سرویس استانهای خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا): شیخ شهابالدین سهروردی، معروف به «شیخ اشراق»، از برجستهترین چهرههای تاریخ فلسفه و عرفان اسلامی است؛ حکیمی که با بنیانگذاری مکتب «حکمت اشراق» فصل تازهای در اندیشه فلسفی جهان اسلام گشود. او با پیوند دادن سنتهای فلسفی ایران باستان، حکمت یونانی و آموزههای عرفانی اسلامی، دستگاه فکری نوینی را شکل داد که قرنها بعد نیز الهامبخش اندیشمندان و پژوهشگران بوده است.
سهروردی که زادگاهش شهر سهرورد در استان زنجان است، در عمر کوتاه اما پربار خود آثار مهمی در حوزه فلسفه و عرفان به نگارش درآورد و با طرح نظریه «نور» به عنوان بنیاد هستی، یکی از تاثیرگذارترین جریانهای فکری در تاریخ فلسفه اسلامی را پایهگذاری کرد. اندیشههای او نهتنها در میان فیلسوفان مسلمان، بلکه در میان پژوهشگران فلسفه در جهان نیز مورد توجه قرار گرفته و همچنان موضوع مطالعه و تحقیق است.
با توجه به جایگاه والای این حکیم ایرانی در تاریخ اندیشه، حفظ و ترویج میراث فکری او از اهمیت ویژهای برخوردار است. معرفی اندیشههای سهروردی به نسلهای جدید، گسترش مطالعات سهروردیشناسی و ایجاد فضاهای فرهنگی و پژوهشی برای بررسی آثار و آرای این متفکر بزرگ، میتواند نقش مهمی در تقویت هویت فلسفی و فرهنگی کشور ایفا کند.
در همین راستا، ایجاد مجموعهای فرهنگی و پژوهشی با محوریت حکمت سهروردی در استان زنجان به عنوان زادگاه این فیلسوف بزرگ، گامی مهم در مسیر پاسداشت میراث فکری او به شمار میرود. احداث موسسه فرهنگی، موزه و مرکز ترویج حکمت سهروردی میتواند زمینهای برای گردهمایی پژوهشگران، برگزاری نشستهای علمی، معرفی آثار سهروردی و آشنایی عموم مردم با اندیشههای این حکیم نامدار فراهم کند.
چنین مجموعهای علاوه بر نقش علمی و فرهنگی، میتواند به یکی از جاذبههای مهم گردشگری فرهنگی در منطقه نیز تبدیل شود و شهر سهرورد را بیش از پیش به عنوان خاستگاه حکمت اشراق در سطح ملی و بینالمللی معرفی کند.
سهروردی فلسفه اسلامی را با پیوند «شهود» و «عقل» از رکود نجات داد
فرزانه ذوالحسنی، عضو هیئت علمی گروه فلسفه دانشگاه زنجان، در مورد اندیشه و فلسفه شیخ شهابالدین سهروردی گفت: سهروردی در عصری ظهور کرد که فلسفه مشّاء در حال از دست دادن جایگاه خود در میان مردم بود؛ زیرا فیلسوفان مشّایی گاه به مداقهها و موشکافیهای بسیار ریز و حتی غیرمفید میپرداختند و فلسفه آنان نیز عقلگرای محض بود و برای منابع دیگر شناخت انسان، از جمله قلب، جایگاهی قائل نمیشد. همین امر موجب دلزدگی از فلسفه مشّاء شده بود، بهویژه آنکه تقابل سنگینی میان عرفان و مشّاء وجود داشت؛ عرفا «عقلِ منهای عرفان» را تقبیح میکردند و تقابل میان عقل و عشق در آثار مربوط به قرون چهارم تا ششم بهروشنی دیده میشود.
وی افزود: در همان زمان، ضربههای جدی غزالی و فخر رازی نیز به فلسفه مشّاء وارد شده بود. آنان با تکیه بر تفکر اشعری، تلاش میکردند اساس فلسفه را تضعیف و حتی ریشهکن کنند؛ زیرا در نگاه اشاعره، تعبد محض در دین باید محور باشد و تحلیلها و خوانشهای عقلی از دین، آنگونه که در فلسفه مشّاء رخ میداد را برنمیتابیدند. در نتیجه میکوشیدند فلسفه را از دین کنار بگذارند و نوعی دین تقلیدی و ایمانگرای محض را ترویج کنند که در آن عقل جایگاه شایستهای ندارد.
ذوالحسنی با بیان اینکه سهروردی در چنین شرایطی برای حفظ فلسفه اسلامی و برطرف کردن ضعفهای آن تلاش کرد، ادامه داد: شیخ اشراق نقطه ضعف فلسفه مشّاء را تهی بودن از دادههای قلبی و شهود میدانست. او شهود قلبی را بهعنوان یک منبع مهم شناخت مطرح کرد، اما در عین حال معتقد بود این شهود میتواند از فیلتر عقل عبور کند و با خوانش عقلی صورتبندی شود. در فلسفه اشراق، فیلسوف اشراقی حقیقت را شهود و مشاهده میکند و سپس آنچه را دیده است با زبان عقل برای دیگران بیان میکند. چون بیان او عقلانی و استدلالی است، کار او عرفان صرف نیست، بلکه فلسفه است؛ اما فلسفهای که از دادههای شهودی و قلبی بیبهره نیست و آن را در قالب برهان عرضه میکند.
وی تصریح کرد: این رویکرد باعث میشود فلسفه غنیتر شود و از مداقههای بیحاصل و نیز از خطاهایی که ممکن است از بیبهرگی از مشاهده حقیقت ناشی شود، پیراسته شود. شیخ اشراق با روش اشراقی خود، فلسفه را حفظ میکند، اما مبانی و روش آن را تغییر میدهد؛ به این معنا که هم فلسفه اسلامی را از رکود نجات میدهد و هم فلسفه را به عرفان نزدیک میکند.
عضو هیئت علمی دانشگاه زنجان ادامه داد: از این پس، عرفا دیگر تقابل میان عقل و عشق را به شکل پیشین دنبال نمیکنند، بلکه عقل اشراقی ، یعنی عقلِ منوّر به کشف و شهود را میپذیرند. در نتیجه هم عقل جایگاه خود را در عرفان بازمییابد و هم شهود قلبی جایگاه خود را در فلسفه پیدا میکند، بیآنکه میان این دو حوزه التقاطی رخ دهد؛ بلکه عرفان از فیلتر عقل میگذرد و در فلسفه بازخوانی میشود.
وی به کارکردهای امروز فلسفه سهروردی اشاره کرد و گفت: بازخوانی و ترویج فلسفه شیخ اشراق از چند جهت میتواند برای نسل جدید مفید باشد. نخست اینکه فلسفهای که از متن فرهنگ خود ما برخاسته، با هویت ما سازگارتر است. یک انسان شرقی میتواند با فلسفههای برآمده از فرهنگ شرقی ارتباط عمیقتری برقرار کند؛ در حالیکه فلسفههای غربی خاستگاه، دغدغهها و مسائل متفاوتی دارند. فلسفهای که از متن فرهنگ و هویت ما برخاسته باشد، میتواند پاسخگوی نیازهای هویتی و فرهنگی ما باشد؛ بهویژه فلسفه شیخ اشراق که در کنار فرهنگ اسلامی، تأکید خاصی بر فرهنگ ایرانی دارد و توجه ویژهای به ایران باستان نشان میدهد.
ذوالحسنی با تأکید بر اینکه سهروردی در فلسفه خود بستر گفتوگو میان حکمتهای مختلف را فراهم میکند، بیان کرد: شیخ اشراق همه فیلسوفان شرقی را به گفتوگو فرا میخواند و فلسفه خود را احیای حکمت اشراقی در شرق میداند؛ شرقی که میتواند یونان، چین، هند، بابل و ایران را شامل شود. این روش گفتوگو میان سنتهای فلسفی، الگویی ارزشمند است که سهروردی آن را مطرح کرد.
وی همچنین به شیوه بیان در آثار سهروردی پرداخت و گفت: یکی از روشهایی که شیخ اشراق برای بیان افکار فلسفی بهکار میگیرد، قصهگویی است. او قصههای متعدد فلسفی دارد و ادبیات فلسفیاش بسیار غنی و پربار است. این خط باید ادامه پیدا کند؛ جامعه ما به چنین قصههایی نیاز دارد. ممکن است ارتباطگیری با قصههای مبتنی بر فلسفه غرب برای بسیاری دشوارتر باشد، اما قصههای فلسفی شرق با هویت ما همگون است و میتواند نیازهای ما را در حوزه ادبیات فلسفی بهتر برطرف کند.
ایجاد مرکزی برای سهروردی ضروری بود
ذوالحسنی در ادامه، ایجاد بنیاد شیخ اشراق در شهر سهرورد را اقدامی خجسته توصیف کرد و افزود: این اتفاق بسیار لازم بود. همانطور که در همدان بنیاد ابنسینا را داریم، ایجاد چنین مرکزی در سهرورد نیز جای خود را داشت تا در کنار افتخاری که مردم شریف استان زنجان و بهویژه سهرورد به این عالم بزرگ دارند، این افتخار با عمق، شعور و خودآگاهی نسبت به این میراث همراه شود.
او با تأکید بر ضرورت حمایت مسئولان از فعالیتهای این مرکز، پیشنهاد کرد: در کنار مرکزیت بنیاد در سهرورد، بهتر است شعبهای نیز در شهر زنجان ایجاد شود؛ زیرا رفتوآمد پژوهشگران به سهرورد ممکن است برای همه میسر نباشد. در زنجان دانشگاه زنجان، گروه فلسفه، استادان فعال در فلسفه اسلامی و دانشجویان مقاطع کارشناسی تا دکتری حضور دارند و میتوانند از یک شعبه شهری برای دسترسی به منابع و انجام کارهای پژوهشی بهره ببرند. همچنین میتوان پایاننامهها و رسالهها را به سمت سهروردیپژوهی سوق داد و با حمایتهای مالی، پژوهشگران را تشویق کرد. حتی امکان راهاندازی مجلهای تخصصی در این حوزه وجود دارد و با فعال بودن مرکز، میتوان طرحها و پروژههای ملی جذب کرد و شبکهای از پژوهشگران را برای معرفی این فیلسوف بزرگ به جهان سامان داد.
شهر سهرود به قطب فلسفه و حکمت تبدیل میشود
در این راستا جعفر محمدی، مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان زنجان در گفتوگو با خبرنگار ایبنا از برنامهریزی برای ایجاد مرکز «سهروردیشناسی» در شهر سهرورد خبر داد و گفت: زمینی به مساحت پنج هکتار برای اجرای این پروژه فرهنگی اختصاص یافته و عملیات اجرایی آن بهزودی آغاز خواهد شد.
وی با بیان اینکه این مجموعه فعلاً با عنوان «مرکز سهروردیشناسی» شناخته میشود، اظهار کرد: زمینی در شهر سهرورد برای اجرای این طرح اختصاص داده شده که با همکاری دستگاههای مختلف به مرحله اجرا خواهد رسید و قرار است طی روزهای آینده این زمین بهصورت رسمی تحویل داده شود.
مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان زنجان با اشاره به ساختار اجرایی پروژه تصریح کرد: برای اجرای این طرح یک تفاهمنامه سهجانبه منعقد خواهد شد که بر اساس آن، تأمین زمین بر عهده ادارهکل راه و شهرسازی است، تأمین اعتبار از طریق وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و انجمن آثار و مفاخر فرهنگی کشور انجام میشود و اجرای پروژه نیز توسط بنیاد مسکن انقلاب اسلامی صورت خواهد گرفت.
وی درباره مراحل اجرایی طرح گفت: در فاز نخست، دو پروژه عمرانی در این مجموعه اجرا میشود که شامل احداث یادمان شیخ شهابالدین سهروردی به همراه محوطهسازی و همچنین ساخت یک ساختمان اداری ـ پژوهشی است که مجموع زیربنای آنها حدود دو هزار متر مربع خواهد بود.
محمدی ادامه داد: در مراحل بعدی نیز برنامههایی برای ایجاد زیرساختهای فرهنگی و پژوهشی دیگر از جمله کتابخانه تخصصی، پژوهشکده، مهمانسرا و سایر فضاهای مورد نیاز پیشبینی شده است که بهتدریج و در فازهای بعدی اجرا خواهد شد.
وی با اشاره به سابقه این زمین برای اجرای پروژه یادمان سهروردی یادآور شد: این زمین پیش از این نیز یک بار کلنگزنی شده بود اما به دلیل انجام نشدن تشریفات اداری و برخی تغییرات، روند اجرایی آن متوقف شده بود.
مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان زنجان افزود: تا همین اواخر تصور میشد این زمین متعلق به شهرداری سهرورد است، اما در جلسهای که اخیراً با حضور فرماندار شهرستان خدابنده برگزار شد مشخص شد که زمین از اراضی دولتی است و تعیین تکلیف آن باید از سوی ادارهکل راه و شهرسازی انجام شود.
وی با اشاره به اینکه در جلسهای که با حضور فرماندار شهرستان خدابنده برگزار شد، موضوع تعیین تکلیف زمین بهطور جدی پیگیری شد، عنوان کرد: در نهایت مشخص شد مساحت دقیق آن پنج هکتار است؛ در حالی که پیش از این اعداد مختلفی از جمله دو یا شش هکتار مطرح میشد. پس از مشخص شدن متراژ دقیق زمین، اقدامات لازم برای ثبت اطلاعات و دریافت مختصات دقیق آن در حال انجام است تا مراحل اداری و اجرایی پروژه با سرعت بیشتری دنبال شود.
محمدی با تأکید بر اهمیت اجرای این پروژه تصریح کرد: با توجه به جایگاه شیخ شهابالدین سهروردی در تکوین حکمت ایرانی و فلسفه اشراق، اجرای این پروژه از اهمیت بالایی برخوردار است و در صورت تحقق کامل آن، شهر سهرورد میتواند به یکی از قطبهای فلسفه و حکمت در کشور تبدیل شود.
وی افزود: این پروژه در سطح ملی مورد توجه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی قرار دارد و شخص وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی و همچنین مسئولان انجمن آثار و مفاخر فرهنگی کشور پیگیر اجرای آن هستند. خوشبختانه در سطح شهرستان نیز همه مسئولان از جمله امام جمعه، فرماندار، شورای شهر سهرورد و نماینده مردم در مجلس شورای اسلامی از این پروژه حمایت میکنند.
مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان زنجان با بیان اینکه شرایط مناسبی برای احداث این مجموعه فراهم شده است، ابراز امیدواری کرد: در صورت تکمیل مراحل اداری و تأمین اعتبارات، عملیات عمرانی این پروژه طی ماههای آینده بهطور رسمی آغاز شود.
وی در پاسخ به سوالی درباره کیفیت یادمان شیخ اشراق، گفت: بنیاد مسکن برای طراحی این مجموعه یک مسابقه ملی برگزار کرده، در این مسابقه طرحهای متعددی دریافت شد و پس از داوری، سه طرح برتر انتخاب و برای بررسی نهایی به انجمن آثار و مفاخر فرهنگی کشور ارسال شده است.
محمدی با اشاره به جایگاه تخصصی این انجمن ابراز کرد: در انجمن آثار و مفاخر فرهنگی جمعی از برجستهترین چهرههای حوزه فرهنگ، هنر و معماری کشور حضور دارند و با توجه به حساسیت موضوع، انتظار میرود طرح نهایی از نظر معماری و مفهومی در شأن شخصیت علمی و فلسفی شیخ اشراق باشد.
وی درباره تأمین اعتبار پروژه نیز اظهار کرد: اعتبارات این طرح بهصورت مرحلهای و از محل اعتبارات ملی تأمین خواهد شد و از آنجا که این پروژه در سطح ملی تعریف شده، تأمین منابع مالی آن نیز از طریق انجمن آثار و مفاخر فرهنگی و سازمان برنامه و بودجه کشور پیگیری میشود.
توسعه فعالیتهای علمی و فرهنگی سهروردیشناسی
مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان زنجان همچنین به برنامههای فرهنگی برای ترویج اندیشههای سهروردی اشاره کرد و گفت: یکی از اهداف اصلی این طرح، توسعه فعالیتهای علمی و فرهنگی در حوزه سهروردیشناسی است.
وی ادامه داد: در صورت راهاندازی این مرکز، کمیتههای مختلفی از جمله کمیته رسانه، فرهنگی، هنری و فضای مجازی فعالیت خود را آغاز خواهند کرد تا زمینه معرفی و ترویج اندیشههای شیخ اشراق در سطح جامعه فراهم شود.
محمدی افزود: فلسفه ذاتاً مفهومی پیچیده و تخصصی است، اما تلاش ما این است که با استفاده از روشهای مختلف، این اندیشهها را در سطوح مختلف جامعه معرفی کنیم؛ بهگونهای که هم اساتید و پژوهشگران حوزه فلسفه بتوانند از ظرفیتهای علمی آن استفاده کنند و هم عموم مردم با مفاهیم آن آشنا شوند.
وی با اشاره به برخی برنامههای در دست اجرا عنوان کرد: در این راستا اقداماتی برای تشویق فعالان حوزه تولیدات فرهنگی از جمله ساخت انیمیشن با محوریت زندگی، افکار و اندیشههای شیخ شهابالدین سهروردی در نظر گرفته شده است تا این مفاهیم به زبان سادهتر برای کودکان و عموم جامعه ارائه شود.
مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان زنجان تأکید کرد: تحقق این اهداف نیازمند همراهی رسانهها و مشارکت فعالان فرهنگی است تا اندیشههای فلسفه اشراق بیش از پیش در جامعه معرفی و مورد استفاده قرار گیرد.
رضا خواجهای، مدیرکل بنیاد مسکن انقلاب اسلامی استان زنجان نیز در مورد مجموعه سهرودیشناسی اظهار کرد: با توجه به اینکه زمینی برای اجرای این پروژه در اختیار بنیاد مسکن قرار گرفته، طی روزهای اخیر جلسهای برای بررسی روند تحویل زمین و مسائل مربوط به آن برگزار شد و موضوعات مرتبط در حال پیگیری است.
وی با اشاره به اینکه برای طراحی مجموعه یادمان شیخ اشراق از مشاوران و طراحان ملی استفاده شده و در همین راستا یک مسابقه طراحی در سطح ملی برگزار شد، عنوان کرد: در این مسابقه طرحهای مختلفی ارائه شد که در نهایت طرح برگزیده توسط هیئت داوران انتخاب و تأیید شد و اکنون طرح نهایی آماده اجرا است.
آغاز عملیات مجموعه سهروردشناسی به محض تحویل زمین
مدیرکل بنیاد مسکن انقلاب اسلامی استان زنجان تصریح کرد: به محض اینکه روند تحویل زمین نهایی و اعتبارات مورد نیاز تأمین شود، عملیات اجرایی پروژه آغاز خواهد شد.
وی با اشاره به جزئیات این طرح گفت: پروژه یادمان شیخ اشراق صرفاً شامل احداث یک ساختمان یا المان نیست، بلکه یک مجموعه کامل فرهنگی و عمرانی است که در آن المان یادمانی، محوطهسازی و ساختمان اصلی مجموعه پیشبینی شده است.
خواجهای با بیان اینکه همه فضاهای مورد نیاز در طراحی این مجموعه دیده شده و فرآیند طراحی کامل آن انجام شده است، خاطرنشان کرد: در قالب این پروژه، یک ساختمان کامل با زیربنایی در بیش از هزار و ۵۰۰ متر مربع احداث خواهد شد.
وی درباره زمان آغاز عملیات اجرایی پروژه نیز گفت: پس از تحویل رسمی زمین و انجام طراحیهای سازهای، عملیات ساخت مجموعه آغاز میشود.
مدیرکل بنیاد مسکن انقلاب اسلامی استان زنجان با تأکید بر تأثیر این پروژه در توسعه منطقه اظهار کرد: با توجه به اینکه این طرح در قالب یک پروژه ملی و با طراحی فاخر تهیه شده، قطعاً میتواند نقش مؤثری در رونق گردشگری منطقه ایفا کند.
مسئولان فرهنگی استان زنجان معتقدند راهاندازی این موسسه میتواند آغازگر فصل تازهای در سهروردیشناسی باشد؛ فصلی که در آن از ظرفیت رسانه، هنر، فضای مجازی و حتی تولیدات فرهنگی مانند انیمیشن برای معرفی فلسفه اشراق به نسل جدید استفاده خواهد شد.
اکنون با نهایی شدن مراحل اداری تحویل زمین و پیگیری تأمین اعتبارات ملی، سهرورد چشمانتظار آغاز پروژهای است که میتواند نام این شهر را بیش از گذشته در جغرافیای فرهنگی و فلسفی ایران برجسته کند.
نظر شما