سرویس دینواندیشه خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) الهام عبادتی: کتاب «بومشناسی اجتماعی تابآوری» با عنوان انگلیسی The Social Ecology of Resilience نوشته روانشناس و نظریهپرداز کانادایی مایکل اونگار یکی از مهمترین آثار در بازتعریف تابآوری در علوم اجتماعی و روانشناسی معاصر است. این کتاب نقطه عطفی در گذار از نگاه فردمحور به تابآوری، به یک نگاه اکولوژیک و اجتماعی محسوب میشود؛ نگاهی که تابآوری را نه یک ویژگی درونی افراد، بلکه نتیجه تعامل فرد با محیط اجتماعی، فرهنگی و نهادی میداند.
نقد تابآوری فردمحور
اُونگار در برابر نگاه رایج روانشناسی که تابآوری را «ویژگی شخصیتی» یا «توان درونی افراد برای مقابله با سختیها» تعریف میکند، موضعی انتقادی دارد. او استدلال میکند که این نگاه فشار بحران را بر دوش فرد میگذارد، ساختارهای اجتماعی را نادیده میگیرد و نابرابریها را طبیعی جلوه میدهد. در نتیجه، فردی که در شرایط سخت تاب نمیآورد، بهعنوان «ضعیف» تلقی میشود، در حالی که ممکن است مسئله در ساختار اجتماعی باشد نه در فرد.
تابآوری بهعنوان تعامل فرد و محیط
مفهوم مرکزی کتاب «بومشناسی اجتماعی تابآوری» است. منظور اونگار این است که تابآوری در خلأ شکل نمیگیرد، بلکه نتیجه تعامل چندلایه میان فرد، خانواده، جامعه محلی، نهادهای اجتماعی و فرهنگ است. در این نگاه، تابآوری یک «فرآیند» است نه یک «ویژگی ثابت».
مفهوم «منابع تابآوری» (Resilience Resources)
اُونگار یک مفهوم کلیدی معرفی میکند: منابع تابآوری. این منابع شامل چیزهایی هستند مثل حمایت اجتماعی، دسترسی به خدمات، امنیت اقتصادی، هویت فرهنگی و فرصتهای مشارکت اجتماعی. نکته مهم این است که این منابع در جامعه بهصورت برابر توزیع نشدهاند. بنابراین، تابآوری نیز بهصورت برابر شکل نمیگیرد.
تابآوری و قدرت
یکی از نکات مهم کتاب این است که تابآوری همیشه خنثی نیست. او نشان میدهد که: برخی افراد و گروهها به منابع بیشتری دسترسی دارند، برخی دیگر در حاشیه هستند و کمتر امکان سازگاری دارند. در نتیجه، تابآوری به یک مسئله قدرت و نابرابری اجتماعی تبدیل میشود. این تحلیل، مستقیم وارد گفتوگوی نظری با آثار جامعهشناسانی مانند اولریش بک میشود که ریسک و آسیبپذیری را نیز نابرابر میدانند.
تابآوری بهعنوان ظرفیت انطباق، نه بازگشت
در نگاه سنتی، تابآوری یعنی «بازگشت به حالت قبل از بحران». اما اونگار این تعریف را ناکافی میداند. او میگوید: جوامع و افراد همیشه به حالت قبلی برنمیگردند، بلکه ممکن است «تغییر مسیر» بدهند و شکل جدیدی از زندگی اجتماعی بسازند، بنابراین تابآوری میتواند شامل تغییر، تحول و بازآفرینی اجتماعی باشد، نه فقط بازگشت.
بومشناسی اجتماعی: نگاه چندسطحی به بحران
یکی از نوآوریهای مهم کتاب، نگاه اکولوژیک است. در این مدل فرد در مرکز نیست، جامعه نیز بهتنهایی تحلیل نمیشود و بلکه «شبکهای از روابط» تحلیل میشود. این نگاه کمک میکند بفهمیم چرا دو فرد یا دو جامعه در برابر بحران یکسان، واکنشهای کاملاً متفاوتی دارند.
تابآوری و سیاست اجتماعی
اُونگار تأکید میکند که سیاستگذاری عمومی نقش مهمی در شکلگیری تابآوری دارد. اگر خدمات اجتماعی ضعیف باشند، آموزش و سلامت نابرابر باشد یا حمایت نهادی وجود نداشته باشد تابآوری کاهش پیدا میکند، حتی اگر افراد از نظر روانی قوی باشند. بنابراین در این کتاب تابآوری در سطح تجربه زیسته، خانواده، جامعه و نهادها بررسی می شود. کتاب مایکل اونگار نشان میدهد که تابآوری نه یک ویژگی فردی ثابت، بلکه یک فرآیند اجتماعی-اکولوژیک است که در تعامل میان فرد، جامعه و نهادها شکل میگیرد. در این نگاه، بحرانها فقط آزمون توان فرد نیستند، بلکه آزمون کیفیت محیط اجتماعیاند. بنابراین، تابآوری بدون عدالت اجتماعی، دسترسی برابر به منابع و حمایت نهادی قابل فهم نیست.
منابع
• Ungar, M. (۲۰۱۱). The Social Ecology of Resilience. Springer
• Ungar, M. (۲۰۰۸). Resilience across cultures
• Bronfenbrenner, U. (۱۹۷۹). Ecological Systems Theory
• Rutter, M. (۱۹۸۷). Psychosocial resilience
نظر شما