سرویس فرهنگ و نشر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، کاغذ را از کدام بنکدار تهیه کنم؟ بهترین چاپخانه دیجیتال یا افست کدام است؟ هزینه تقریبی چاپ هر صفحه کتاب وزیری سیاهوسفید یا چهاررنگ چقدر تمام میشود؟ راه تولید مناسب بودجه مردم چیست؟ کدام مجموعه خدمات سلفون براق و مات باکیفیتتری دارد؟ صحافی جلد سخت و چسب گرم را به چه مرکزی بسپارم؟ چاپخانه قیمت مناسب را چطور پیدا کنم؟ کتاب را کجا تبلیغ کنیم؟ بهترین مؤسسههای پخش و توزیع کتاب کداماند؟
اینها تنها بخشی از پرسشهایی است که ناشران جوان و فعالان تازهکار صنعت نشر هر روز در گروههای حقیقی و مجازی از یکدیگر میپرسند. ناشر شدن و مهمتر از آن، ناشر ماندن، نیازمند آشنایی با مجموعهای از دانشهای تخصصی و تجربیات عملی است؛ دانشی که از انتخاب اثر و ارزیابی بازار آغاز میشود و تا مسائل مربوط به حقوق نشر، ویراستاری، تولید، چاپ، توزیع و بازاریابی کتاب ادامه پیدا میکند. با این حال، بسیاری از فعالان باسابقه حوزه نشر معتقدند که آموزش در این صنعت، طی سالهای اخیر به حاشیه رفته و جای خالی آن بیش از گذشته احساس میشود.
آموزش در هر حوزه کاری و شغلی، ضرورتی انکارناپذیر است که بیتوجهی صنوف، سیاستگذاران و فعالان حوزه آموزش، خسارتهایی جبرانناپذیر به همراه خواهد داشت. صنعت نشر نیز اگرچه ماهیتی فرهنگی دارد، اما در شرایط کنونی، اداره یک مؤسسه انتشاراتی بدون شناخت سازوکارهای حرفهای، امری دشوار و پُرهزینه به شمار میرود.
حذف یک حلقه آموزشی قدیمی
تا چند سال پیش، متقاضیان دریافت جواز کسب در حوزه نشر، موظف بودند در کلاسهای آموزشی کمیسیون آموزش اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران شرکت و پس از گذراندن آزمونهای تخصصی کمیسیون فنی، مجوز فعالیت دریافت کنند. این دورهها اگرچه کوتاهمدت بودند، اما فرصتی برای آشنایی اولیه افراد با ساختار صنعت نشر، ضوابط حرفهای و الزامات قانونی فراهم میکردند.
اما با تغییر روند صدور مجوزها و انتقال آن به درگاه ملی مجوزها، بسیاری از این آموزشها از چرخه ورود افراد به این حرفه حذف شد؛ موضوعی که به اعتقاد برخی کارشناسان، موجب شده است افراد بدون برخورداری از حداقل دانش تخصصی، وارد عرصه نشر شوند.
تسهیلات دردسرساز
متولیان حوزه نشر، نسبت به پیامدهای تسهیل فرایند صدور مجوزهای نشر و کاهش نقش آموزشهای تخصصی هشدار میدهند؛ موضوعی که به اعتقاد فعالان صنفی، به افزایش تعداد ناشران دارای مجوز در مقابل شمار محدود ناشران فعال منجر شده است.
جمال خداپناهی، رئیس کمیسیون آموزش اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران، در گفتوگو با ایبنا با اشاره به روند گذشته آموزش متقاضیان مجوز نشر، گفت: طی چهار سالی که در کمیسیون فنی فعالیت داشتم، برای ۸۰۰ تا یکهزار نفر، آزمون برگزار شد و متقاضیان پس از گذراندن دورههای آموزشی، ارزیابی شدند.
وی افزود: طی سه–چهار سال اخیر یعنی از زمانی که فرایند صدور مجوزها از طریق درگاه ملی مجوزها انجام میشود، مطلع هستم، اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان تهران یک آزمون اینترنتی از متقاضیان میگیرد که شامل ۱۵۰ تا ۲۰۰ سؤال است.
خداپناهی، با بیان اینکه برگزاری دورههای آموزشی به شکل سابق در اتحادیه متوقف شده است، اظهار کرد: در سالهای اخیر دورههایی در زمینه مبانی نشر، هوش مصنوعی، مالیات، قانون کار و حقوق نشر برگزار شده و قرار بود، اسفندماه نیز دورههای دیگری برگزار شود، اما شرایط عمومی کشور این امکان را فراهم نکرد.
رئیس کمیسیون آموزش اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران، با اشاره به تفاوت شیوه فعلی با گذشته، گفت: در کمیسیون آموزش و کمیسیون فنی، متقاضیان پس از شرکت در دورههای آموزشی پیشبینیشده، آزمون میدادند، اما اکنون این فرایند به آزمون اینترنتی محدود شده است.
در این حوزه پیگیریهای خبرنگار ایبنا نشان داد که محدودیت آزمون برای اعطای مجوز نیز یکسالی میشود که حذف شده است و مجوزها با تایید شرایط اولیه از سوی اداره کتاب و کتابخوانی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به متقاضیان اعطا میشود.
میتوان گفت که توجه به آموزشهای تخصصی و ارتقای دانش حرفهای متقاضیان، از الزامات توسعه کیفی صنعت نشر و افزایش تعداد ناشران فعال و حرفهای به شمار میرود.
تصورهای نادرست از فعالیت در نشر
بارها در گزارشهای مختلف به این موضوع پرداخته شده است که یکی از چالشها که فعالان باسابقه نشر به آن اشاره میکنند، ورود برخی افراد به این حوزه با تصورهای غیرواقعی و اطلاعات ناقص است. نگاه به نشر بهعنوان حوزهای برخوردار از یارانههای دولتی، تسهیلات و وامهای حمایتی، موجب شده است، عدهای بدون شناخت کافی از پیچیدگیهای این حرفه، به تأسیس انتشارات اقدام کنند.
این در حالی است که صنعت نشر، بیش از آنکه عرصهای برای بهرهمندی از حمایتهای مقطعی باشد، نیازمند سرمایهگذاری بلندمدت، شناخت بازار، مدیریت اقتصادی و تسلط بر فرآیندهای حرفهای است. تجربه سالهای اخیر نشان داده است که ناآشنایی با این الزامات، بسیاری از ناشران تازهکار را با مشکلات اقتصادی و حتی توقف فعالیت مواجه کرده است.
اگرچه در نگاه نخست، فعالیت در حوزه نشر، تنها براساس معیار چاپ کتاب محدود به نظر میرسد، اما در واقع، تولید کتاب زنجیرهای از فعالیتهای تخصصی را شامل میشود. انتخاب و ارزیابی آثار، مذاکره و عقد قرارداد با مؤلفان و مترجمان، ویراستاری علمی و ادبی، صفحهآرایی، طراحی جلد، دریافت شابک و فیپا، اخذ مجوزهای قانونی، نظارت بر چاپ، توزیع و فروش کتاب، تنها بخشی از فرآیند پیچیده تولید یک اثر مکتوب است.
بیتوجهی به هر یک از این مراحل میتواند خسارتهای مالی و حرفهای متعددی برای ناشران به همراه داشته باشد؛ بنابراین بسیاری از کشورها برای ورود به صنعت نشر، دورههای تخصصی و آموزشی متنوعی را طراحی کردهاند و تربیت نیروی انسانی را یکی از ارکان توسعه این صنعت میدانند.
نسل جدید ناشران چگونه باید آموزش ببینند؟
یکی از پرسشهای مهمی که در شرایط کنونی مطرح میشود، سرنوشت نسل جدید ناشران و شیوه انتقال تجربه به آنان است. در شرایطی که بخشی از آموزشهای سنتی کمرنگ شده یا حتی میتوان گفت حذف شده است، این سؤال مطرح میشود که ناشران جوان چگونه باید با اصول حرفهای این صنعت آشنا شوند؟
برخی فعالان حوزه نشر معتقدند تشکلهای صنفی، اتحادیهها، خانه کتاب و ادبیات ایران و حتی دانشگاهها میتوانند با طراحی دورههای آموزشی تخصصی، برگزاری کارگاههای مهارتی و ایجاد فرصتهای کارآموزی، بخشی از این خلأ را جبران کنند.
به باور کارشناسان، آموزش در صنعت نشر نباید تنها محدود به مرحله ورود باشد، بلکه ناشران باید، مستمر با تحولات این حوزه، ازجمله نشر دیجیتال، هوش مصنوعی، بازاریابی نوین، فروش آنلاین، حقوق مالکیت فکری و شیوههای جدید ارتباط با مخاطبان آشنا شوند.
انتقال تجربه؛ سرمایهای که نباید از دست برود
بخش مهمی از دانش نشر، حاصل تجربههای چندین دهه فعالیت ناشران باسابقه است. بسیاری از پیشکسوتان این حوزه معتقدند که انتقال این تجربیات به نسل جوان، ضرورتی است که نباید در میان تغییرات ساختاری و اداری مغفول بماند.
در شرایطی که بخشی از فعالان قدیمی نشر در حال کنارهگیری از فعالیتهای اجرایی هستند، ثبت و انتقال دانش و تجربه آنان میتواند از تکرار بسیاری از خطاها جلوگیری کند و زمینه شکلگیری نسلی حرفهایتر از ناشران را فراهم آورد.
آموزش؛ ضرورتی برای بقا
طی سالهای اخیر رکود بازار کتاب، افزایش هزینههای تولید، تغییر الگوهای مصرف فرهنگی و رقابت فزاینده با رسانههای جدید، شرایط فعالیت در صنعت نشر را دشوارتر از گذشته کرده است. در چنین فضایی، آموزش دیگر یک انتخاب یا امتیاز جانبی نیست، بلکه به ضرورتی برای بقا و استمرار فعالیت تبدیل شده است.
به نظر میرسد بازتعریف جایگاه آموزش در صنعت نشر و طراحی سازوکارهایی برای تربیت و توانمندسازی نسل جدید ناشران، ازجمله موضوعاتی است که توجه جدی سیاستگذاران فرهنگی و نهادهای صنفی را میطلبد؛ چراکه آینده صنعت نشر، بیش از هر چیز به کیفیت نیروی انسانی و دانش حرفهای فعالان آن وابسته است.
شاید اکنون بیش از هر زمان دیگری این پرسش مطرح باشد که اگر آموزش، نخستین گام ورود به هر حرفهای است، صنعت نشر ایران تا چه اندازه برای تربیت ناشران آینده خود برنامهریزی کرده است؟
نظر شما