سرویس هنر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا): انیمیشن «آملی کوچک» که اخیراً توجه منتقدان و مخاطبان سینمای هنری را به خود جلب کرده، اثری است که به صراحت خود را وامدار زندگینامه «آملی نوتومب»، نویسنده مشهور بلژیکی، معرفی میکند. این انیمیشن روایتی استعاری از رنجهای کودکی، تنهایی و کشف هویت در کودکی را ارائه میدهد.
آملی نوتومب در آثارش کودکی خود را در ژاپن روایت کرده است. او دختر یک دیپلمات بلژیکی بود که سالهای شکلگیری شخصیتش را در ژاپن گذراند و بعدها در آثارش از فشارهای فرهنگی، تنهایی و رابطهاش با پدر و محیط مدرسه نوشت.
سایه سنگین خاطرات جنگ
انیمیشن «آملی کوچک» ساخته میلیس والاد و لیان چو هان، برخلاف آنچه از عنوانش برمیآید، نه یک اقتباس خطی از زندگینامه آملی نوتومب که نوعی بازآفرینی حسی از دوران کودکی او در ژاپن دهه ۱۹۶۰ است. فیلم با ظرافت تمام از کلیشههای بیوگرافیک فاصله میگیرد و به جای روایت وقایع، فضای وجودی یک کودک بلژیکی را در دل طبیعت ژاپن و در سایه سنگین خاطرات جنگ بازمیسازد.
نکته قابل تأمل آنکه اثر به جای تمرکز بر وجه خودزندگینامهپردازانه آثار نوتومب به سراغ لایههای فروخوردهتری از تجربه کودکی او رفته است؛ زیستن در سرزمینی که زخمهای جنگ جهانی دوم و بمبارانها هنوز بر پیکر طبیعت و روان مردمش باقی است و بزرگ شدن در میان شگفتیهایی که همزمان میتوانند شفابخش و هراسانگیز باشند.
پرهیز از زرق و برق
«آملی کوچک» در فرم خود انیمیشنی است متفاوت. کارگردانان آن با بهرهگیری از تکنیکهای دستساز و پرهیز از سه بعدیسازی پرزرق و برق امروزی، فضایی را خلق کردهاند که هم به انیمههای کلاسیک ژاپنی ارجاع میدهد و هم امضایی اروپایی دارد.
کمگویی دیالوگ یکی از ویژگیهای انیمیشن است. فیلم دیالوگها را به حداقل میرساند و ارتباط آملی کوچک با جهان پیرامونش از طریق نگاه، لمس و سکوت شکل میگیرد. این سکوت، هم روایتگر غربت زبانی یک کودک بلژیکی در ژاپن است و هم ارجاعی به ناتوانی زبان در برابر زخمهای تاریخی.
در این انیمیشن، طبیعت ژاپن مثل باران، جنگلهای بامبو، کوههای پوشیده از مه ک معابد کهن فقط پسزمینه نیستند و کارگردانان با قاببندیهای شاعرانه، طبیعت را به کنشگری فعال تبدیل میکنند که هم مایه حیرت و شگفتی دخترک است و هم یادآور خشونتی که روزی این سرزمین را لرزانده.
پالت رنگی فیلم میان سبزهای زنده طبیعت و خاکستریهای سوخته خاطرات جنگ در نوسان است. این دوگانگی رنگی، هسته مرکزی روایت را تشکیل میدهد، شگفتی در کنار زخم.
تأملی درباره نسل پس از جنگ
مهمترین دستاورد «آملی کوچک» آن است که از روایت کودکی یک نویسنده فراتر میرود و به تأملی درباره نسل پس از جنگ تبدیل میشود.
فیلم هیچ صحنه مستقیمی از جنگ نشان نمیدهد اما حضور آن در همهجا احساس میشود مثل نگاه پیرزنی که پسرش را در جنگ از دست داده. آملی کوچک با چشمان کودکانه خود این زخمها را میبیند اما نمیتواند نامی بر آنها بگذارد. این همان نقطهای است که فیلم به عمق تجربه زیستن در سرزمینی با تاریخ تروماتیک راه مییابد.
انیمیشن به زیبایی نشان میدهد که چگونه برای یک کودک، شگفتیهای طبیعت میتوانند با هراس از ناشناختهها و بازماندههای جنگ درآمیخته شوند.
بیگانه میان دو فرهنگ
آملی نه کاملاً به جهان ژاپنی تعلق دارد و نه میتواند به ریشههای بلژیکی خود بچسبد. این بیگانگی دوگانه، که در زندگی واقعی نوتومب بعدها به منبع طنز و نقد اجتماعی تبدیل شد، در این انیمیشن با لحنی غمزده و دروننگرانه روایت میشود.
انیمیشن موفق شده هسته عاطفی تجربه کودکی نوتومب را یعنی زیستن در مرز میان دو فرهنگ و در سایه تاریخ به تصویر بکشد.
پرهیز از روایت خطی زندگینامهای و تأکید بر فضاسازی حسی، انتخاب درستی است که از افتادن در دام کلیشههای بیوگرافیک جلوگیری کرده.
در آثار نوتومب، راوی کودک علی رغم همه آسیبها، دارای طنزی سیاه و عاملیتی کنشگر است. اما در انیمیشن، آملی بیشتر به سوژهای منفعل و تماشاگر تبدیل شده است. این کاهش عاملیت، اگرچه به فضای شاعرانه فیلم میآید، اما از پیچیدگی شخصیت اصلی میکاهد.
آموختن سکوت
نوتومب نویسندهای است که از دل همان انزوا و غربت، زبان و نوشتن را به پناهگاهی تبدیل کرد. انیمیشن اما کمتر به این شدن میپردازد و بیشتر در بودن تروماتیک کودک باقی میماند.
برای مخاطبی که با زندگی نوتومب آشنا نیست، مشخص نیست که این زخمهای جنگ دقیقاً چیست و چه نسبتی با دخترک بلژیکی دارد. فیلم میتوانست با اندکی زمینهدهی تاریخی، روایت را شفافتر کند بدون آنکه از شاعریت آن بکاهد.
«آملی کوچک» اثری است که با زبانی بصری ناب و حسی عمیقاً شاعرانه، تلاش میکند تجربه زیسته کودکی در سرزمینی زخم خورده را روایت کند. کارگردانان با نگاه تحسینبرانگیز از کلیشههای اقتباس بیوگرافیک عبور کردهاند و اثری خلق کردهاند که میتواند بدون نسبت با نام نوتومب همچون انیمیشنی مستقل درباره کودکی، تاریخ و طبیعت دیده شود.
با این حال، فیلم در انتقال لایههای فعالتر شخصیت نوتومب یعنی طنز، کنشگری و نسبت با ادبیات کم و بیش کوتاهی کرده است. «آملی کوچک» بیش از آنکه روایتی از نویسنده شدن یک دخترک باشد، مرثیهای تصویری است برای کودکی که در میان شگفتیهای طبیعی و زخمهای التیامنیافته تاریخ، سکوت کردن را آموخت.
نظر شما