سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، فاطمه سادات عبادی: انتشارات گنج دانش که از سال ۱۳۳۹ مدیریت آن بر عهده علیرضا گنجدانش است، از قدیمیترین مجموعههای انتشاراتی فعال کشور در حوزه کتابهای حقوقی بهشمار میرود. این انتشارات که ریشه آن به سال ۱۲۹۶ و فعالیت میرزا حبیبالله آموزگار (اصطهباناتی)، سیدمحمد تدین و رضا گنج دانش بازمیگردد، طی بیش از یک قرن فعالیت، بخشی از مهمترین آثار مرجع حقوقی ایران را منتشر کرده است.
این روزها که بیش از ۱۱۰ سال از فعالیت انتشارات گنج دانش میگذرد، بزرگترین دغدغه این انتشارات، نه کمبود کاغذ و نه افزایش هزینههای چاپ، بلکه معضلی است که سالها سایه خود را بر صنعت نشر انداخته است؛ تکثیر غیرقانونی کتاب و اجرای کم اثر قانونی که قرار بود از حقوق ناشران و مؤلفان حمایت کند.
ماجرای این تخلفات، فقط از پرونده فردی از شهر قم آغاز نمیشود، که بهتازگی کشف انبار او بار دیگر ابعاد رعایت نشدن قانون «حمایت از مؤلفان و مصنفان و هنرمندان» مصوب سال ۱۳۴۸، را آشکار کرد. او سالها به شکل غیرقانونی کتابهای پُرفروش ناشران مختلف را تکثیر و عرضه میکرد و فعالیتش در بازار کتاب، برای بسیاری از فعالان نشر موضوع تازهای نبود.
ناصر کاتوزیان
سرانجام یکی از ناشران در قم موفق میشود، انبار این فرد متخلف را شناسایی کند. در میان کتابهای کشف شده از ناشران مختلف، آثار انتشارات گنج دانش نیز دیده میشد؛ کتابهایی که برخی از آنها مهمترین منابع دانشگاهی حقوق کشور هستند.
در میان کتابهای کشف شده، آثار مرجع و پُرمخاطبی همچون «حقوق بینالملل عمومی» تألیف محمدرضا ضیائی بیگدلی و «مقدمه علم حقوق» نوشته دکتر ناصر کاتوزیان دیده میشد.
دو کتابی که طی سالهای متمادی بارها تجدید چاپ شدهاند و به دلیل بهروزرسانی مستمر، از مهمترین منابع آموزشی حقوق در کشور محسوب میشوند.
نخستین نشانههای تخلف
بررسی تعداد نسخههای موجود از کتابهای گنج دانش در این انبار، نخستین نشانههای جدی تخلف را آشکار میکند. سیاست این انتشارات، طی سالهای گذشته بر این بوده که حتی به کتابفروشیها و توزیعکنندگان مورد اعتماد نیز تعداد معدودی کتاب تحویل دهد و معمولاً بیش از ۱۰۰ نسخه از هر عنوان در اختیار یک مرکز قرار نگیرد. به همین دلیل وجود شمار زیادی از آثار گنج دانش در یک انبار، بدون ارائه هیچگونه سند خرید یا مدرک معتبر، احتمال انتشار و توزیع غیرقانونی را تقویت میکرد.
پیگیریهای مستمر در نهایت به ورود اداره کل اطلاعات استان قم به پرونده میانجامد. این نهاد با استفاده از روشهای اطلاعاتی موفق میشود انبار را شناسایی و پلمب کند.
مهمترین نتیجه این اقدام برای ناشران، جلوگیری از ادامه فروش و توزیع کتابهای موجود در انبار است. ناشران نیز شکایتنامههای خود را برای بررسی دقیقتر در اختیار اداره کل اطلاعات قم بهعنوان ضابط قضایی قرار دادهاند.
درحال حاضر، این فرد متخلف با پرداخت وثیقه ۵ میلیارد تومانی آزاد است! برای مدیر انتشارات گنج دانش، این پرونده تنها یکی از دهها تجربه مشابه طی سالهای گذشته است.
حدود ۱۵ سال پیش نیز این انتشارات علیه فرد دیگری در قم شکایت میکند. در آن پرونده، هزاران نسخه از کتاب «حقوق جزای عمومی» اثر رضا نوربها به شکل غیرقانونی چاپ شده بود. یکی از پُرمخاطبترین منابع دانشگاهی که سالانه دهها هزار نسخه از آن به فروش میرسید.
در آن پرونده نیز با همکاری بازپرس و ارجاع سریع موضوع به پلیس آگاهی، انبار متخلف شناسایی و حکم زندان برای وی صادر میشود. هرچند این حکم در نهایت اجرا نمیشود و با اخذ تعهد اخلاقی، پرونده به پایان میرسد.
کتابهای توقیف شده نیز به جای خمیر شدن، به کتابخانههای عمومی کشور اهدا شدهاند؛ زیرا محتوای آثار صحیح بوده و فقط چاپ و انتشار آنها غیرقانونی و کیفیت لازم را نداشتند.
علیرضا گنج دانش
دامنه قاچاق کتاب از چاپ افست تا بازار PDF
این تخلفات تنها به چاپ کاغذی محدود نبود. سال ۱۳۹۶ این انتشارات متوجه میشود، نسخههای پیدیاف (PDF) بسیاری از آثارش در اینترنت منتشر شدهاند. برخی از این فایلها رایگان عرضه میشدند و برخی دیگر به فروش میرسیدند. در جستوجوی اینترنتی، گاهی وبسایتهای منتشرکننده نسخههای غیرقانونی پیش از سایت ناشر یا کتابفروشیهای رسمی در نتایج نمایش داده میشدند.
بیش از ۳۰ اثر از زندهیاد ناصر کاتوزیان، ازجمله «اعمال حقوقی؛ قرارداد و ایقاع» و «وقایع حقوقی؛ مسئولیت مدنی»، به شکل اسکن شده در اینترنت عرضه شده بود. پس از ثبت شکایت و ورود پلیس فتا، روند رسیدگی حدود یکسالونیم در دادسرا به طول میانجامد. بخشی از وبسایتها با حذف فایلها از پیگیری خارج میشوند اما حدود هشت سایت که به فعالیت خود ادامه داده بودند تا مرحله دادگاه کیفری مورد تعقیب قرار گرفتند.
نتیجه این پرونده پس از چند سال تنها جریمهای بود که به حساب دولت واریز شد؛ درحالی که خسارت ناشر همچنان بدون جبران باقی ماند.
حتی حکم محکومیت این منتشرکنندگان غیرقانونی بدون ارائه اسامی در نشریههای حقوقی منتشر میشود. نکته تاسفبرانگیز این بوده که در این صفحات حقوقی خود حقوقدانان گفتهاند، مگر این افراد چه کاری انجام دادهاند! مگر چه اتفاقی افتاده! خود نویسنده راضی بوده از کتابهایش راحت استفاده شود!
جنگی بیپایان در فضای مجازی
حذف وبسایت یا کانالهایی که کتابها را غیرقانونی عرضه میکنند به معنای پایان ماجرا نیست و سایتهای دانلود کتاب پس از فیلتر شدن، با نامی جدید بازمیگردند. کانالهای تلگرامی نیز با سرعت زیادی تکثیر میشوند.
با توجه به دشواری شناسایی گردانندگان کانالها، گنج دانش به ثبت کپیرایت آثار خود در خارج از کشور اقدام کرد و از طریق یک شرکت بینالمللی موضوع را پی گرفت. نتیجه این پیگیریها پس از چند ماه به مسدود شدن تعدادی از کانالهای منتشرکننده کتابهای غیرقانونی انجامید. کانالهایی که آثار دهها ناشر را نشر میدادند.
نمونههای تخلف به همین موارد محدود نمیشود. در یکی از پروندهها، انتشارات گنج دانش متوجه میشود فردی در نیشابور محتوای کتاب «مجموعه محشای بخشنامههای ثبتی»، تالیف و تدوین حمید آذرپور و غلامرضا حجتی اشرفی، که به شکل انحصاری زیر نظر گنج دانش منتشر میشود، در وبسایت خود بهطور کامل به فروش میرساند!
زمانی که به این فرد درباره استفاده غیرمجاز از اثر تذکر داده شده، او در پاسخ گفته است که مشکلی در این زمینه نمیبیند و حتی پیشنهاد میدهد امتیاز نشر کتاب در اختیارش قرار بگیرد تا بتواند از آن استفاده کند!
گنج دانش در طول سالهای فعالیت خود بارها با پروندههای مشابه مواجه بوده. حجم زیاد تخلفات و روند طولانی رسیدگی موجب شده است بسیاری از موارد هرگز به سرانجام نرسند. در برخی پروندهها، از زمان ثبت شکایت تا اجرای حکم، سالها فاصله وجود داشته است. برای نمونه، در یکی از پروندههای مربوط به انتشار غیرقانونی فایلهای الکترونیکی کتابها، سال ۱۳۹۶، شکایت ثبت و حکم سال ۱۴۰۰ صادر شد و اجرای آن اوایل خردادماه ۱۴۰۵ به علیرضا گنج دانش مدیر این انتشارات ابلاغ شده که تقاضای اجرا کند. تقاضایی که در حقیقت جریمه نقدی به نفع دولت است؛ پرسش گنج دانش این است که به عنوان ناشر چه نفعی از این حکم میبرد؟!
بسیاری از متخلفان پس از صدور حکم با پرداخت جزای نقدی از مجازاتهای اصلی معاف شدهاند. در مواردی نیز خانواده متهم با مراجعه به علیرضا گنج دانش و درخواست گذشت، مانع اجرای حکم شدهاند. در یکی از پروندههای قدیمی، فرد متخلف پس از صدور حکم زندان، با ارائه تعهد مبنی بر عدم تکرار تخلف، از اجرای مجازات رها میشود.
بررسیهای مدیر انتشارات گنج دانش نشان میدهد که تکثیر غیرقانونی کتابها تنها محدود به افراد یا گروههای مشخص نیست. از چاپخانههای کوچک و دفاتر فنی گرفته تا برخی مراکز آموزشی، کتابفروشان و فعالان فضای مجازی، هر کدام به شکلی در این چرخه حضور دارند. پیشرفت فناوری چاپ دیجیتال نیز موجب شده است که تکثیر کتابها در شمارگان محدود و بدون نیاز به امکانات زیاد، آسانتر از گذشته انجام شود.
در برخی موارد حتی نسخههای تغییر یافته کتابها نیز مشاهده شده است؛ که از نظر علمی و محتوایی اصالت مشخصی نداشتند. همچنین گزارشهایی از فروش فایلهای اسکن شده کتابهای تخصصی حقوقی در شهرهای مختلف کشور به دست ناشر رسیده است.
ناشران بارها با این پدیده مواجه شدهاند که نسخههای غیرقانونی آثارشان در وبسایتها، شبکههای اجتماعی و پیامرسانها منتشر میشود. بسیاری از این صفحات پس از مسدود شدن، در مدت کوتاهی با نام و نشانی جدید فعالیت خود را از سر میگیرند. به همین دلیل، شناسایی و پیگیری آنها به فرایندی مستمر و زمانبر تبدیل شده است.
با وجود همه این مشکلات، مدیر انتشارات گنج دانش همچنان نشر آثار حقوقی را ادامه داده است. این انتشارات طی دهههای گذشته آثار مهمی از چهرههایی همچون ناصر کاتوزیان، محمدجعفر جعفری لنگرودی، محمدرضا ضیائی بیگدلی و بسیاری دیگر از استادان حقوق کشور را منتشر کرده و بخش مهمی از منابع آموزشی دانشجویان و پژوهشگران حقوق را در اختیار جامعه علمی قرار داده است.
انتشارات گنج دانش، همچنان با چالش تکثیر غیرقانونی کتاب، انتشار نسخههای الکترونیکی بدون مجوز و توزیع آثار افست شده مواجه است. در کنار پیگیریهای قضایی، مکاتبات متعدد با نهادهای صنفی و دستگاههای مرتبط نیز از سوی این انتشارات انجام شده است.
مدیر انتشارات گنج دانش، تاکید دارد، گستردگی موارد مشابه به اندازهای است که متاسفانه امکان پیگیری همه آنها وجود ندارد. اگر قرار باشد همه این پروندهها دنبال شود، بخش عمده زمان و توان مجموعه صرف پیگیریهای قضایی خواهد شد؛ پیگیریهایی که در بسیاری از موارد نیز نتیجهای برای ناشر به همراه نداشته است.
حجم دانلود و توزیع این فایلها به حدی است که به گفته این ناشر، در برخی موارد درآمد افرادی که در کارهای قاچاق هستند از درآمد حاصل از فروش کتاب نیز فراتر میرود.
هزینهای که جبران نمیشود
به اعتقاد این ناشر، قانونی که سال ۱۳۴۸ تصویب شده، منظم و روشن است، اما در عمل کمتر توانسته خسارتهای ناشی از نقض کپیرایت را جبران کند.
گنجدانش میگوید در بسیاری از کشورها، ناقضان حقوق مالکیت فکری علاوهبر مجازات کیفری، به پرداخت خسارت محکوم میشوند؛ خسارتهایی که هزینه تخلف را به حدی افزایش میدهد که تکرار آن صرفه اقتصادی نداشته باشد؛ اما در ایران، حتی اگر متخلف شناسایی و محکوم شود، سهم ناشر از این روند معمولاً ناچیز است. نتیجه آن است که بسیاری از متخلفان با این تصور که در نهایت با جریمهای محدود یا مجازاتی تعلیقی روبهرو خواهند شد، فعالیت خود را ادامه میدهند.
از نگاه این ناشر، مشکل اصلی نه صدور حکم، بلکه نبود سازوکار مؤثر برای جبران خسارت است. انتقاد اصلی متوجه نبود قانون نیست.
با وجود همه این چالشها، مدیر انتشارات گنج دانش معتقد است، قانون حمایت از مؤلفان و مصنفان و هنرمندان، همچنان ظرفیتهای قابل توجهی برای حمایت از حقوق پدیدآورندگان دارد. بخش مهمی از مشکلات موجود به نحوه اجرا و رسیدگی به پروندهها بازمیگردد. مهمترین مطالبه ناشران نیز نه زندانی شدن متخلفان، بلکه جبران واقعی خسارتهای مالی است.
تولید آثار فرهنگی، قربانی اصلی
این پروندهها بر تولید آثار علمی و فرهنگی نیز تاثیر دارند. گنج دانش از استادانی مانند محمدجعفر جعفری لنگرودی و ناصر کاتوزیان نام میبرد؛ چهرههایی که دههها از عمر خود را صرف تولید آثار مرجع حقوقی کردند.
به اعتقاد او، استمرار این روند میتواند بر ورود نسل جدید نویسندگان و مؤلفان به عرصه تولید آثار تخصصی تأثیر بگذارد. بسیاری از نویسندگان جوان امروز در شرایطی فعالیت خود را آغاز میکنند که با محدودیتهای اقتصادی و نگرانیهای ناشی از نقض حقوق مالکیت فکری روبهرو هستند.
تداوم وضعیت فعلی میتواند موجب شود نسل جدید پژوهشگران کمتر به سمت تألیف آثار تخصصی حرکت کنند. وقتی نویسنده یا پژوهشگر سالها زمان صرف تولید یک اثر میکند اما میبیند نسخههای غیرقانونی آن بدون هیچ مانعی منتشر میشود، انگیزهای برای ادامه این مسیر باقی نمیماند.
مهمترین جمله این روایت را میتوان در سخنان مدیر انتشارات گنج دانش پیدا کرد: «ما بعد از ۱۱۰ سال هنوز ایستادهایم، اما نمیدانم ناشران تازه کار چطور میخواهند با این شرایط دوام بیاورند».
نظر شما