شوند اول به نیشابور و بعد بیهق میروند، در آن زمان در آنجا افرادی به اسم نقیب حضور داشتند که واسط بین حکومت و شیعیان بودند، این نقیبها با حکم نقابت به نیشابور و سبزوار میآیند و در این مناطق به آیین رسمی تعزیهخوانی می پردازند و این آیین را برای شهدای کربلا راه می اندازند.
وی افزود: هنر شبیهخوانی در این مناطق آرام آرام پا میگیرد و از حالت یک نفره و دو نفره، به چند نفره و کارناوالی تبدیل میشود و هنوز ما شبیهخوانی سیار را در برخی مناطق خراسان میبینیم که پایگاه رسمیاش نیشابور، سبزوار و کاشمر است.
آیین «هذالغریب»
هوشنگ جاوید با اشاره به آیین «هذا الغریب» گفت: در کاشمر آیینی به نام هذالغریب وجود داشته که در آن دلدادگان خاندان اهل بیت پابرهنه بیرون میآیند و در حالی که بیلها را به زمین میکوبند، سوگ میخوانند و یک تابوت را حمل میکنند. این تابوت، شبیه تابوت امام حسین(ع) است، آیین «هذا الغریب» هنوز در روستای دهسرخ در خراسان انجام میشود.
وی تاکید کرد: پس هنر شبیهخوانی خواستگاهش خراسان است، یعنی نقیبها با ورودشان به خراسان این آیین را راه میاندازند و مناقبخوانی میکنند و این مراسم به مرور تسری پیدا میکند. ما اسنادی داریم مربوط به قرون اول و دوم هجری که به زبان عربی هستند و متاسفانه هنوز ترجمه نشدهاند که نشان میدهند ایرانیها از ابتدای قرون اول هجری ارادتشان را به طور کامل به خاندان پیامبر نشان میدادند چرا که ما نزدیک به سه رساله مناقب داریم که متعلق به همان دوران و در مورد حضرت علی (ع) است و یکی را حاکم نیشابوری نوشته و این بسیار مهم است که بدانیم ایرانیها ارادتشان را این گونه به اهل بیت نشان دادهاند.
اشعار آیینی از خراسان شروع شدهاند
او با اشاره به اشعار آیینی خراسان گفت: اشعار آیینی ما که در آنها نامِ ائمه به ویژه امام حسین(ع) به کرات آمده از خراسان شروع شدهاند به ویژه در زمان سامانیان. نظیر کسایی مروزی که در مورد امام حسین شعر آیینی دارد «مدح و غزل نگویم... مقتل کنم تقاضا» و با همین شعر میفهمیم از همان قرون اول هجری مقتلخوانی هم وجود داشته است که نوعی از شعر عربی است و مسعودی مروزی از آن نام میبرد.
این محقق و پژوهشگر گفت: ما جای دیگری در ایران در قرون اولیه اسلام سراغ نداریم که مقتلخوانی اینقدر گسترده باشد و شاعران از آن نام ببرند اما در خراسان مقتلخوانی در میان شاعران وجود داشته و به مرور هنرهای دیگر هم در خراسان پا میگیرند، نظیر علمگردانی، پرچمگردانی و دیگر آیینهای ایرانِ کهن که با دین جدید ترکیب میشوند مثل شمعگردانی، فانوسکشی، طبقگردانی و.. اینها نشان از یک پیوستگی آیینی دارد که با تغییرات ذهنی بشر صورت می گیرند و در خراسان حفظ میشوند.
آیین خاک بر سر ریختن
وی با بیان اینکه در ادوار مختلف تاریخ، شکلهای مختلفی از سینهزنی را داریم، گفت: همینطور شاهد بر سر زدن در خراسان هستیم، همچنین در بعضی مناطق مردم در مراسم عزاداری محرم و صفر، خاک بر سر میریختند که این رسم تبدیل به یک ضربالمثل هم شده و این رسم قبل از اسلام هم وجود داشته، در شاهنامه در زمان کشته شدن زواره این موضوع را داریم.
جاوید عنوان کرد: فردوسی در آیینهای سوگواری تعبیرات خوبی دارد و این تعبیرات را با سند ارائه میکند، مثلا بازو کندن، سیاه بر در خانه زدن، سیاه کردن طبلها، پاره کردن طبلها و یا جامه نیلی کردن. یعنی شاهنامه به مراسم فرهنگی اشارههای خوبی دارد و این رسوم به دلیل شیوههای درست سوگ به دوره بعد از اسلام منتقل میشود و از یک دین به دینِ دیگر منتقل میشود و مردم خودشان این سوگواری را جایگزین شیوه قبل میکنند و در این جایگزینی، رفتارهای بهینه هم شکل میگیرد.
این پژوهشگر و مردمشناس گفت: در طول تاریخ مشاهده میکنیم که بعضی رسوم بر اساس باورهای مردم، به صورت پدیده رخ نمود میکند و همین رخ نمودهای خودجوش تبدیل به آیین جدیدی میشود. ما در فرهنگ مردمشناسی، هر آنچه از دل مردم بیرون میآید را به عنوان فرهنگ عامه میشناسیم. امروزه هم این موضوع را داریم، نظیر به خیابان آمدن مردم، این شبها کسی مردم را به خیابان دعوت نمیکند، مردم خودشان به خیابان آمدند و تاکنون هم ایستادهاند. لذا ایرانیها در آیینهای سوگواری محرم خودشان یک حرکت جمعی را آغاز کرده و آن را ادامه دادهاند و یا به شیوه دیگری تبدیل کردهاند.
تحول مراسم عزاداری در حرم مطهر امام رضا(ع)
پس از آن جواد نواییان رودسری، نویسنده، استاد دانشگاه و تاریخپژوه در خصوص تاریخچه شکلگیری و تحول مراسم عزاداری در حرم مطهر امام رضا(ع) گفت: عزاداری در حرم رضوی از قرون اولیه اسلامی وجود داشته، اما در دورههای مختلف تاریخی، بهویژه از زمان صفویه به بعد، سازمانیافتهتر و گستردهتر شده است.
وی افزود: مراسم عزاداری ایام محرم در قرون اولیه اسلام، با وجود حساسیتهای بسیار، در حرم رضوی جریان داشته است. دلیل این حساسیت نیز احتمالاً توجه آلبویه به عزاداری، از محرم سال ۳۵۲ قمری بود که «ابن اثیر» تاریخنگار چیرهدست عربزبان، نیز در کتاب تاریخ خود به آن اشاره کرده است.
نواییان رودسری افزود: به احتمال زیاد قدیمیترین گزارش درباره مراسم عزاداری در حرم رضوی مربوط به کتاب «الکامل» است که به وقوع رویدادی در عاشورای سال ۵۱۰ هجری قمری، اشاره کرده است.
نوائیان رودسری با اشاره به تاریخچه مراسم عزاداری در حرم رضوی در دورههای تاریخی قبل از دوره صفویه، ادامه داد: در دوره صفویه و با رسمیت یافتن مذهب شیعه، مراسم عزاداری عمومیت یافت و برای آن ساختارهای جدیدی، تعریف شد.
این نویسنده تصریح کرد: قدیمیترین سند موجود در آستان قدس رضوی که در آن به موضوع مراسم عاشورا، بهصورت غیرمستقیم اشاره شده، سند مربوط به تعطیلی حمام آغچه در روز عاشورای سال ۱۰۱۱ هجری قمری در عهد شاه عباس یکم صفوی است.
این تاریخپژوه گفت: در دوره صفویه بهتدریج مراسم عزاداری در حرم رضوی انتظام خاص خودش را پیدا کرد و برخی الگوهای عزاداری فعال در دیگر نقاط کشور، به آن وارد شد. از جمله این الگوها میتوان به مراسم نخلبندی اشاره کرد که قدمت قدیمیترین سند مربوط به آن به سال ۱۰۶۷ هجری قمری، برمیگردد.
نام مراسم روضهخوانی به سبب کتاب «روضهالشهدا» شهرت یافت
نویسنده کتاب «قیام فیروزه ای» ابراز کرد: از دوره صفویه، مراسم روضهخوانی در حرم رضوی توسعه یافت. این مراسم در واقع همان مصیبتخوانی و نوحهسرایی در ماتم اهل بیت(ع) بود، اما به سبب شهرت کتاب «روضهالشهدا» در این زمینه، به روضهخوانی شهرت یافت.
نقش وقف در توسعه مراسم عزاداری
نوائیان رودسری با تأکید بر اینکه بخش عمده اسناد موجود درباره عزاداری در حرم رضوی، مربوط به برپایی مراسم روضهخوانی در این مکان مقدس است، بیان کرد: در دوره قاجار نیز مراسم عزاداری، توسعه بسیاری پیدا کرد. بخشی از این توسعه، بهطور حتم به وجود موقوفههایی برمیگردد که برای این موضوع وقف شده بود.
این مدرس دانشگاه ضمن نام بردن از ۱۰ واقف مرتبط با مراسم عزاداری در دوره قاجار گفت: پژوهشهای حاضر نشان میدهد موقوفه محمدحسین شریف از حسینآباد کرمان در سال ۱۲۵۴ هجری قمری، اولین موقوفه دوره قاجار مرتبط با برگزاری عزاداری در داخل حرم مطهر رضوی است.
وی از دو مراسم «خطبهخوانی» و «شمعگردانی»، بهعنوان برنامههای عزاداری در حرم رضوی در دوره قاجار نام برد.
نظر شما