سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا): بررسیهای محققان بیانگر آن است که تاریخ تاسیس کتابخانه در ایران به دو دوره شامل کتابخانههای ایران باستان و کتابخانههای دوره اسلامی تقسیم میشود و کتابخانههای ایران در دوره اسلامی نیز کتابخانههای ایران از قرن اول اسلامی تا حمله مغول در قرن ششم هجری و کتابخانههای ایران پس از تسلط مغولان تا دوران صفویه را در بر میگیرد.
کتابخانههای عضدالدوله دیلمی در شیراز، صاحب بن عباد و ابن عمید در شهر ری، سهلان ساوجی در ساوه، ربع رشیدی و حاج میرزا حسن خازن لشگر در تبریز و آیتالله مرعشی نجفی در قم از جمله کتابخانههای قدیمی بنا شده در ایران دوره اسلامی هستند.
یافتههای پژوهشگران تاریخ فرهنگ ایران نشان میدهد که فکر ایجاد کتابخانهها به سبک جدید از سال ۱۲۴۳ یعنی حدود ۱۲ سال پس از تاسیس مدرسه عالی دارالفنون آغاز شد و به دلیل افزایش سفرهای خارجی و ورود اروپائیان به ایران، کتابخانهها نیز تحت تاثیر این تبادلات فرهنگی قرار گرفتند و کتابخانههای سنتی جای خود را به کتابخانههای جدید و به سبک غربی دادند و حتی از نظر تقسیمبندی نیز تغییراتی در این کتابخانهها به وجود آمد و به دنبال آن کتابخانههای ملی، کتابخانههای آموزشگاهی، کتابخانههای عمومی، کتابخانههای دانشگاهی، کتابخانههای تخصصی، کتابخانههای مدارس دینی، کتابخانههای مساجد و اماکن مذهبی، کتابخانههای نابینایان، کتابخانههای کودکان و نوجوانان، کتابخانههای سیار و مراکز اطلاعرسانی به وجود آمدند.
گیلان در مسیر دانایی از رهگذر کتاب و کتابخوانی
دی ماه سال گذشته، کتابخانه ملی رشت که به همت جمعیت نشر فرهنگ گیلان تأسیس شده بود، یکصد ساله شد و اواخر آبانماه همین سال نیز بزرگترین کتابخانه شمال ایران در رشت به بهرهبرداری رسید. فرهنگدوستی و فرهنگپروری، از ویژگیهای ممتاز مردمان خطه سرسبز شمال کشورمان است و این، خصیصهای است که نه فقط مرکز استان بلکه مردم همه مناطق گیلان از آن برخوردارند؛ در سال ۱۴۰۴ شهرستانهای لاهیجان در شرق و فومن در غرب گیلان جزو شهرهای دوستدار و مشتاق کتاب به شمار آمدند که نشان میدهد از یکسو فرهنگسازی مطالعه و فعالیتهای کتابمحور، از دغدغههای مردم این شهرهاست و از سوی دیگر بیانگر رویکرد مدیران شهری در توسعه دانایی از رهگذر کتاب و کتابخوانی است.
میرمحمود حکیمزاده دانش آموخته رشته تاریخ و از پژوهشگران استان گیلان در گفتوگو با خبرنگار ایبنا اظهار داشت: آستارا با برخورداری از ظرفیتهای بینظیر فرهنگی و وجود علاقمندان بیشمار کتاب و کتابخوانی، خاستگاه نخستین کتابخانه عمومی در ایران و نیز چهرههای فرهنگی بسیاری بوده است.
وی ادامه داد: شهرستان مرزی بندر آستارا در منتهیالیه شمال غربی استان گیلان و در همسایگی کشور جمهوری آذربایجان قرار دارد و چهرههای بنام بسیاری از این شهرستان برخاسته یا در آن زیست کردهاند که از آن جمله میتوان به نیما یوشیج اشاره کرد که در سالهای ابتدایی ۱۳۰۰ در مدرسه تاریخی حکیم نظامی آستارا، تدریس میکرده است.
به گفته حکیمزاده؛ آستارا ، شهر بامهای سفالی در حوزه فرهنگی جایگاه ممتازی دارد؛ در شرایطی که در بسیاری از شهرهای ایران برای پسران مدرسه دایر نبود، در آستارا برای دختران مکتبخانه وجود داشت. بر اساس آخرین یافتههای محققان اسناد تاریخی و طبق پژوهشهای میدانی انجام گرفته؛ نخستین کتابخانه عمومی ایران در شهرستان آستارا راهاندازی شده و مدارک موجود گواهی میدهند که آستارا از سال ۱۲۸۰ خورشیدی دارای کتابخانه بوده که البته آن زمان، با نام قرائتخانه از آن یاد میشده و در باغ ملی آستارا در سال ۱۲۸۰ خورشیدی کتابخانه ملی آستارا بنا شده است.
وی گفت: این کتابخانه در ابتدا بهصورت انجمنی (و نه ناشی از یک دستور دولتی و حکومتی) تاسیس شد و بزرگان شهر با راهاندازی یک انجمن، ساختمانی را با هزینه شخصی اجاره کرده یا به امانت گرفته و قرائتخانه را دایر کردند و زمانی که این کتابخانه دایر شد؛ حدود ۱۵۰۰ جلد کتاب در آن بوده و این کتابها فقط هم محدود به کتابهایی با زبان فارسی نبوده چراکه به دلیل موقعیت جغرافیایی و مرزی آستارا، کتابهایی با زبانهای دیگر هم وجود داشته و در حال حاضر افزون بر 20 هزار جلد کتاب دارد.
این پژوهشگر با بیان اینکه در ادوار مختلف ساختمان کتابخانه تغییر کرده است، افزود: از آنجاییکه کتابخانه استیجاری بوده، این تغییر مکان صورت گرفته و اطلاع دقیقی از اینکه چند بار این جابهجایی رخ داده، در دست نیست و هرچند جابهجایی مکان کتابخانه و تغییر شکل ظاهری آن، قدمت تاریخی این مکان قدیمی فرهنگی را نشان نمیدهد اما صفحهصفحه تاریخ و سینه مردمان آستارا مالامال از خاطرات فرهنگی از این کتابخانه است که در رشد شهرستان منشأ اثر بوده اند.
وی اضافه کرد: این کتابخانه که در آغازین سالهای فعالیت خود به صورت مردمی اداره میشده و افراد خوشنام شهر در آن به کتابداری مشغول بودهاند؛ بیانگر این است که موضوع مطالعه برای مردمان آستارا تا چه میزان دارای اهمیت بوده و در زیست فرهنگی ساکنان این شهرستان اثرگذار بوده و نشانهای از ریشههای قدیمی علاقه مردم آستارا به سوادآموزی و رشد فرهنگی است.
حکیمزاده معتقد است: نسخههای خطی موجود در این کتابخانه و کتابهایی به زبانهای روسی، آلمانی، ارمنی و لاتین در آن، گویای مراودات فرهنگی ایرانزمین از دروازه آستاراست و کتابخانه از چنان اعتباری برخوردار است که در سال ۱۳۹۰ تعداد ۲۰۰ جلد کتاب و ۶۰ نسخه مجله تاریخی و علمی موجود در کتابخانه مرحوم سرهنگ جلیل بزرگمهر وکیل مدافع دکتر مصدق در دادگاه های نظامی پس از کودتای ۲۸ مرداد، به کتابخانه زادگاهش اهدا شد.
آزاده نظربلند دبیرکل نهاد کتابخانههای عمومی کشور اردیبهشتماه امسال و در آیین بازگشایی از کتابخانه دکتر شریعتی مشهد؛ به قدمت کتابخانه آستارا اشاره و بیان کرد: با وجود فرهنگ غنی کتابداری در کشور، تاکنون تنها سه کتابخانه عمومی با قدمت بیش از ۱۰۰ سال شناسایی شدهاند که از ابتدای فعالیت خود عمومی بوده و هماکنون نیز در مجموعه نهاد قرار دارند. این سه کتابخانه شامل کتابخانه شریعتی مشهد، کتابخانه شیخ اهری در آستارا و یک کتابخانه دیگر است.
در حال حاضر چهار باب کتابخانه در شهرستان آستارا فعال است که دو باب در شهر آستارا ، یک باب در بخش لوندویل و یک باب هم در روستای ویرمونی با مجموعا حدود ۶۲ هزار جلد کتاب به علاقهمندان و دوستداران یار مهربان، خدمات ارائه میدهند.
نظر شما