سرویس تاریخ خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- آناهید خزیر: کتاب «پویایی هویت و میراث ناملموس زرتشتیان» تالیف مریم پهلوان شریف به همت مرکز معرفی فرهنگی پژوهشگاه میراثفرهنگی و گردشگری چاپ و منتشر شد. این کتاب مطالعهای مردمشناختی در استانهای تهران و یزد توسط مریم پهلوان شریف به نگارش درآمده است.
بازتعریف هویت در جامعه زرتشتی ایران
این کتاب، مطالعهای مردمشناختی و میدانی درباره سازوکارهای حفظ و بازتعریف هویت در جامعه زرتشتی ایران است. این پژوهش با تمرکز بر دو استان تهران و یزد، مؤلفههای میراث فرهنگی ناملموس، از آیینها و باورها تا پوشش سنتی و خاطره جمعی را واکاوی میکند. این اثر بهطور خاص به بررسی مواردی از میراث ناملموس میپردازد که در معرض خطر فراموشی قرار دارند. یافتههای این کتاب نشان میدهد که این جامعه چگونه هویت خود را در تقابل با جهان مدرن و درون بافت جامعه بزرگتر ایرانی تداوم بخشیده است.
کتاب «پویایی هویت و میراث ناملموس زرتشتیان» به بررسی عمیق فرهنگ زرتشتی ایران، در بافت دوگانه جغرافیایی-فرهنگی شهر تهران (به عنوان مرکزی مدرن و پراکنده) و استان یزد (بهعنوان خاستگاهی تاریخی و متمرکز) میپردازد. این پژوهش با بهرهگیری از رهیافت مردمشناختی، در پی واکاوی پرسشی اساسی است که هویت قومی زرتشتیان در مواجهه با چالشهای جهان مدرن چگونه بازتعریف، بازتولید و تداوم مییابد و میراث فرهنگی ناملموس بهعنوان عنصری کلیدی در این فرایند چه نقشی ایفا میکند. مطالعه حاضر با استفاده از روششناسی کیفی و با تکیه بر تکنیکهای میدانی همچون مشاهده مشارکتی در آیینها، محافل و نهادهای زرتشتی و نیز مصاحبههای عمیق با سیف متنوعی از (راویان) شامل موبدان، پیشکسوتان، جوانان، والدین، فعالان فرهنگی و غیره در هر دو منطقه انجام شده است.
اصول سهگانه پندار نیک، گفتار نیک و کردار نیک
کتاب در سه فصل تنظیم شده است. فصل نخست به کلیات پرداخته و چگونگی مراحل تحقیق را شرح داده است. فصل دوم یافتههای پژوهش نام دارد و در چهار بخش به آیینها و عناصر فرهنگی، قصههای آیینی، عناصر نمادین، اماکن مذهبی و فرهنگی فرهنگ وقف (دادودهش) پرداخته است. آیینهای شادمانی، آیین هیرومبا، آیین سدره پوشی، سفرههای نذری و جایگاه قصههای آیینی در انتقال میراث ناملموس، پوشاک سنتی بانوان زرتشتی، اصول سهگانه پندار نیک، گفتار نیک و کردار نیک در دین و فرهنگ زرتشتی، هفتنماد فروهر، آتشکده، آدریان، پیرانگاهها، کوشک ورجاوند، جایگاه نیکوکاری و بخشش در دین زرتشتی، خیرات برای درگذشتگان، قوانین مربوط به وقف در فرهنگ زرتشتیان و... از جمله مواردی است که در این کتاب به آنها اشاره شده است.
فرهنگ زرتشتی تاثیرگذار بر تاریخ تمدن ایرانیان باستان
زرتشتیان به عنوان پیروان یکی از کهنترین ادیان نظام یافته جهان، نمادی از پیوند عمیق میان انسان طبیعت و الوهیت هستند. پیروان این کیش که بر اصول بنیادین «پندار نیک، گفتار نیک، کردار نیک» استوار است در مقابل آتش به نماد نور و پاکی، آیینهای مذهبی و فرهنگی خود را به جا میآورند. فرهنگ زرتشتی نه تنها بر تاریخ تمدن ایرانیان باستان تاثیرگذار بوده است بلکه ریشه بسیاری از باورها و آداب ایرانیان معاصر را در خود نهفته دارد. با این حال در دوران پس از اسلام زرتشتیان به عنوان یک اقلیت دینی با چالشهای فراوانی روبهرو شدند که هویت فرهنگی و مذهبیشان را به آزمون کشید. امروزه جامعه زرتشتی ایران با جمعیت تقریبی حدود ۲۵ هزار نفر، عمدتاً در شهرهای یزد و کرمان متمرکز است اما مهاجرتهای گسترده دهههای اخیر به تهران، این جامعه را به یک شبکه پویا و چندلایه تبدیل کرده است. استان یزد به عنوان کانون زرتشتیان در ایران، با زیارتگاههای تاریخی و آیینهای محلیاش، نماد حفظ سنتهای کهن است، در حالی که پایتخت به عنوان یک کلانشهر مدرن عرصهای برای بازسازی و تحول هویت زرتشتی فراهم آورده است.
این کتاب با عنوان مطالعه مردمشناسی پویایی هویت و میراث ناملموس زرتشتیان در استانهای یزد و تهران بر آن است تا از منظر مردمشناسی، پویایی هویت این جامعه را در بستر دو شهر متمایز بررسی کند. تمرکز اصلی بر «میراث ناملموس» است؛ مفهومی که توسط یونسکو در سال ۲۰۰۳ به عنوان بخشی از کنوانسیون حفاظت از میراث فرهنگی ناملموس تعریف شد و شامل سنتهای شفاهی آیینهای نمایشی، دانشهای سنتی، صنایع دستی و غیره است. در میان زرتشتیان این میراث نه تنها ابزار حفظ هویت است. بلکه پلی میان گذشته و حال میسازد. با این حال در مواجهه با مدرنیته، جهانیسازی و فشارهای اجتماعی این عناصر در حال تحول هستند و هویت زرتشتی را به یک مفهوم «پویا» تبدیل کردهاند، بنابراین چگونگی انتقال میراث ناملموس به نسلهای جوان همانگونه که در مطالعات مردمشناختی اخیر مانند پژوهشهای پژوهشکده مردمشناسی پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری بر آن تاکید شده است، اهمیتی خاص مییابد.
تمرکز بر محلههای سنتی زرتشتینشین و زیارتگاهها
پویایی هویت زرتشتی در این دو شهر در بستر چالشهای اجتماعی و فرهنگی رخ میدهد. مهاجرت به تهران هرچند فرصتهای اقتصادی و اجتماعی فراهم میکند، اما منجر به تضعیف پیوندهای سنتی و خطر فراموشی میراث ناملموس میشود. میراث ناملموس در این میان کلیدی برای مقاومت و احیا است. بر اساس کنوانسیون یونسکو، این میراث در بردارنده عناصری مانند موسیقیهای مذهبی، داستانگوییهای شفاهی، پوشاک و خوراکهای سنتی و غیره میشود. در فرهنگ زرتشتی، این عناصر نه تنها هویت فردی و قومی را تقویت میکنند بلکه به حفظ هویت ملی ایران یاری میرساند، همان گونه که پژوهشهای پژوهشکده مردمشناسی بر آن تأکید دارند، این کتاب بر آن است تا نشان دهد چگونه این میراث در پویایی هویت فرهنگی از یک ابزار حفظ به یک نیروی بقاء تبدیل شده است.
این پژوهش بر اساس پرسشهایی کلیدی پیش میرود میراث ناملموس چون آیینها، قصهها، پوشاک و غیره چگونه به عنوان ابزاری برای باز تعریف هویت عمل میکند؟ میراث ملموس چون اماکن مذهبی و وقفیات چه نقشی در انتقال میراث ناملموس ایفا میکنند؟ چه تفاوتهایی میان جوامع سنتی یزد و مهاجران تهرانی است و چگونه این تفاوتها بر انتقال نسلها اثر میگذارد؟ این پژوهش بر پایه روششناسی کیفی در مردمشناسی استوار است. مطالعه میدانی در استان یزد (با تمرکز بر محلههای سنتی زرتشتینشین و زیارتگاهها) و تهران (با تاکید بر انجمن زرتشتیان و خانواده های مهاجر) انجام شده است. ابزارهای جمعآوری داده شامل مشاهده مشارکتی، مصاحبههای عمیق (از نسلهای مختلف) و تحلیل اسناد شفاهی و تصویری است و اخلاق، تحقیق با رعایت محرمانگی و رضایت آگاهانه رعایت شده است.
زرتشتیان پیروان یکی از کهنترین ادیان نظام یافته جهان
جامعه زرتشتی ایران به عنوان یکی از کهنترین جوامع مذهبی و فرهنگی ایران حافظ گنجینهای غنی از میراث ناملموس است. این میراث که در قالب آیینها و مراسم دانش سنتی، موسیقی هنر و غیره تجلی مییابد هویت جمعی این قوم را طی هزاران سال تشکیل داده است. آیین و باورها جزء عناصر جداییناپذیر فرهنگها به شمار میروند که فرهنگشناسان آن را به همراه ترانهها، مثلها، قصهها، شوخیها، لطیفهها و پندارها در زیر گروه ادبیات شفاهی دستهبندی میکنند که سینه به سینه، نسل به نسل و از والدین به فرزندان انتقال پیدا میکند. آیینها در واقع قاعده و هنجارهایی است که هر جامعه بر اساس اساطیر و گذشته خود به گونهای خاص آن را اجرا میکند.
میتوان گفت آیینها همان قواعد زندگی بشر در ادوار دور هستند که در گذر تاریخ خود را با شرایط اجتماعات گوناگون تطبیق داده و از نسلهای گذشته به ما رسیدهاند که در حین گذار از این مسیر تاریخی تفکر بشر را از جهان و هستی نشان میدهند و در هر دورهای این بینش میتواند متفاوت باشد. به طور کلی آیین بنیانی نمادین از ارزشهای فرهنگی یک جامعه است. آیینها از اسطورهها و باورهای معنوی و عینی مردم در طول تاریخ تأثیر میگیرند.
آداب و آیینهای زرتشتیان جزئی از هویت و میراث ناملموس
در جهان معاصر و به ویژه در چند دهه اخیر این میراث ناملموس با چالشها و تهدیدهای جدی و بی سابقهای روبهرو شده است که بقا و تداوم آن را در معرض خطر قرار داده است. مهمترین این چالشها شکاف بین نسلها و مشکل انتقال این میراث به نسل جوان زرتشتی است. این مسئله در دو بافت جغرافیایی و اجتماعی متفاوت اما مرتبط یعنی شهرهای یزد به عنوان هسته اولیه و سنتی جامعه زرتشتی با بافت مذهبی و سنتی متمرکز و تهران به عنوان مرکز جدیدتر با بافت شهری مدرن و پراکنده نمودی ویژه مییابد.
گستردگی و نفوذ روز افزون رسانههای جمعی مدرن و محصولات آن به عنوان برجستهترین دستاوردهای جهان صنعتی و فناوریهای فرهنگی و ارتباطی پرنفوذ همه پدیدهها و عناصر فرهنگی را به گونههای مختلف پوشش داده است. نقش بارز رسانهها، در عصر کنونی و اطلاعرسانی پیرامون موضوعات اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و غیره سعی میکنند الگوهای نوینی را به جوامع وارد کنند تا جایگزین فرهنگها و ارزشها و الگوهای سنتی شوند کم و کیف این ارتباط و آثار و نتایج حاصل از آن پرسشها و مباحث مهمی را چون چگونگی مواجهه جوامع بومی و سنتی با غلبه عصر ارتباطات و تحولات گریزناپذیر اجتماعی و فرهنگی به میان کشیده است. از این رو چالشهای بسیاری را نیز پیش روی جوامع سنتی و نحوه انتقال عناصر میراث ناملموس به نسل جوان قرار داده است آداب و آیینهای زرتشتیان جزئی از هویت و میراث ناملموس آنها است که با توجه به رویارویی با جامعه مدرن از این قاعده مستثنی قرار نگرفته و چگونگی انتقال آن به کودکان و نسلهای جوان مورد اهمیت قرار گرفته است.
آیینهایی که از گذشته تاکنون در جامعه زرتشتیان پویا و زنده است
در این کتاب چگونگی انتقال میراث ناملموس به نسلهای جوان در میان زرتشتیان در قالب مباحث زیر مورد شناخت و بررسی قرار گرفته است. مبحث نخست، به بیان برخی از آیینهایی اختصاص دارد که از گذشته تاکنون در جامعه زرتشتیان پویا و زنده است و هم اکنون برخی به صورت سنتی و برخی دیگر به صورت گردهماییهای بزرگ با توجه به تغییرات جامعه سنتی و مطابق با جامعه شهری مدرن برگزار خواهند شد و از این جهت که میتوانند آثار عمیقی بر سایر اعمال فرهنگی و انتقال میراث ناملموس به نسلهای بعد بگذارند، مورد اهمیت قرار گرفته است.
مبحث دوم به بررسی برخی از سفرههای نذری و نقش کلیدی عنصر قصه که یکی از مهمترین کارکردهای آن، انتقال میراث ناملموس به نسلهای جوان است پرداخته میشود. مبحث سوم به دو عنصر نمادین در میان زرتشتیان و اهمیت هر یک در انتقال میراث ناملموس اختصاص دارد. در این بخش استفاده از پوشاک سنتی و جزئیات نمادین آن نقش و جایگاه نگاره فروهر در دین و فرهنگ زرتشتی مورد بررسی قرار گرفته است. در مبحث چهارم ابتدا اماکن مذهبی و فرهنگی مختص به جامعه زرتشتیان معرفی میشود سپس کار کرد فرهنگ زیارت نقش و کار کرد هر یک از این اماکن در چگونگی انتقال میراث ناملموس به نسلهای جوان با توجه به تغییراتی که در مواجهه با شهرنشینی و تمایل به تجددگرایی روی داده است، از منظر مردمشناسی بررسی شده است.
پایبندی زرتشتیان ایرانی به عناصر فرهنگی و برگزاری آداب و رسوم
مبحث آخر جایگاه فرهنگ وقف در میان زرتشتیان را مورد بررسی قرار میدهد. آنچه که با اصطلاح نیکوکاری در بین ادیان دیگر شهرت دارد در آیین زرتشت «داد و دهش» نامیده میشود دین زرتشتی در این راستا اهتمام وافری به این آموزه مهم داشته و همواره به پیشکش داد و دهش به ارزانیان (نیازمندان) و بند مال (وقف) توجه کرده است. این داد و دهش در فرهنگ زرتشتیان به صور مختلف، جلوهگر شده است و از منظر مطالعات مردمشناختی اهمیت بالایی در انتقال میراث ناملموس به نسلهای جوان دارد.
میراث فرهنگی ملموس و ناملموس، پشتوانه تاریخی و فرهنگی هر قوم و ملت است. علیرغم پایبندی زرتشتیان ایرانی به عناصر فرهنگی و برگزاری آداب و رسوم زرتشتی، جامعه زرتشتیان در ادوار مختلف تاریخ دچار فراز و فرودهای بسیاری بوده است. امروزه در میان نسلهای جدید، به دلایل بسیاری چون تمایل به تجددگرایی و زندگی شهرنشینی و در پی آن مهاجرت عظیم به شهرهای بزرگ و کشورهای دیگر و تغییر سبکهای زندگی، پایبندی در پاسداشت این میراث کمرنگ شده است. به نظر میرسد در سالهای نه چندان دور، شاهد جمعیت محدودی از برگزارکنندگان آیینهای اصیل زرتشتی، بهعنوان یکی از اقوام کهن ایرانی باشیم و اکنون با پدیده فرهنگ در خطر مواجه هستیم.
کتاب «پویایی هویت و میراث ناملموس زرتشتیان» تالیف مریم پهلوان شریف در ۱۳۲ صفحه و قیمت ۲۳۰ هزار تومان به همت مرکز معرفی فرهنگی پژوهشگاه میراثفرهنگی و گردشگری چاپ و منتشر شد. این کتاب مطالعهای مردمشناختی در استانهای تهران و یزد توسط مریم پهلوان شریف به نگارش درآمده است.
نظر شما