غلامرضا زعیمی در گفت‌وگو با خبرنگاز خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در بندرعباس، با بیان اینکه شاید کمتر دریایی را در جهان چونان خلیج فارس بتوان پیدا کرد که مسائل آن پیچیده و درهم تنیده باشد، بیان کرد: آنگاه که اسطوره بُعد ناپیدای تاریخ را بر ما روشن و آشکار می‌سازد این اریتره است که پا به پای اساطیر ایرانی جان می‌گیرد و به بیکرانگی این دریای شگرف جان می‌بخشد. موجودی که از آسمان بر زمین فرو می‌آید و در دریا، با کالبدی از ماهی و سر و دستان آدمی هستی می‌یابد. همانگونه که در پیکره‌های سر درب پارسه کالبد اسب و سر انسان هخامنشی بر جای مانده است.

وی ادامه داد: اسطوره ناپیدای شگرف و شگفت انگیز تاریخ است که به بنیادی ترین پرسش آدمی در مورد پیدایش جهان و آغاز هستی پاسخ می‌گوید و ممکن است در باور امروزیان نگنجد. اما اسطوره، راه خود را اینگونه پیموده تا به سپیده دمان تاریخ رسیده و سرانجام در آن محو شده است.

وی اضافه کرد: در روزگار مادها، اریتره سر از تاریخ در می‌آورد و او که فرزند پارسه خوانده شده و در کار پرورش مادیان در جایی در ساحل خلیج فارس است بر اثر حمله یوز یا شیران درنده به دریا می‌زند و خود را به جزیره‌ای می‌رساند که چون آن‌جا را آباد و سرسبز می‌بیند، دژی محکم در آن بنا می‌نهد و با دعوت از هم تبارانش و بنیان نهادن نظام حکمرانی سیطره خود را اندک اندک بر همه سواحل و کرانه‌های خلیج‌فارس برقرار می‌سازد و تا آن‌جا که می‌تواند پیش می‌رود.

این پژوهشگر هرمزگانی افزود: از روایت هرودت گویاست که سرتاسر دریای هند و دریای سرخ را درنوردیده، زیرا که پدر تاریخ همه این دریاها را برگرفته از نام وی دریای اریتره می‌نامد. بنابراین اسطوره پژوهان بنیان اسطوره را از آن تمدن‌های کهن می‌دانند و آن‌گاه که سخن از تمدن به میان است بحر علم و دانایی به خروش می‌آید و با هنر آرام می‌گیرد.

این نویسنده در ادامه توضیح داد: اندیشیدن، بنیان نهادن دژ، ایجاد ناوگان دریایی، کاوشگری، دانش ستاره شناسی، دریا شناسی، نام‌گذاری جهات و انواع بادها و آموختن فنون دریانوردی، بازرگانی و تجارت بحری و بری و ... همه در این اسطوره پنهانند و دریا نیز رمز آلود است.

وی همچنین تشریح کرد: در امتداد اسطوره و تاریخ افسانه دریاها در کل مردمان خلیج فارس شکل می‌گیرد و اینگونه است که در ابتدا گفته شد، هیچ دریایی چون خلیج فارس اینگونه نیست. پیوند دریا و مردمانش که پشت به خشکی و رو به دریا دارند به امید آمدن زورق های رزق و روزی و مسافرانی که آمدنشان پایان انتظارهای عاشقانه است.

زعیمی بیان داشت: هر لنجی که از این دریا گذشته علاوه بر کالای ایرانی و هند و چین و آفریقایی، باری از دانش و فرهنگ نیز با خود برده است. از دین و معنویت گرفته تا زبان و موسیقی و شعر و باورها و آداب و سنن که خلیج فارس کانون همجوشی و همگرایی همه آن‌ها بوده است.

این استاد دانشگاه عنوان کرد: در دوره کشاورزی به دامداری شهرهای مناطق مختلف ایران رونق گرفت اما بزودی شهرهای ساحلی و جزیره ای خلیج فارس که از خطر حملات متعدد به فلات ایران در امان و امنیت بودند با توسعه تجارت بحری و بری رونق گرفتند و از لیان تا سیراف و سپس کیش، قشم و هرموز قدیم و جدید در حوزه خلیج فارس به شهرت رسیدند.

وی با تاکید بر اینکه اینک نوبت تمدن در حوزه دریایی ایران بود که به‌عنوان‌ گلوگاه تنفسی به فلات ایران روح بخشد، عنوان داشت: جزیره کیش با پشتوانه دو بندرکُنگ و لِنگه با صید و تجارت مروارید برتری تجاری و اقتصادی را بدست گرفتند. هر آن‌چه مروارید نشان دوره ماد و هخامنشی و زینت تاج پادشاهان و گردن آویز شهبانوان ایرانی است، همان دُرّ ممتاز خلیج فارس است که از خلیج فارس تا دل پایتخت‌های باستانی ایران راه پیموده است.

مولف هرمزگانی در این مورد نیز گفت: توسعه ابزار ساده اما موثر صید و تراشکاری و سفتن مروارید و رواج کارگاه‌های متعدد نشان از توسعه دانش و هنر ایرانی در میان ساکنان خلیج فارس دارد. علم و دانش آمیخته با هنر پا به پای هم رشد می‌نمودند که نمود آن در لنج سازی و ساخت بناهای متعدد که دیگر در تاریخ کمتر نشانی از آن‌ها هست توسعه می یافت. دانش ریاضیات، اختر شناسی و انواع محاسبات مورد نیاز دریانوردی به اوج خود می‌رسیدند و رشد این دانش‌ها حجم و سرعت ناوگان دریایی را افزون می‌ساخت. بندر کُنگ که از رونق تجارت مروارید کیش و لِنگه جان گرفته بود دانش و هنر لنج سازی و دریانوردی را رونق داد. به حدی که کیش توانست گوی سبقت را از سیراف برباید. چرا که با تغییراتی که در سازه و بادبان لنج های کُنگی ایجاد شد سرعت آن‌ها در دریاها بالاتر رفت و بازرگانان این منطقه می‌توانستند زودتر کالای خود را به هند و چین و آفریقا برسانند و بعد فروش دوباره این مسیر را طی کنند و پیش از آمدن بازرگانان سیراف، کنترل بازار را بدست گیرند و اینگونه دست برتر را در تجارت دریایی بدست آورند.

وی با عنوان اینکه بر آمدن ملوک هرموز، عصر طلایی رونق و تجارت را در خلیج فارس رقم زد، افزود: موقعیت ساحلی خلیج فارس در فاصله دو خور تیاب و آذینی فرصت تاریخی از آن محمد درمکوب، بنیان گذار هرموز کهنه نهاد که از این منطقه و در ادامه سنت تاریخی اساطیری که اریتره بنیان نهاده بود همه میرات دریایی ایران را به خدمت گرفت و نظام حکمرانی نوینی را پی نهاد که از سده پنجم تا یازدهم هجری قمری یکه تاز تجارت دریایی در خلیج فارس و دریاهای دور دست بود و سیاست تعامل در حکمرانی سیاسی آنان را به برجسته ترین حکومت محلی ایرانیان در این ادوار مبدل ساخت.

زعیمی ادامه داد: ماندگاری هرموزی ها در خواستگاه ساحلی و سپس بنیانگذاری شهر تجاری در جزیره هرموز حاصل خِرد و سیاست ورزی حکمرانانی است که مشق حکمرانی شایسته را در لابلای تاریخ ایران آموختند و با تمرکز بر تجارت دریایی و توجه به دانش‌ها و علوم و فنون مختلف سیادت خود بر دریاها را شکل دادند.

این محقق حوزه تاریخ از راه تاریخی ادویه در دریا و خشکی جزیره کوچک هرموز گفت که این جزیره را به یکی از باشکوه‌ترین شهرهای جهان تبدیل نمود و اضافه کرد: این شهرت جهانی شد و وصف آن در سفرنامه و سیاحت نامه‌های مسلمانان و بیگانگان آمده است.

وی ادامه داد: همه اضلاع و ارکان تمدن دریایی در پس سده‌ها حکمرانی شایسته و بایسته هرموزیان رونق یافت. از خواجه ایاز گرفته تا خواجه عطا ساختار دیوانسالاری حکمرانی هرموز را توسعه دادند، حکمرانان هرموز برای توسعه تجارت سیاست تساهل و تعامل با حکمرانان ایران زمین و نیز هند و چین و آفریقا را در پیش گرفتند. لازمه رونق تجارت، امنیت بود که هرموزیها چه در مدل شهرسازی و چه دفع خطر حمله بیگانگان رعایت کردند و حتی مانع حمله مغولان به قلمرو پسکرانه ای، کرانه ای و دریایی خود شدند.

این استاد تاریخ بیان کرد: میراث حسین بن موسی هرموزی در ریاضیات و محاسبات و اختر شناسی، توسط خواجه نصیر الدین توسی در ایجاد رصدخانه مراغه مورد استفاده قرار گرفت، شاهنامه تورانشاهی در رزم، پنجه در پنجه شاهنامه فردوسی نهاد و گنجه جرون همپای خمسه نظامی گنجوی نقل بزم های هرموز شد. شیخ محمود اقصارانی عارف بزرگ شده نهم قمری جای خالی عرفان ایرانی را با اقامت در جزیره هرموز پر کرد. ثروت سرشار راه ادویه و شکوه هرموز توجه جهانیان را به این شهر جلب کرد و خاک هرموز مهر تاییدی بر اصالت کالاهایی بود که به بازارهای اروپا راه پیدا کرده بود. اینگونه بود که هرموز نگین انگشتری جهان خوانده شد و میلتون در بهشت گمشده به وصف و ستایش آن پرداخت.

زعیمی عنوان کرد: اروپا که پس از حمله اسکندر مقدونی به ایران و آمدن نئارک دریاسالار مقدونی قرن‌ها از دستیابی به خلیج فارس عاجز مانده بود با برآمدن عصر استعمار گام‌هایش را استوار کرد که بر گلوگاه‌های اقتصاد دریایی جهان دست یابد. حماسه هرموز در مواجهه با استعمارگران اگر چه به شکست انجامید اما بارها تکرار شد و نقش خواجه عطا و ساکنان خلیج فارس و تنگه هرموز در تاریخ به یادگار مانده تا روزی این معلم، درس‌های خود را به نوباوگانش بیاموزد.