سرویس تاریخ خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- طاهره مهری؛ تاریخ یک سرزمین، سرنوشت یکایک مردمان آن دیار است. سرگذشت وقایع و رویدادهای تلخ و شیرین و حوادث پر نشیب و فرازی که برای آن مردم و بر مادران و پدران آنها رخ داده و به تعبیر دقیق آنها را آن کرده است که هستند و خواهند بود. در نتیجه شناخت این تاریخ، به منزله آگاهی از فرایندی است که انسان و جامعه را ساخته است. ایران سرزمینی با تاریخی کهن و پرماجراست. با توجه به آنچه گفته شد، دانستن این تاریخ به ویژه در این روزها و شبهای پرحادثه به ما یاری میرساند که با شرایط راحتتر کنار بیاییم و چشمانداز روشنتری از آنچه پیشروست، فرارو داشته باشیم. بر این اساس در سلسله یادداشتهایی میکوشیم مروری داشته باشیم بر مهمترین و پرمخاطبترین آثار معاصری که فرهیختگان و نویسندگانی ایرانی برای آشنایی عموم با تاریخ ایران نگاشتهاند و آنها را معرفی میکنیم.
***
هویت، فرایند پاسخگویی آگاهانه هر فرد یا قوم یا ملت به پرسشهایی است که از خود دارد: که بوده؟ کجا بوده؟ چه بوده و چه هست؟ به عبارت دیگر متعلق به کدام قوم، ملت و نژاد است؟ خاستگاه اصلی و دایمیاش کجاست؟ دارای چه فرهنگ و تمدنی بوده و چه نقشی در توسعه تمدن جهانی داشته و امروزه صاحب چه جایگاه سیاسی- اقتصادی و فرهنگی در نظام جهانی است و بالاخره ارزشهای ملهم از هویت تاریخی او تا چه حد در تحقق اهداف اجتماعی، سیاسی و فرهنگی جامعه مورد بحث کارساز خواهد بود.
کتاب «هویت ایران» تالیف فخرالدین عظیمی از سوی انتشارات آگاه به بازار کتاب آمد. این کتاب اثری است به قلم فخرالدین عظیمی، که در آن دیدگاههای مدنی و نمودهای ناسیونالیسم در ایران را مورد واکاوی قرار میدهد. فخرالدین عظیمی با بررسی «هویت ایران» در نه فصل، خو و سرشت وطندوستی را در ایرانیان به تصویر میکشد و نتایج حاصل از سالها تحقیق و مکاشفه پیرامون این مساله را به خوانندگان ارائه میکند.
در فصل نخست کتاب «هویت ایران»، زمینهای از مطالب پیش رو ارائه میشود که به تبیین چیستی آنها میپردازد. در فصل دوم که مفاهیم را در ایران و فراتر از مرزهای آن مورد بررسی قرار میدهد، نتایج شکست، اضطرارها و دولت ملی در کنار هویت ایرانی به چالش کشیده میشود. سپس با پرداختن به مساله مشروطه، ملت و سلطنت، منش و «هویت ایران» در بستر آنچه حاصل تقدیر یا انتخاب است، موضوع فصل سوم را تشکیل میدهد و در فصل چهارم تحت عنوان مرام ملی، ناسیونالیسم اقتدارگرا و مدنی، جایگاه و منزلت ملت، دولت دکتر مصدق و حزب توده زیر ذرهبین قرار میگیرد. فصل پنجم به مسئله فرهنگ و زبان مردم ایران میپردازد و پایداری، دغدغههای فرهنگی و هویتی، وطندوستی در قالب شعر و پذیرش یا فرار از سنت را مورد بحث قرار میدهد. فصل ششم با پرداختن به ادب فارسی و گسترهای که در برمیگیرد، موطن فارسیزبانان را بررسی میکند و در فصلهای هفت و هشت، آریاییان، هندوها، صهیونیسم و بنیادگرایی اسلامی، تجزیه و تحلیل میشوند. فصل نهم تحت عنوان چالشها و هشدارها، آخرین فصل از کتاب «هویت ایران» به قلم فخرالدین عظیمی این مسئله را از نگاه سوسیالیسم، ناسیونالیسم و لیبرالیسم، مرحله به مرحله تشریح میکند.
عظیمی در این کتاب میکوشد میان گونهها و شیوهها و روایتهای متفاوت از ملیگرایی یا ناسیونالیسم ایرانی تفاوت بگذارد و ضمن نقد و بررسی روایتهای نژادگرا و دگرستیز و انحصارطلب و اقتدارگرا، از رویکردی مدنی و فرهنگی به ناسیونالیسم دفاع کند. او به این منظور به تبارشناسی ناسیونالیسم ایرانی و ریشههای تاریخی و فرهنگی آن میپردازد و نشان میدهد که اگرچه مفهوم و اصطلاح ناسیونالیسم امری جدید و متاخر است، اما در تاریخ طولانی فرهنگ و سیاست ایران زمینهها و ریشههای آن قابل بازشناسی است. عظیمی از محمد مصدق به عنوان یکی از چهرههای مهمی که از رویکردی مدنی به ناسیونالیسم داشته یاد و دفاع میکند. نگاه مثبت و همدلانه او به مصدق و کارنامهاش در سایر آثار این پژوهشگر مشهود است.
فخرالدین عظیمی (متولد ۱۳۳۲) پژوهشگر و استاد تاریخ معاصر ایران است. او هماکنون استاد تاریخ دانشگاه کنتیکت است. عظیمی در ۱۳۳۲ در تهران متولد شد. تحصیلات خود را در دانشگاه تهران انجام داد، فوق لیسانس خود را از سواس و دکترای تاریخ را در ۱۹۸۵ از دانشگاه آکسفورد دریافت کرد.
عظیمی برنده جایزه انجمن بینالمللی ایرانشناسی در سال ۲۰۱۰ است. «بنیاد مصدق» در ژنو نیز جایزه خود را به کتاب در پی مردمسالاری، کشاکش صد ساله با خودکامگی در ایران عظیمی اعطا کردهاست. مقاله آفاق آدمیت عظیمی جایزه بهترین مقاله تألیفی سومین دوره جایزه مهتاب میرزایی را برنده شد.
در قسمتی از کتاب آمده است: « برای بازتاب و بازتولید احساسات وطن دوستانه زبان شعر از هر زبانی کارآمدتر و گیراتر بوده است. ناسیونالیسم ایران دستکم از روزگار مشروطه به این سو در تخیل بسیاری شاعران جایگاهی استوار داشته است و بسیاری مردم برزن و بازار به یاری این شعرها احساسات خود را بیان کردهاند . بعضی خرده گرفتهاند که ایرانیان به هر مناسبتی شعری میخوانند و سخنانی کلی میبافند. این خردهگیری از جهتی به جاست . اگر «شاعرانگی»، یا دست یازیدن به شعر به معنای نفی منطق امروزین و اندیشه و انتقاد باشد، باید از آن پرهیز کرد. اگر به معنای دل سپردن به اندیشههای کهنه و پذیرفتن حکمت زنگ زدهای باشد که روزگار آن سپری شده، سخت ناپسند است. ولی شعر در فرهنگ کهن ایران جایگاهی والا داشته است. چه کسی میتواند اهمیت فردوسی را در دوام هویت فرهنگی ایران نادیده بگیرد ؟ در شرایطی که شمار ناچیزی از مردم توان خواندن و نوشتن داشتند به خاطر سپردن شعر امری رایج و موجب گسترش و تراوش درونمایههای فکری آن بوده است.»
کتاب «هویت ایران» تالیف فخرالدین عظیمی با ۴۱۶ صفحه و بهای ۴۰۰ هزار تومان از سوی انتشارات آگاه منتشر شد.
نظر شما